Llun Clawr

Cynnwys

Panel Blaen

Matthew

Marc

Luc

Ioan

Actae

Ruueinieit

1 Corinthieit

2 Corinthieit

Galathieit

Ephesieit

Philippieit

Colossieit

1 Thessalonieit

2 Thessalonieit

1 Timotheus

2 Timotheus

Titus

Philemon

Ebraieit

Iaco

1 Petr

2 Petr

1 Ioan

2 Ioan

3 Ioan

Iudas

Gweledigeth

Rhagair

Epistol at y Cembru

At yr oll Cembru

Deunydd Blaen

Deunydd Cefn

Gratulation

Cynnwys

FRT

Testament

Newydd ein Arglwydd

IESV CHRIST.

Hon yw’r varnedigeth, gan ddyvot golauni ir byt, a’ charu o ddynion y tywyllwch yn vwy na’r golauni. Ioan iij. c.

Gwerthwch a veddwch o vudd

(Ll’yma’r Man lle mae’r modd

Ac mewn ban angen ny bydd)

I gael y Perl goel hap wedd.

MATCysserclan Euangel

Iesu 1:0 * herwydd, yn ol traethiat.Christ y gan

S. Matthevv.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28

Cyssecrlan [*]Euangel Iesu

Christ, [‡]ar ol Matthew.

S. Matthew.

Pen. j.

¶ Iachae Christ, ys ef yw, y Messiach a addawsit ir tadae, yr hwn a gahat o r Ysprytglan, ac a aned o Vair vorwyn, a hi wedy hi dyweddio ac Ioseph. Yr Angel yn boddlony meddwl Ioseph. Paam y gelwir ef Iesu, a phaam Emmanuel.

1

Y sul yn ol die natalic Christ.

1LLyver [*]cenedleth Iesu Christ vap Dauid, vap Abrahā, 2[*]Abraham a [‡]genetlodd Isaac. Ac Isaac a genetlodd Iacob. Ac Iacob a genetloedd Iudas, a ei vroder. 3Ac Iudas a genetloedd Phares, a’ Zara o Thamar. A’ Phares a genetlawdd Esrom. Ac Esrom a genetlawð Aram. 4Ac Aram a genetloð Aminadab. Ac Aminadab a genetloð Naasson. A’ Naasson a genetlawdd Salmō. 5A’ Salmō a genetloð Booz o Rachab. A’ Booz a genetlawdd Obed o Ruth. Ac Obed a genetlawdd Iesse. 6Ac Iesse a genetlawdd Dauid Vrenhin. A’ Dauid Vrenhin a genetlawdd [*]Solomon o hon oedd vvreic Urias. 7A’ Solomon a genetlawdd Roboam. A’ Roboam a genetlodd Abia. Ac Abia a genetloedd Asa. 8Ac Asa a genetlawdd Iosaphat. Ac Iosaphat a genetlawdd Ioram. Ac Ioram a genetlawdd Ozias. 9Ac Ozias a genetlawdd Ioatham. Ac Ioatham a genetlawdd Achaz. Ac Achaz a genetlawdd Ezecias. 10Ac Ezecias a genetlawdd Manasses. A’ Manasses a genetlawdd Amon. Ac Amon a genetlawdd Iosias. 11Ac Iosias a genetlawdd Iacim. Ac Iacim a genetlawdd Iechonias, a’ ei vroder yn‐cylch amser ei [*]traigl i Vabylon. 12Ac yn ol ei treiglo hwy i Vabylon, Iechonias a genetloedd Salathiel. A’ Salathiel a genetlawdd Zorababel. 13A’ Zorobabel a genetlawdd Abiud. Ac Abiud a genetlawdd Eliacim. Ac Eliacim a genetlawdd Azor. 14Ac Azor a genetlawdd Sadoc. A’ Sadoc a genetloedd Achim. Ac Achim a genetlawdd Eliud. 15Ac Eliud a genetlawdd Eleazar. Ac Eleazar a genetlawdd Matthan. A’ Matthan a genetlawdd [‡]Iacob. 16Ac Iacob a genetlawdd Ioseph, gwr Mair, o’r hon y ganet Iesu yr hwn a elwir Christ. 17A’r oll [*]genedlaethae o Abraham i Ddauid, pedair Cenedlaeth ar ddec: ac o Dauid yd y treigl ir Babilon, pedair [‡]cenedlaeth ar ddec: ac o’r treigl i Vabylon [*]yd Christ, pedair cenedlaeth ar ddec. 18A’ genedigaeth Iesu Christ oedd val hyn, wedy dyweddio Mair ei vam ac Ioseph, cyn na ei dyvot wy ynghyt, hi a gahat yn veichioc o’r Yspryt glan. 19Ac Ioseph y gwr hi can ei vot yn gyfion, ac nad ewyllysei y [*]enllibio hi, a amcanodd y rhoi hi ymaith [*]yn ddirgel. 20A’ thra ytoedd ef yn bwriady hynn, [‡]nycha, Angel yr Arglwydd yn ymddangos iddaw trwy [*]hun, gā ddywedyt, Ioseph vap Dauid, nac ofna gymeryt Mair yn wreic y‐ty: can ys yr hyn a genetlwyt ynthei, ys ydd or yspryt glan. 21A’ hi a [‡]ddwc vap, a’ thi elwy ei Enw ef Iesu: can ys ef a [*]iachaa ei bopul o ddywrth ei pechatae. 22A’ hyn oll a wnaethpwyt er cyflawny, yr hyn addywetpwyt gan yr Arglwydd twy’r Propwyt, can ddywedyt, 23[*]Nycha, [‡]morwyn a vydd veichioc, ac a ddwc vap, a’ hwy alwant y enw ef Emmanuel, yr hwn a’s [‡]esponir, a arwyddocaa, Duw gyd a ni. 24Ac Ioseph, pan [*]ddihunodd o hun, a wnaeth megis y gorchymynesei Angel yr Arglwydd yddaw: ac a gymerawdd ei wreic. 25Ac nyd adnabu, ef yhi, yd pan escorawdd hi ar hei map [*]cyn-enit ac ef alwodd y enw ef IESV.

[*] 1:1 * iachae

[*] 1:2 * i Abrahā ganet Isaac: i Isaac bu Iacob, &c.

[‡] 1:2 ‡ enillodd, a gavas

[*] 1:6 * Selef

[*] 1:11 * erchywynedigaeth, caethiwed, dugiat, symud.

[‡] 1:15 * Iaco

[*] 1:17 * oesoedd

[‡] 1:17 ‡ oes, to

[*] 1:17 * i

[*] 1:19 * hortio

[*] 1:19 * dan llaw, eb wybot

[‡] 1:20 ‡ wele

[*] 1:20 * gwsc, breuddwyt

[‡] 1:21 ‡ escor ar

[*] 1:21 * gaidw

[*] 1:23 * Wele, synna

[‡] 1:23 ‡ Riain, lleian, gwyry

[‡] 1:23 * dehonglir

[*] 1:24 ‡ ddeffroes o gwscu

[*] 1:25 * cyntaf anet

Pen ij.

¶ Yr amser, ar lle y ganed Christ. Y Dewinion yn anrhegy Christ. Ef yn ciliaw ir Aipht. Difa yr ei bychein. Ioseph yn ymchwelyt i Galilea.

2

Yr Euāgel ar ddie Ystwyll.

1YNo pan anet yr Iesu ym Beth‐lehem dinas yn Iudeah, yn‐diddiae Herod Vrenhin, [*]nycha, Doethion a ddeuthant or Dwyrain i Gaerusalem, 2can ddywedyt, P’le mae Brenhin yr Iuddeon y aned? can ys gwelsam y seren ef yn y Dwyrain, a’ daetham y addoly ef. 3Pan glywodd Herod vrenhin hyn, e [*][]gyffroes a’ chwbl o Gaerusalem gyd ac ef. 4Ac ef a alwodd ynghyt yr oll archoffeiriait, ac [‡]yscrivenyddion y popul, ac a ymovynodd ac wynt p’le y genit Christ. 5Ac wynt a ddywedysont wrthaw, Ym Beth‐lem yn gvvlad Iudeah: can ys val hyn y mae yn escrivenedic trwy’r Prophwyt, 6Tithae Beth‐lem yn tir Iudah nid y lleiaf wyt ymplith Tywysogion Iudah: can ys o hanat ti y daw y tywysawc a byrth vy‐popul Israel. 7Yno Herod [*]yn gyfrinachol a alwodd y Doethion, ac a ymofynawdd yn [‡]ddiyscaelus pa amser yr ymddangosesei y seren, 8ac ef y danvones wynt i Veth‐lehem, can ddywedyt, Ewch, ac ymovynwch yn ddiyscaelus am y map‐bychan, a gwedy ychwi y gaffael ef, manegwch i mi drachefyn, mal y gallwyf vinae ddyvot a’i addoli ef. 9A’ gwedy yddynt glywet y Brenhin, wy a ymadawsont: [*]a’nycha, y seren yr hon a welsent yn y Dwyrein, oeð yn myned oei blaen hwy, yd yn y ddeuth a sefyll goruch y lle ydd oedd y map-bachan. 10A’ phan welsant y seren, llawenhay a wnethan a llawenydd mawr dros pen, 11ac aethont ir tuy, ac a gawsont y dyn‐bychan gyd a Mair ei vam, ac a gwympesōt ir llawr, ac y addolesont ef, ac a egoresont ei tresawr, ac a offrymesont iddaw anregion, ysef aur, a’ [*]thus a’ myrrh. 12A’ gwedy y rhubyddio wy can Dduw trwy hun, nad [‡]ymchoelent at Herod, [*]ydd aethant trachefyn y’w gwlat rhyd ffordd arall.

Yr Euangel ar ddiegwyl y meibion gwirion.

13¶ A’ gwedy yddynt ymado, wely Angel yr Arglwydd a ymddangosodd i Ioseph trwy [*]hun, gan ddywedyt, [‡]Cyvot, a’ chymer y mab‐bychan a’ ei vam, a’ [*]chilia ir [‡]Aipht: a’ bydd yno yd yny ddywetwyf yty: can ys caisiaw a wna Herod y map‐bychan [*]er ei ddiva. 14Ac ef pan gyvodawdd, a gymerth y Map, aei vam [‡]o hyd nos, ac a giliodd ir Aipht, 15ac yno y bu, hyd varwolaeth Herod, [‡]yn y gyflawnit yr hynn a ddywetpwyt gan yr Arglwydd trwy r Prophwyt, gan ddywedyt, O’r Aipht y gelwais vy Map. 16Yno Herod, pan weles ei [*]dwyllo gan y [‡]Doethion a ffromawdd yn aruthr, ac ef a ddanvonawdd savvdvvyr ac a laddodd yr oll veibion ar oeddynt ym‐Beth‐lehem ac yn‐cwbyl o hei [*]chyffinydd, o ddwyvlwydd oet, a’ than hynny [*]wrth yr amser a ymovynesei ef yn [‡]ddichlin ar Doethion. 17Yno y cyflawnwyt yr hynn a ddywetsit can Ieremias y Prophwyt, gan ddywedyt, 18Llef a glywet yn Rhama, galar, ac wylofain [*]a chwynvan mawr: Rachel yn wylo am hei phlant, ac ny vynnei hei chodfforddio, can nad oeddynt. 19Yno gwedy marw Herod, wele, Angel yr Arglwydd a ymddangoses i Ioseph trwy hun yn yr [*]Aipht, 20can ddywedyt, Cyvot, a’ chymer y bachcen ai vam, a’ dos i dir Israel: can varw yr ei oedd yn caisiaw [‡]enaid y bachcen. 21A’ gwedy iddo [*]gyvodi, ef a gymerth y bachcen a’i vam, ac a ddaeth i dir Israel. 22Eithyr pan glybu af vot Archilaus yn gwladychy yn Iudea yn lle ei dat Herod, e ofnodd vyned ynow: anid gwedy ei rybyddyo gan Dduw trwy [*]hun, ef a giliawdd i dueddae Galilaea, 23ac aeth ac a drigawdd mewn dinas a elwit Nazaret, [‡]yn y chyflawnir hyun a ddywedesit trwy ’r Prophwyti nid amgen y gelwit ef yn Nazaraiat.

[*] 2:1 * wele

[*] 2:3 * gynyrfwyt,

[] 2:3 ‡ ddechrynawdd

[‡] 2:4 * gwyr llen

[*] 2:7 * ddirgel, dan llaw

[‡] 2:7 ‡ llwyr

[*] 2:9 * ac wely

[*] 2:11 * ystor coethaf

[‡] 2:12 ‡ aent

[*] 2:12 * y dychwelesant

[*] 2:13 * gwsc, vreuddwyt

[‡] 2:13 ‡ Cwyn

[*] 2:13 * ffo y

[‡] 2:13 ‡ Egypt

[*] 2:13 * yw ddiuetha

[‡] 2:14 ‡ ar

[‡] 2:15 ‡ val

[*] 2:16 * siomi

[‡] 2:16 ‡ Dewiniō

[*] 2:16 * broydd, thervynae

[*] 2:16 ‡ erwydd

[‡] 2:16 * llwyr, graf

[*] 2:18 * griddfan, ochain

[*] 2:19 * Egypt

[‡] 2:20 ‡ einioes

[*] 2:21 * ddeffroi, ddyhuno

[*] 2:22 * vreudwyt

[‡] 2:23 ‡ val y cyf=

Pen. iij.

Swydd, athrawaeth a buchedd Ioan. Ceryddy y Pharisaiait. Am ffrwythau edifeirwch. Betyddio Christ yn Iorddonen, A i awdurdodi gan Dduw ei Dat.

3

1AC yn y dyddiae hyny, y daeth Ioan Vatyddiwr ac a precethawdd yn‐diffaith Iudaea, 2ac a ddyvot, Edifarewch: can vot teyrnas nef yn gyfagos. 3Can ys hwn yw ef am bwy vn y dywetwyt gan y Prophwyt Esaias, gan ddywedyt, Llef [*]llafarydd yn y diffaith, paratowch ffordd yr Arglwydd: vniownwch y lwybrae ef. 4A’r Ioan hwnaw oedd ai ddillat o vlew camel, a gwregis o groen yn‐cylch ei [‡]lwyni: ai vwyt ef oedd [*]locustae a mel gwyllt. 5Yno ydd aeth allan atto Gaerusalem ac oll Iudaea, a’r oll wlat [‡]o ddi amgylch Iorddanen. 6Ac ei batyddiwyt wy ganthaw yn Iorddonen, gan [*]gyffessy ei pechotae. 7A’phan welawdd ef lawer o’r Pharisaiait ac or Sadduceit yn dywot y’w vetydd ef, y dyvot wrthynt, A genedleth [*]gwiperoedd, pwy ach rac rybyddiawdd i [‡]giliaw rac y [*]digofeint a ddelai? 8Can hynny dygwch ffrwythae teilwng i [‡]edifeirwch. 9Ac na veddyliwch ddywedyt ynoch eich unain, Y mae [‡]genym ni Abraham yn dat i ni: can ys dyweddaf ychwi, y [*]dychon Duw o’r main hyn gyfodi i vyny blant i Abraham. 10Ac yr awrhō hefyt y gosodwyt y vwyall ar wreiddyn y preniae: can hyny pop pren, ar ny ddwc ffrwyth da, a [‡]drychir i lawr, ac a [*]davlir [‡]ir tan. 11Myvi yn ddiau ach betyddiaf a dwfyr er [*]edifeirwch, eithyr hwn a ddaw ar v’ol i, ys y gadarnach na myvi, a’ei escidiae nid wyf deilwng y’w dwyn: efe ach betyddia a’r Yspryt glan, ac a than. 12Yr hwn ’sydd aei vvogr yn ei law, ac a [‡]garth ei lawr, ac a gasel ei wenith yw yscupawr, anid yr [*]vs a lysc ef a than [‡]diddiffoddadwy.

13¶ Yno y daeth yr Iesu o’r Galilaea i Iorddanen at Ioan, yw vetyddio y ganthaw. 14Eithr Ioan y [*]gwrthladdawdd ef, can dywedyt. Mae arnaf eisiae vy‐betyddiaw y genyti, a’ thi a ddeuy atafi? 15Yno ’r Iesu gan atep, a ddyvot wrthaw, Gad yr awrhon: can val hyn y gwedda y ni gyflawni pop cyfiawnder. Yno y gadawodd yddaw. 16A’r Iesu wedi ei vetyddio, a ddaeth yn y van i vynydd o’r dwfr. Ac wely, y nefoedd a agorwyt iddaw, ac Ioan a welawdd Yspryt Duw yn descen val colomben, ac yn dewot arnaw ef. 17A’ nycha, llef o’r nefoedd yn dywedyt, Hwn yw vy caredic Vap, yn yr hwn im boddlonir.

[*] 3:3 * criwr, vn yn llefain

[‡] 3:4 ‡ llwyfene

[*] 3:4 * keilogot rhedyn

[‡] 3:5 ‡ obopparth

[*] 3:6 * addef

[*] 3:7 * nadroedd

[‡] 3:7 ‡ ffo

[*] 3:7 * irlonedd, llid, dial ar ddawot

[‡] 3:8 ‡ wellaat buchedd

[‡] 3:9 ‡ y

[*] 3:9 * gall

[‡] 3:10 ‡ dorir, a gymynir

[*] 3:10 * vwrir

[‡] 3:10 ‡ yn

[*] 3:11 * gwellat buchedd

[‡] 3:12 ‡ lana

[*] 3:12 * gwanus

[‡] 3:12 ‡ ny ddiffoddir

[*] 3:14 * goharddodd

Pen. iiij.

Christ yn vmprydio, ac yn cael demptio. Yr Angelion yn gweini iddo. Ef yn dechrae precethy, Ac yn galw Petr, Andreas, Iaco ac Ioan, ac yn iachay yr oll gleifion.

4

Yr Euangel y Sul cyntaf or Grawys.

1YNo yr aethpwyt a’r Iesu i vyny ir [*]diffaithwch, y’w [‡]demptio can ddiavol. 2A gwedy iddaw [*]vmprytiaw dd’augain diernot a dau’gain nos, yn ol hynny y newynawdd. 3Yno y daeth y [‡]temptiwr atto, ac a ddyvot, A’s ti yw Map Duw, arch ir [*]ceric hynn [‡]vod, yn vara. 4Ac yntef atepawdd ac a ddyuod, Mae yn escrivenedic, Nid [*]trwy vara yn vnic y bydd byw dyn, anid trwy pop gair a ddaw o enae Duw. 5Yno y cymerth diavol ef ir dinas sanctaidd, ac ei gossodes ar binnacul y templ, 6ac addyvot wrthaw, A’s Map Duw wyt, bwrw dy hun i lawr: can ys yscrivenedic yw, Y rhydd ef orchymyn yw Angelion am danat, ac wy ath [*]dducant yn ei dwylaw, rhac taro o hanot dy droet wrth garec. 7Yr Iesu a ddyvot wrthaw, Y mae yn escrivenedic trachefyn, Na themptia yr Arglwydd dy Dduw. 8Trachefyn y cymerth diavol ef i vynyth tra vchel, ac a ddangosodd iddaw oll deyrnasoedd y byt, a’ ei gogoniant, 9ac a ddyvot wrthaw, Hynn oll a roddaf y ty, a’s cwympy i lawr, a’m addoli i. 10Yno y dyvot yr Iesu wrthaw, [*]Tynn ymaith Satan: can ys scrivenedic yw, Yr Arglwydd dy Dduw a addoly, ac efe yn vnic a wasanaethy. 11Yno y gadawdd diavol ef: [‡]a’ nycha, Angelion a ddaethant, ac a wnaethant wasanaeth ydd-aw. 12A’ phan glybu ’r Iesu [*]ry roddi Ioan, ef a ymchoelawdd i Galilaea, 13ac a adawodd Nazaret, ac aeth ac a drigodd yn‐Capernaum, yr hon ’sydd wrth y mor yn cyffinydd Zabulon a’ Nephthalim: 14[‡]yn y chyflawnit hyn a ddywetpwyt trwy Esaias brophwyt, gan ddywedyt, 15Tir Zabulon, a ’thir Nephthalim vvrth ffordd y mor, [*]tros Iorddonen Galilaea y Cenetloedd: 16Y popul a oedd yn eistedd yn‐tywyllwch, a welawdd oleuni mawr: ac ir ei a eisteddent [‡]ym‐bro a’ gwascot angae, y cyfododd goleuni. 17O’r pryd hyny y dechreuawdd yr Iesu precethy, a dywedyt, Gwellewch eich bychedd: erwydd bot teyrnas nefoedd yn [*]dynesay. 18[‡]Mal ydd oedd yr Iesu yn rhodiaw wrth vor Galilea, e ganvu ddau vroder, Simon, yr hwn a elwir Petr, ac Andreas ei vrawt, yn bwrw rhwyt i’r mor (can ys pyscotwyr oeddent) 19ac ef a ddyvot wrthwynt, [*]Dewch ar vy ol i, a mi a’ch gwnaf yn pyscotwyr dynion. 20Ac wy yn y van gan ady y rhwytae, y dilynesont ef. 21A gwedy y vynet ef o ddynaw, ef a welawdd ddau vroder ereill, Iaco vap Zebedeus, ac Ioan ei vrawt mewn llong gyd a Zebedeus ei tat, yn cyweiriaw ei rhwytae, ac ei galwodd wy. 22Ac wy eb ohir gan adael y llōg a’ ei tat, y [‡]canlynesant ef. 23Ac yno ydd aeth yr Iesu o amgylch oll Galilaea, gan ei dyscy yn ei Synagogae, a’ phregethy Euangel y deyrnas, ac iachay pop haint, a’ phob [*]nychtot, ymplith y popul. 24Ac aeth [*]son am danaw trwy oll wlad Syria: ac a ddugesont ataw yr oll gleifion, ar oedd yn [‡]adwythus o amryw heintiae a chnofeydd, a’r ei cythraulic, ar [*]ei lloeric ar sawl oedð ar parlys arnyn, ac ef ai iachaodd wy. 25Ac y canlynawdd ef dyrva vawr o Galilea, ac [‡]Decapolis ac o Gaerusalem ac Iudea, ac or gvvledydd[*]tuhwnt i Iorddonen.

[*] 4:1 * anialwch

[‡] 4:1 ‡ brovi

[*] 4:2 * eb vwyta dim

[‡] 4:3 ‡ profwr, methlwr

[*] 4:3 * main

[‡] 4:3 ‡ vyned

[*] 4:4 * gan

[*] 4:6 * cynhaliant

[*] 4:10 * Ymdyn

[‡] 4:11 ‡ ac wele

[*] 4:12 * ddelifro

[‡] 4:14 ‡ mal y cyf=

[*] 4:15 * y tuhwnt

[‡] 4:16 ‡ yngwlat

[*] 4:17 * yn agos

[‡] 4:18

[*] 4:19 * Dylinwch vi

[‡] 4:22 ‡ dilinesont

[*] 4:23 * gwendit afiechyt

[*] 4:24 * clywedigeth, glod

[‡] 4:24 ‡ rhwm

[*] 4:24 * lleuadigiō

[‡] 4:25 ‡ Dectref

[*] 4:25 * tros

Pen. v.

Christ yn dyscy pwy rei ys y ddedwydd. Am halen y ddayar a’ golauni ’r byd. Am weithredoedd da. Bot Christ yn dawot i gyflawny ’r [*]Ddeddyf. Pa beth a ddeellir wrth ladd. Cymmod. Torri priodas. Rwystrae. Yscarieth. Na thynger. Goddef cam. Cary ein gelynion. Perffeithrwydd.

5

Yr Euangel ar ddiegwyl yr oll Sainct.

1A’ Phan welawdd [*]ef y dyrva, ef a escenawdd i’r monyth: a’ gwedy iddaw eistedd, y deuth eu ddiscipulon attaw. 2Ac ef agorawdd ei enae ac ei dyscawdd can ddywedyt, 3Gwyn ei byt y tlotion yn yspryt: can ys eiddynt teyrnas nefoedd. 4Gwyn ei byt yr ei galarus, can ys wynt a ddiddenir. 5Gwyn ei byt yr ei [‡]gwaredigenus: can ys wy a veddianant y ddaiar. 6Gwyn ei byt yr ei ’sy arnwynt newyn a’ sychet am gyfionder: canys wy a [*]digonir. 7Gwyn ei byt y trugarogion: can ys trugaredd a gaffant. 8Gwyn ei byt yr ei glan o galō: canys wy a welāt Dduw. 9Gwyn ei byt yr ei tangneddefus: cans wy a elwir yn plāt Duw. 10Gwyn ei byt yr ei a erlidir er mwyn [‡]cyfiawnder, can ys eiddwynt teyrnas nefoedd. 11Gwyn eich byt pan ich [*]an-vria dynion, a’ch erlit, a doedit pop ryw ddrwc am danoch er vy mwyn i, ac vvy yn [‡]gelwyddawc. 12Byddwch lawen a’ hyfryd, can ys mawr yw eich cyfloc yn y nevoedd: erwydd velly yr erlidiesont wy ’r Prophwyti yr ei vu o’ch blaen chvvi. 13Chwychwi yw halen y ddayar: eithyr a chollawdd yr halen ei vlas, a pha peth yr helltire? Ny [*]thal e mwy i ddim, anid y’w vwrw allan, a’i [‡]sathry [*]gan bawp. 14Chwychwi yw golauni ’r byd. Dinas a osodir ar [‡]vryn ny ellir hei chuddiaw. 15Ac [*]ny ’oleuant ganwyll, aei dodi hi dan [‡]lestr, anid [*]mewn cannwyllbren, a’ goleuo awna hi i bawp ar ys ydd yn tuy. 16Llewyrchet velly eich goleuni garbron dynion, [‡]yn y welont eich gweithredoedd da chvvi, a’ gogoneðy eich Tad yr hwn ys ydd yn y nefoedd. 17Na thybiwch vy‐dewot i y ddistrywo ’r [‡]Ddeddyf neir Prophwyti. Ny ddaethym y’w destriw, anid y’w cyflawny. 18Canys yn wir y dywedaf y chwi, Yn y ddarvo nef a’ dayar, ny [*]phalla vn iod, na thitul or Ddeddyf, yn y gwplaer oll. 19Pwy pynac can hynny a doro ’r vn o’r gorchymynion lleiaf hyn, ac a ddysc ddynion velly, lleiaf y gelwir ef yn teyrnas nef: An’d pwy pynac a ei catwo ac ei dysco i ereill, hwnaw a elwir yn vawr yn‐teyrnas nefoedd. 20Can ys‐dywedaf ychwi, any bydd eich cyfiawnder yn ehelaethach na chyfiavvnder y [*]Gwyr‐llen a’r Pharisaiait, nid ewch i deyrnas nefoedd.

Yr Euangel y vi. Sul gwedy Trintot.

21Clywsoch val y dywetpwyt wrth yr ei gynt, Na ladd: canys pwy pynac a ladd, euoc vydd o varn. 22Eithyr mi a ddywedaf wrthych, mae pwy pynac a ddigia wrth ei vrawt [‡]eb ystyr, a vydd ’auoc o varn. A’ phwy pynac a ddywet wrth ei vrawt, Raka, a vydd ’euoc o [*]Gyngor. A’ phwy pynac a ddyweit, Ha[‡]ynvyt, a vydd [*]’euoc o dan yffern. 23A’ chan hyny a’s dugy dy rodd i’r allor, ac ynow dyvot ith cof, vot gan dy vrawt ddim yn dy erbyn, 24gad yno dy offrwm geyr bron yr allor, a’ does ymaith: yn cyntaf [*]cymmot ath vrawt, ac yno [‡]dyred ac offrwm dy rodd. 25Cytuna ath wrthnepwr yn gyflym, tra vych ar y ffordd gyd ac ef, rac ith wrthnepwr dy roi yn llaw’r [*]ynat, ac ir ynat dy roddy at y [‡]rhingill, a’th tavly yn‐carchar. 26Yn wir y doedaf yti, na ddauy allan o ddynow [*]y ny thelych yr hatling eithav.

27¶ Ys clywsoch mal y dywetpwyt wrth yr ei [*]gynt Na [‡]wna‐odineb. 28Eithyr myvi a ddywedaf, ychwy, mai pwypynac a edrych ar wreic y’w chwenychy hi, e wnaeth eisioes odinep ac yhi yn ei galon. 29Can hynny a’s dy lygat deheu ath rwystra, tyn ef allan, a’ thavl ywrthyt: can [*]ys gwell yty, golli vn oth aylodae, na thavly dy oll corph i yffern. 30Hefeit a’s dy law ddeheu ath rwystra, tor hi [‡]y maith, a’ bwrw ywrthyt: can ys gwell i ti, golli vn oth aelodae: na bod [*]thavly dy oll gorph i yffern. 31E a dywetpwyt hefyt, Pwy pynac a [‡]vaddeuo ei wraic, rhoed y yddi lythr‐yscar. 32An’d myvi a ddywedaf ychwi, may pwy pynac a vaddeuo ei wraic ([*]o ddyethr o [‡]ran godinep) a wna yddi-vot yn gwneuthur godineb: a’ phwy bynac a briota hon a yscarwyt, y mae yn gwneithur godinep. 33Trachefyn, chvvi a clywsoch [*]mal y dywetpwyt wrth yr ei [‡]o’r cynvyt, Na thwng anudon, anid taly dy [*]dwng ir Arglwydd. 34An’d mi a dywedaf y chwi, Na thwng [*]yn ollawl, nag ir nef, can ys eisteddva Duw ytyw: 35nag [‡]ir ddaiar: can ys [*]mainc ei draed ydyw: nag i Caersalem: Can ys dinas y Brenhin mawr ytyw: 36Ac na thyng ith pen, can na elly wneythy ’r blewyn gwyn na duy. 37Eithyr [‡]bid eich ymadroð chvvi, [*]Ie, ie: nag ef, nag ef. O bleit peth pynac ys y dros ben hyn, a [‡]ðaw o’r [*]drwc. 38Clywsoch mal y dywetpwyt, Llygat [*]am lygat, a’ daint [‡]am ddaint. 39Eithyr mi‐a ddywedaf ychwi, Na [*]wrthleddwch ] ddrwc: anid pwy pynac ath trawo ar dy [‡]rudd ] deheu, tro ’r llall ataw hefyd. 40Ac a’s [*]erlyn neb arnat gyfraith a’ dwyn dy [‡]bais y arnat gad iddo gahel dy gochyl hefyt. 41A’ phwy pynac ath cympello i vyned villtir, does gyd ac ef ddwy. 42Dyro i hwn a [*]arch genyt, ac ywrth yr hwn a ewyllysei echwyno genyt, nag [‡]ymchwel y maith. 43Ys clywsoch ðarvot dywedyt, [*]Cery dy gymydawc, a’ chasay dy elyn. 44Eithyr mi a ddywedaf y chwi, Cerwch eich gelynion: bendithiwch yr ei a’ch melltithiant: gwnewch dda ir sawl ach casaant, a’ gweddiwch dros yr ei a wnel [*]eniwed y chwi, ac ach erlidiant, 45yn y vyðoch blāt i’ch Tad yr hwn ys y’n y nefoedd: can ys y mae ef yn peri yw haul godi ar yr ei drwc, a’r da, ac yn glawio ar y cyfiawniō a’r anghyfiawnion, 46O bleit a cherwch y sawl, ach caro, pa [‡]vvobrvvy a gewch? A ny wna ’r [*]Publicanot [‡]yr vn ryw? 47Ac a’s [*]byddwch garedigol i ’ch brodur yn vnic, pa [‡]ragoriaeth a wnewch? Ac a ny wna ’r Publicanot yr vn ffynyt? 48Byddwch chwi gan hyny yn perfeithion, val y mae eich Tad ysy yn y nefoedd, yn perfeith.

[*] 5:0 * Gyfraith

[*] 5:1 * Yr Iesu

[‡] 5:5 ‡ advwyn

[*] 5:6 * borthir, ddywellir

[‡] 5:10 ‡ gwiredd

[*] 5:11 * capla, destreulia

[‡] 5:11 ‡ euawc

[*] 5:13 * rymia

[‡] 5:13 ‡ vysyng

[*] 5:13 * ddynion

[‡] 5:14 ‡ vynyth, lan

[*] 5:15 * nyd enyant

[‡] 5:15 ‡ hob

[*] 5:15 * ar ganwyllhern

[‡] 5:16 ‡ val

[‡] 5:17 ‡ Gyfraith

[*] 5:18 * ddervydd, ddianc

[*] 5:20 * Scrivenyddion

[‡] 5:22 ‡ yn anynat

[*] 5:22 * gwnsti

[‡] 5:22 ‡ ffwl, ffol

[*] 5:22 * deilwng

[*] 5:24 * cytvna, heddycha

[‡] 5:24 ‡ dabre

[*] 5:25 * barnwr, beirniat, brawdwr, iustus

[‡] 5:25 ‡ gwasanaethur

[*] 5:26 * nes taly ohanat

[*] 5:27 ‡ o’r cynfyd

[‡] 5:27 * thor briodas

[*] 5:29 * mwy lles

[‡] 5:30 ‡ i ffordd, i maes

[*] 5:30

[‡] 5:31 ‡ yrro ywrtho, wrthoto, y scaro

[*] 5:32 * onid

[‡] 5:32 ‡ achos gordderchy

[*] 5:33 * podd

[‡] 5:33 ‡ gynt

[*] 5:33 * dyngion, lyae

[*] 5:34 * ddim

[‡] 5:35 ‡ myn

[*] 5:35 * lleithic, troedle

[‡] 5:37

[*] 5:37 * Do, do: na ddo, na ddo

[‡] 5:37 ‡ henyw

[*] 5:37 * mall

[*] 5:38

[‡] 5:38 ‡ dros

[*] 5:39 * wrthnebwch

[‡] 5:39 ‡ gern, lechwedd

[*] 5:40 * canlyn

[‡] 5:40 ‡ siacked

[*] 5:42 * gais, ovyn

[‡] 5:42 ‡ thro y fforð

[*] 5:43 * Car

[*] 5:44 * afrifet, sarhaed, gyrch o arnoch

[‡] 5:46 ‡ gyfloc

[*] 5:46 * Amobryddot, tollwyr

[‡] 5:46 ‡ yr vn peth hynny

[*] 5:47 * ymgaredigwch ach

[‡] 5:47 ‡ odieth, angwanec

Pen. vj.

Am eluseni. Gweddi. Maddae o bawp yw gylydd. Am vmpryd. Christ yn gohardd gofalusaw am bethae bydawl, ac yn ewyllysiaw y ddynion roddi ei cwbyl oglyt arno ef.

6

1[*]GOchelwch roddy eich eluseni yngwydd dynion, er mwyn cael eich gwelet ganthwynt, anyd ef, ny chewch vvobrvvy y gan eich Tad yr hwn ’sydd yn y nefoedd. 2Erwydd paam pan roddych di dy aluseni, na phar gany [‡]vtcorn geyr dy vron, mal y gwna ’r [*]hypocritae yn ei Synagogae ac ar yr heolydd, y’w moli gan ddynion. Yn wir y dywedaf y chwi, y mae ei [‡]gvvobr ganthwynt. 3Eithyr pan wneych ti dy aluseni, na wypo dy law aswy pa beth a wna dy law ddeheu, 4yn y bo dy aluseni yn y [*]dirgel, ath Tat yr hwn a wyl yn y dirgel, [‡]ath obrwya yn yr amlwc. 5A’ phan weddiychdi, na vydd val yr [*]hypocritae, can ys hwy a garant sefyll, a’ gweðiaw yn y [*]Synagogae, ac yn‐conglae yr heolydd, er mwyn cael eu gweled gan ddynion. Yn wir y dyweddaf ychwi, y mae [‡]ganthwynt ei gobr. 6Tithe pan weddiych, does ith [*]cuvicl a’ gwedy cau dy ddrws, gweddia ar dy Dat yr hwn ’syð yn dirgeledic, ath Dat yr hwn a wyl yn y dirgel, ath obrwya yn [‡]yr amlwc. 7Hefyt pan weddioch, na vyddwch [*]siaradus mal y [‡]cenetloedd: can ys tybiant y [*]clywir wy dros ei haml ’airiae. 8Am hynny na thybygwch yddynt wy: can ys‐gwyr eich Tat, pa bethae ys ydd arnochey eisiae, cyn erchi o hanoch arno. 9Erwydd hyny gweddiwch chwi val hyn. Ein Tad yr hwn wyt yn y nefoedd, santeiddier dy Enw. 10Dauet dy deyrnas. Byddet dy ewyllys ys ar y ddaiar megis yn y nefoedd. 11Dyro y ni heddyw ein bara beunyddiol. 12A’ maddae i ni ein dledion, mal y maddeu nine i’n dyledwyr. 13Ac nag arwein ni ym‐provedigaeth eithyr gwared ni rhac drwc: can ys yti [*]ymae y deyrnas, a’r nerth, ar gogoniant yn oes oesoed, Amen. 14O bleit a’s maddeuwch i ddynion ei [‡]sarhaedae, eich Tad nefawl [*]a vaddeu hefyt i chwitheu. 15Eithyr a ny uaddeuoch i ddynion ei sarhaedae, ac ny vadae eich Tad i chvvi the eich sarhaedae.

Yr Euangel y dydd cyntaf or Grawys.

16¶ Hefyt pan vmprytioch, na vyddwch vvynep[*]soric val [‡]hypocritait: can ys [*]anffurfyaw ei h’wynepae y byddant, er ymdangos i ddynion, y bot wy yn vnprydiaw. Yn wir y dywedaf wrthych vot ydyn ei gobr. 17Eithr pan vmprytych ty, iir dy benn, a golch dy wynep, 18rac ymdangos i ddyniō dy vot yn vmprytiaw, anid ith dat yr hwn ys yd yn y []cuddiedic: a’th dat yr hwn a wyl yn y cuddiedic: a dal y ty yn [‡]y golae.

19¶ Na chesclwch dresore y chwy ar y ddaear, lle mae yr [*]pryf a rhwt yn ei[]llygry, a’ lle mae llatron yn cloddiaw [‡]trywodd, ac yn ei llatrata. 20Eithyr cesclwch yw’ ch tresore yn y nef, lle ny’s [*]llygra’r pryf na rhwt, a’ lle ny’s cloddia r llatron trywodd ac ny’s llatratant. 21Can ys lle [‡]mae eich tresawr, yno y bydd eich calon [*]hefyt.

22¶ [‡]Golauni ’r corph ywr llygat: wrth hyny a byð dylygat yn [*]sympl, e vyð dy hollgorph yn olau. 23Eithyr a’s bydd dy [‡]lygad yn [*]ddrwc, e vydd dy oll gorph yn dywyll. Erwydd paam a’s bydd y goleuni ys ydd ynot, yn dywyll, pa veint yw’r tywyllwch hwnaw?

Yr Euangel y xv. Sul gvvedi Trintot.

24¶ Ny ddychon [‡]nep wasanaethy dau Arglwyð: can ys ai ef a gasaa’r naill, ac a gar y llall, ai ef a ymlyn wrth y n’aill, ac a escaelusa yr llall. Ny ellwch wasanethu Duw a’ [*]golud‐bydol. 25Can hynny y dywedaf yw’ch, na ovelwch am eich [‡]bywyt pa beth a vwytaoch, ai pa beth a yvoch: na’c am eich cyrph, pa beth a wiscoch: anyd yw’r bywyt yn vwy na’r bwyt? a’r corph yn vvvy na’r [*]dillat? 26Edrychwch ar [‡]chediait y nef can na heyant, ac ny’s metant, ac ny chywenant i’r yscuporiae: ac y mae eich Tat nefawl yn y [*]porthy wy. Anyd y‐chwi well o lawer nac yntwy? 27A’ phwy o hanoch cyd govalo, a ddychon angwanegy vn cuvydd at ei [‡]vaint? 28A’ pha am y [*]govelwch am dillat? Dyscwch pa wedd y mae’r lili’r maes yn tyfu: ny [‡]thravaeliant, ac ny nyddant: 29a’ dywedaf wrthych na bu Selef yn ei oll ’ogoniant mor trwsiadus ac vn o’r ei hyn. 30Can hynny a’s dillada Duw lysaeū y maes, yr hwnn ys ydd heðyw, ac yvory a vwrir i’r [*]ffwrn, a ny’s gvvna vwy o lawer erochwi, yr ei a’r ychydic ffydd? 31Am hyny na’ []ovelwch, can ddywedyt, Beth a vwytawn? ai beth a yvwn? ai a pha beth [‡]ymddilladwn? 32(Can ys am y pethae hynn oll yr ymovyn y Cenetloedd) o bleit e wyr eich Tat [*]nefol, vot arnoch eisiae yr oll pethae hyn. 33Eithr yn gyntaf ceisiwch deyrnas Duw a ei chyfiawnder, a’r oll pethae hynn a [*]roddir ychwy. 34Ac na [*]ovelwch dros dranoeth: can ys tranoeth a [‡]ovala drosto ehunan. Digon i ddiernot y [*]ddrwc ehun.

[*] 6:1 ‡ Gogelwch gwiliwch

[‡] 6:2 ‡ trwmpet

[*] 6:2 * lledrithwyr, ffugiolion, rhagrthwyr, ehudwyr

[‡] 6:2 ‡ cyflog

[*] 6:4 * cuddiedic

[‡] 6:4 ‡ a dal yty

[*] 6:5 * ffucwyr

[*] 6:5 ‡ cymmynfae

[‡] 6:5 ‡ yddynt

[*] 6:6 * stafel, siambr

[‡] 6:6 ‡ oleu

[*] 6:7 * liawsairiawc, lafarus

[‡] 6:7

[*] 6:7 ‡ gwrandewir

[*] 6:13 * bieu

[‡] 6:14 ‡ camweðae, troseddion

[*] 6:14

[*] 6:16 * saric, trist

[‡] 6:16 ‡ ffuanttwyr

[*] 6:16 * divwyno

[] 6:18 ‡ yn y dirgelwch, ynghudd

[‡] 6:18 * yr amlwc

[*] 6:19 ‡ gwyvyn mochdyn

[] 6:19 * ymgno, yssa

[‡] 6:19 ‡ atynt

[*] 6:20 * divwyna

[‡] 6:21 ‡ bo

[*] 6:21 * hefeid

[‡] 6:22 ‡ llugern llewych

[*] 6:22 ‡ sēgl, diblyc

[‡] 6:23 ‡ olwc

[*] 6:23 * enwir

[‡] 6:24 ‡ dyn

[*] 6:24 * Mammon

[‡] 6:25 ‡ llyniaeth, buchedd, einioes

[*] 6:25 * wisc

[‡] 6:26 ‡ adar yr wybr

[*] 6:26 * bwydo

[‡] 6:27 ‡ gorpholaeth

[*] 6:28 * pryderwch

[‡] 6:28 ‡ lavuriant, weithiant

[*] 6:30 * poptuy

[] 6:31 * phryderwch

[‡] 6:31 ‡ in dilledir, gwiscir

[*] 6:32 * or nef

[*] 6:33

[*] 6:34 * brydera

[‡] 6:34

[*] 6:34 ‡ dravel, boen

Pen vij.

Christ yn gohardd barn ehud. Na vwrier pethe sanctaidd i gwn. Am erchi, caisio a’churo. Diben neu ystyrieth yr Scrythur ’lan. Am y porth cyfing, ar vn eheng. Am y gau prophwyti. Am y pren da, ar vn drwc. Gwyrthiae gauoc. O’r tuy ar y graic, ac o’r tuy ar y tyvot.

7

1NA vernwch, val na ’ch barner. 2Cāys a’ pha varn y barnoch, ich bernir: ac a pha vesur y mesuroch, y mesurir y chwithae eilchwyl. 3A’ phaam y gwely di y [*]gwelltyn y sydd yn llygad dy vrawt, ac na ddyelli y trawst ys ydd yn dy lygat tyun? 4nai pa vodd y dywedy wrth dy vrawt, Gad i mi vwrw [‡]allan y gwelltyn oth lygat, ac wele drawst yn dy lygat dyun? 5A[*]hypocrit, bwrw allan yn gyntaf y trawst oth lygat tyun, ac yno y [‡]canvyddy vwrw allan y gwelltyn o lygat dy vrawt.

6¶ Na rowch y peth ’sy [*]sāctaið i gwn, ac na thavlwch eich [‡]gemmae geyrvron moch, rac yddyn ei sathry y dan draed, a’ throi drachefn ach [*]rhwygo.

7¶ Archwch, ac ei rhoddir y‐chwy: caisiwch, ac ei ceffwch: [‡]Curwch, ac ef agorir y‐chwy. 8Can ys pwy pynac a airch, a [*]dderbyn: a’r nep a gaiso, a gaiff: ac i hwn guro, yr agorir. 9Can ys pa ddyn y sydd yn eich plith, yr hwn a’s airch ei vap iddo vara, a rydd [‡]vaen iddo? 10Ai a’s airch ef byscodyn, a ddyry ef[*]sarph iddo? 11A’s chwychwi gan hyny, [‡]a chwi yn ddrwc, a [*]wyddoch roi [‡]rroddion da i’ch plant, pa veint mwy y bydd ich Tad yr hwn ’sy yn y nefoedd, roddy [‡]daoedd ir ei a archant arno? 12Can hyny, peth pynac a ewyllysoch wneythy ’r o ddynion i chwi, velly gwnew‐chwithe yddwynt wy. Can ys hynn yw’r [*]Ddeddyf a’r Prophwyti. 13Ewch y mewn ir porth cyfing: cā ys [‡]eheng yw’r porth, ac llydan ywr ffordd ys y yn [*]tywys i ddistriwiad: a’ llaweroedd ynt yn myned y mywn [‡]ynovv, 14o bleit cyfing yw’r porth, a chul yw’r ffordd a dywys i vuchedd: ac ychydigion ’sy, a [*]ei caffant.

Yr Euangel y viij. Sul gwedy Trintot.

15¶ Y mogelwch rac y gau‐prophwyti, yr ei a ðawant atoch yngwiscoedd deveit, anid o ðymewn ydd ynt blaiddiae [*]raipus. 16Wrth ei ffrwyth ydd adnabyddwch wy. A’ gascla’r ei [‡]’rawnwin o y ar ddrain? nei fficus o ydd ar [*]yscall? 17Velly pop pren da a ðwc ffrwyth da a’ phren [*]drwc a ðwc ffrwyth drwc. 18Ny ddychon pren da, ddwyn ffrwythe drwc na phren drwc ddwyn ffrwythe da. 19Pop pren ar ny ddwc ffrwyth da, a [‡]dorir y lawr, ac a davlir ir [*]tan. 20Erwydd paam wrth ei ffrwyth yr adnabyddwch wy. 21Nyd pwy bynac a ddyweit wrthyf, Arglwyð, Arglwydd, a [‡]a i deyrnas nefoedd [*]amyn yr hwn a wna ewyllys vy‐Tat yr hwn yw yn y nefoedd efe a ddavv i deyrnas nefoedd.

22Llaweroedd a ðiwedant wrthyf yn y dyð hwnw, Arglwydd, Arglwyð, a nyd [‡]drvvy dy Enw di y prophwydesam? a thrvvy dy enw y bwriesom allan gythraulieit? a thrvvy dy Enw y gwnaetham weithredoedd‐mawrion? 23Ac yno yr [*]addefaf yddyn, Ny’s adnabym chwi er ioed: ewch ymaith y wrthyf yr ei a weithiwch enwiredd. 24Pwy pynac gan hyny a glyw genyf y geiriae hyn, ac ei gwna, mi ai cyffelypaf ef i wr [‡]doeth, yr hwn a adeilawdd ei duy ar graic: 25a’r glaw a syrthiodd, a’r [*]llifeirieint a ddaethant, a’r gwyntoedd a chwythasant, ac a [‡]ðygwyðesont ar y tuy hwnw, ac ny chwympodd: can ys ei sylfaeny ar graic. 26An’d pwy pynac a glywo genyf vy‐geiriae hyn, ac nys gwna, a gyffelypir i wr [*]ynfyd, yr hwn a adeiliedodd ei duy ar dyvot: 27a’r glaw a gwympoð, a’r llifdyfreð a ddaethant, a’r gwyntoedd a chwythesan, ac a guresont ar y tuy hwnw, ac e gwympodd, a’ ei gwymp a vu vawr.

28¶ Ac e ddarfu, gwedy i’r Iesu ðywedyt y gairiae hyn, [‡]rhyveddy a wnaeth y popul gan y ddysc ef. 29Can ys ef y dyscawdd wy val vn ac awturtaw, ganthaw, ac nid val y [*]Gwyr‐llen.

[*] 7:3 * brycheun

[‡] 7:4 ‡ y maes

[*] 7:5 * ledrithriwr, ffuātwr

[‡] 7:5 ‡ creffy

[*] 7:6 * cyssegredic, glan

[‡] 7:6 ‡ perleu

[*] 7:6 * carpio

[‡] 7:7 ‡ ffustwch

[*] 7:8 * gymer

[‡] 7:9 ‡ garec

[*] 7:10 * neidr

[‡] 7:11 ‡ prydydych

[*] 7:11 * vedrwch

[‡] 7:11 ‡ doniae

[‡] 7:11 * petheu da

[*] 7:12 * Gyf raith

[‡] 7:13 ‡ llytan

[*] 7:13 * arweiu

[‡] 7:13 ‡ trwyddo, trywodd

[*] 7:14 * vedr arnei

[*] 7:15 * ysclyfus

[‡] 7:16 ‡ grabs

[*] 7:16

[*] 7:17 * pwtr

[‡] 7:19 ‡ drychir

[*] 7:19 * yn

[‡] 7:21 ‡ ddaw

[*] 7:21 * anid

[‡] 7:22 gan

[*] 7:23 * cyffesaf

[‡] 7:24 ‡ prudd

[*] 7:25 * llifddyfreð

[‡] 7:25 ‡ ruthresont a gurason, ffusteson

[*] 7:26 * ffol

[‡] 7:28 ‡ irdangy synny

[*] 7:29 * yscrifenyddwyr

Pen. viij.

Christ yn iachay y dyn a’r clwy mawr. Fydd y capten. Galwedigaeth y Cenedloedd. Chwegr neu mam gwraic Petr. Am y Gwr llen a ewyllysei ddilyn Christ. Tlodi Christ. Y vod ef yn llonyddy yr mor a’r gwynt. Ac yn gyrry y cythraulieit allan o’r dyn i’r moch.

8

Yr Euangel y trydydd Sul yn ol yr Ystvvyll.

1A Gwedy y ðyvot ef y waret o’r mynydd, llawer o bopuloedd ei dylynawdd. 2A’ nycha, vn clafgohanawl a [*]ddeuth ac ei addolawdd, cann ddywedyt, Arglwydd a’s [*]mynny, ti elly vy‐glanhay. 3A’r Iesu a estennawdd ei law, ac ei cyhurddawdd ef, gan ddywedyt, [*]Mynaf, glanhaer di: ac yn y van y ’ohanglwyf ef a ’lanhawyt. 4Yno y dyuot yr Iesu wrthaw, Gwyl na ddywetych [‡]wrth nep, eithr dos, ac ymddagos ir Offeiriat, ac offryma y rhodd a orchymynawdd Moysen, er testoliaeth yddwynt. 5[*]Gwedy dyvot yr Iesu i Capernaum, y daeth attaw [‡]Gantwriad gan ddeisyfy arnaw, 6a’ dywedyt, Arglwydd, y mae [*]vy‐gwas i yn gorwedd gartref yn glaf o’r parlys, ac mewn poen [‡]ddirfawr. 7A’r Iesu a ddyfot wrthaw, Mi a ddeuaf ac ei gwnaf ef yn iach. 8A’r Cannwriad aei atepawdd, can ddywedyt, Arglwydd, nyd wyf vi dailwng y ddawot o hanot y dan vy‐[*]cronglwyr; eithyr yn vnic dywait y gair, ac ef a iacheir vy‐gwas i. 9Can ys dyn wyf vinae y dan awturtot vn arall, ac y mae genyf [‡]vilwyr y danaf: a’ dywedaf wrth hwn, Cerða: ac efe a, ac wrth arall, Dyred: ac e ðaw, ac wrth vy‐gwas, Gwna hyn; ac ef ei gwna. 10Pan glywodd yr Iesu hyn, e ryfeddawd, ac a ðyvot, wrth yr ei oedd yn ei ganlyn, Yn wir, y dywedaf wrthych, Ny chefais gymeint ffydd, na’c yn yr Israel. 11A’ mi a ddywedaf wrthych, y daw llawer o’r Dwyrein a’r Gorllewyn, ac a eisteddāt gyd ac Abraham, ac Isaac, ac Iacob yn‐teyrnas nefoedd. 12A’ phlant y deyrnas a [*]davlir ir tywyllwch eithaf: ynow y bydd wylofain a’ []riccian dannedd. 13Yno y dyvot yr Iesu wrth y Cantwriad, Dos ymaith, a’ megis y credeist, bit y‐ty. A’ ei was a iachawyt yn yr awr honno.

14¶ A’ phan ddaethei ’r Iesu i tuy Petr, ef a welawdd y [*]chwegr ef yn gorwedd, ac yn glaf or [‡]cryd. 15Ac ef a gyhyrddawdd ai llaw, a’r cryd a ei gadawodd: yn y chydodd hi i vyny a’ gweini yddynt. 16Gwedy y hwyrhay hi, wy ddugesont attavv lawer o’r ei cythraelic: ac ef a vwriawdd allan yr ysprytion a ei ’air, ac a iachaodd yr oll [*]gleifion. 17Yn y chyflawnit yr hyn a ðywedit [‡]trwy Iesaias y Prophwyt, can ddywedyt, Efe a gymerth ein gwendit ni, ac a dduc ein heintiae.

18¶ A phan welawdd yr Iesu dorfeydd lawer oei amgylch, ef a ’orchymynawdd yddwynt vyned drosodd ir lan arall. 19Yno y daeth ryw ’wr‐lleen, ac a ddyvot wrthaw, [*]Athro, mi ath canlynaf i b’lebynac ydd []ai. 20Yno ’r Iesu a ddyvot wrthaw, Y mae [‡]ffauae gan y [*]llwynogot a ’chan adar y nefoedd ei nythot, an’d gan Fap y dyn nyd oes le i []orphwys i ben.

21¶ Ac vn arall o ei ddiscipulon a ddyvot wrthaw, Arglwydd, Godde i mi yn gyntaf fyned, a chlaðy vy‐tad. 22A’r Iesu a ddyvot wrtho, [*]Dilyn vi, a’ gad ir meirw gladdy ei meirw hvvy.

23¶ A gwedy iddo vyned ir llong, ei ddiscipulon ei canlynodd. 24A’ nycha, e gyfodes [‡]cynnwrf mawr yn y mor, yd pan guddit y llong gan y tonae: ac ef e oedd yn cyscu. 25Yno y daeth ei ddiscipulon ataw, ac ei defroesant, can ddywedyt, Arglwydd, cadw ni: [*]e ddarfu am danam. 26Ac ef a ddyvot wrthynt, Paam ydd ofnwch, [‡]havvyr a’r ffydd vechan? Yno y codawdd ef, ac y [*]goharddawdd ef y gwyntoedd a’r mor: ac yno ydd aeth hi yn [‡]araf hin. 27A’r dynion a ryvedodd, gan ddywedyt Pa ryw vvr yw hwn, pan vo’r gwyntoedd ar mor yn uvyddhay yddaw? 28A’ gwedy ei ddawot ef ir [*]lan arall, i wlat y Gergesieit, e gyfarfu ac ef ddau a [‡]diavleit ynthwynt, yr ei a ddaethen o’r [*]monwenti yn dra ffyrnicion, mal na allai vn‐dyn vyned y ffordd honno. 29A’ nycha, llefain awnaethant, gan ddywedyt, Iesu vap Duw, beth y sy i ni a wnelom a thi? A ddaethast ti yma in poeni cyn yr amser? 30Ac ydd oedd ym‐pell o ywrthynt genvaint o voch lawer yn pori. 31A’r [*]diavleit a ddeisyfesont arnaw, gan ddywedyt, A’s [‡]bwry ni allan, gad i ni vynet i’r genvaint voch. 32Ac ef a ddyvot wrthynt, Ewch. Ac wy aethant allan, ac aethant ir genvaint voch: a’ nycha, yr oll genvaint voch a [*]ymdreiglei dros y dibin i’r mor, ac [‡]a vuō veirw yn y dyfredd. 33Yno y [*]ffoawdd y meichiait: a’ gwedy y dyvot hwy i’r dinas, menegy a wnaethant pop peth, a’ pha beth a ddarfesei ir ei oedd y diavleit ynthwynt. 34A’ nycha, yr oll ddinas a ddaeth allan, y [‡]gyvarvot a’r Iesu: a’ phan ei gwelsont, atolugy a wnaeehant iddaw, ymadel oei teruyneu.

[*] 8:2

[*] 8:2 * wyllysy

[*] 8:3 ‡ Ewyllysaf

[‡] 8:4 * i

[*] 8:5

[‡] 8:5 ‡ Canwryð, capten canwr

[*] 8:6 * vymachcē

[‡] 8:6 ‡ ynialus

[*] 8:8 * nen, do

[‡] 8:9 ‡ sawdwyr

[*] 8:12 * vwrir

[] 8:12 ‡ yscyrnygy

[*] 8:14 * vam ynghyfraith

[‡] 8:14 ‡ deirton, twym, or haint gwres

[*] 8:16 * heinus

[‡] 8:17 ‡ can

[*] 8:19 ‡ Dyscawdr Meistr

[] 8:19 * elych

[‡] 8:20 ‡ daytydd

[*] 8:20 * cadnawot

[] 8:20 * roi ben i lawr

[*] 8:22 * Canlyn

[‡] 8:24 ‡ morgymladd

[*] 8:25 * in collwyt

[‡] 8:26 ‡ chwychwy

[*] 8:26 * ceryðawð bygythiawdd

[‡] 8:26 ‡ dawel

[*] 8:28

[‡] 8:28 ‡ cythreulieit

[*] 8:28 * beddae

[*] 8:31 * cythraulieit

[‡] 8:31 ‡ tavly

[*] 8:32 * yrthiwyt, dducpwyt,

[‡] 8:32 ‡ collwyt

[*] 8:33 * ciliawdd

[‡] 8:34 ‡ gyvwrdd

Pen. ix.

Christ yn iachay’r parlys. Ac yn maddeu pechotau. Yn galw ac yn ymweled a’ Mathew. Am trugaredd. Christ yn atep y Pharisaieit a’ discipulon Ioan. Am y brethyn crei a’r gwin newydd. Y vot ef yn i achay ’r wraic o’r haint gwaed. Ef yn cyfody merch Iairus. Yn rhoi i ddau ddall ei golwc. Yn gwneythyd i vudan ddywedyt. Yn precethy ac yn iachay mewn amrafel vannae. Ac yn annoc gweddiaw er mwyn cynyddy yr Euangel.

9

Yr Euangel y xix. Sul gwedy Trintot.

1AC ef aeth y mewn ir llong, ac aeth trosawdd, ac a ddeuth y’w ddinas ehun. 2A’nycha, wy a dducesant ataw wr claf o’r parlys, yn gorwedd [*]mewn gwely. A’r Iesu yn gweled y ffydd wy, a ddyvot wrth y claf o’r parlys, Y map, ymddiriet: maddeuwyt y ty dy pechatae. 3A’ nycha, yr ei or Gwyr‐llen a ddywedėt wrthyn ehunain, Y mae hwn yn [‡]caply. 4A’ phan welawdd yr Iesu ey meddyliae, y dyvot, Pa am y meddylywch bethae drwc yn eich calonae? 5Can ys pa‐un [*]hawsaf ei dyywedyt, Maddeuwyt y‐ty dy bechtae, ai dywedyt, Cyvot, a’ rhotia? 6Ac er mwyn ychwy wybot vot [‡]meddiant i Vab y dyn ar y ðaiar y vaðae pechatae, (yno y dyvot ef wrth y claf o’r parlys) Cyvot, cymer dy wely, a’ dos ith tuy. 7Ac ef agyvodes, ac aeth ymaith [*]y ew duy ehun. 8Velly pan ei canvu ’r dyrva, rhyveddy a wnaethant, a gogoneddy Duw, yr hwn a roesei gyfryw awturtat i ddynion.

Yr Euangel ar ddydd S. Matthevv.

9¶ Ac val ydd oedd yr Iesu yn myned o ddynaw, e ganvu ’wr yn eistedd wrth y ðollva a elwit Matthew, ac a ddyvot wrthaw, [*]Canlyn vi. Ac ef a gyfodes, ac ei canlynawdd. 10Ac e ddarvu, a’r Iesu yn eistedd i vwyta yn y duy ef, nycha, [*]Publicanot lawer a’ phechaturieit, a’ ddaethent ynavv, a eisteddesant i vwyta gyd a’r Iesu a’ ei ddiscipulon. 11A’ phan welawdd y Pharisaieit hynny, wy ddywedesont wrth y ddiscipulon ef. Paam y bwyty eich [‡]dyscyawdr gyd a’r Publicanot a’ phecaturieit? 12A’ phan glypu’r Iesu, e ddyvot wrthynt, Nid reit ir ei iach wrth [*]veddic, anid ir ei cleifion. 13An’d ewch a’ dyscwch pa beth yw hynn Trugaredd a [*]ewyllyseis, ac nyd aberth: can na ddauthym i’ alw’r ei cyfiawn, amyn y pechaturieit y ddyvot‐ir‐iawn.

14¶ Yno yð aent discipulon Ioan ataw, gan ddywedyt, Paam yð ymprydiwn ni a’r Pharisaieit yn vynech, ath ddiscipulon di eb vmprydiaw? 15A’r Iesu a ddyvot wrthwynt, A all plant [‡]yr ystavell‐briodas [*]gwynvan tra vo’r gwr [‡]priod y gyd ac wynt? An’d e ddawr dyddiae pan ddyger y [‡]gwr‐priawd o ddiarnynt, ac yno ydd vmprydiant. 16Eb law hyny ny ddyd nep lain o vrethyn newydd mewn hen wisc: can ys hyn a ddylyei ei gyflawny, a dynn beth o y wrth y wisc, a rhwygfa[*]aa yn waeth. 17Ac ny ddodant ’win newydd mewn llestri hen: can ys velly y torrei’r llestri, ac y [‡]dineuhir, y gwin, ac y collir y llestri: an’d gwin newydd a ddodant mywn llestri newyð, ac velly y cedwir y ddau.

Yr Euangel y xxiiij. gwedy Trintot.

18¶ Tra oeddd ef yn ymadrodd wrthwynt, nycha,, y deuth ryw pennaeth, ac’ addolawdd iddaw, can ddywedyt, E vu varw veu merch yr awrhon, and dyred a’ [*]gesot dy law arnei, a’ byw vydd hi. 19A’r Iesu a g’odes ac ei dylynawdd, ef aei ddiscipulon. 20(Ac wele wreic a oedd a haint[‡]gwaedlif arnei dauddec blynedd, a ddaeth or [*]tu cefyn yddaw, ac a gyfhyrddawdd ac [‡]emyl y wisc ef. 21Can ys hi a ddiwedesei ynthei e hun, A’s gallaf gyhwrdd aei wisc ef yn vnic, [*]i’m iacheer. 22Yno yr Iesu ymchwelawdd, a chan y gweled hi, y dyvot, Ha verch, bydd gysyrus: dy ffydd ath iachaodd. A’r wreic a [‡]wnaethpwyt yn iach [*]yn yr awr hono.) 23A’ phā ddaeth yr Iesu i duy’r pennaeth, a’ gweled y cerddorion a’r tyrfa yn [‡]trystiaw, 24y dyvot wrthwynt, []Ewch ymaith: can nad marw’r vorwyn, anid cyscu y mae hi. Ac wynt ei gwatworesont ef. 25A’ phan yrrwyt y tyrfa allan, ef aeth i mewn ac a ymavlawdd yn hi llaw, a’r vorwyn a gyvodes. 26A’r gair o hynn aeth tros yr oll tir hwnw.

27Ac val yð oeð yr Iesu yn myned o yno, dau ðalliō a ei [*]dilynesont ef, gan lefain a ’dywedyt, Map Dauid trugarha wrthym. 28A’ gwedy iddo ddyvot yr tuy, y daeth y daillion ataw, a’r Iesu a ddyvot wrthwynt, A gredwch chvvi y galla vi wneythyd hyn? Ac wy a ddywedesont wrthaw, Credwn, Arglwydd. 29Yno y cyhyrddodd ef a ei llygaid, gan ðywedyt, [‡]Herwydd eich ffydd bid y chwi. 30A ei llygaid a egorwyt, a’r Iesu a [*]oruwchmynnawð yddwynt, gan ddywedyt, Gwelwch nas gwypo nep. 31An’d gwedi yddwyn ymadaw, wy [‡]eu clodvawresont ef trwy’r oll dir hwnw.

32¶ Ac wynt yn myned allan, [*]nycha, wy yn dwyn attaw vudan [‡]cythreulic. 33A’ gwedi bwrw’r cythraul o honavv y [*]dyvot y mudan: yno y rhyveddawdd y dyrfa gan ddywedyt, Ny welpwyt y cyffelip erioed yn Israel. 34A’r Pharisaieit a ddywedesont, Trwy benaeth y cythreulieit y mae ef yn bwrw allan gythreulieit. 35A’r Iesu aeth o y amgylch yr oll ddinasoeð a’ threfi, gan ei‐dyscy yn ei Synagogae, ac yn precethy Euangel y deyrnas, ac yn iachay pop haint a phob [‡]clefyd ymplith y popul. 36A’ phan welawdd ef y dyrfa, ef a dosturiawdd wrthwynt, can ys ey bot gwedy i [*]hylltrawy, a’ ei goyscary val defeit eb yddyn vugail. 37Yno y dyvot ef y’w ddiscipulon, Diau vot[‡]y cynayaf yn vawr, ar gweithwyr yn anaml. 38Can hyny [*]deisyfwch a’r Arglwydd y cynhayaf ar ddanfon gweithwyr y’w gynayaf.

[*] 9:2 * ar

[‡] 9:3 * dywedyt yn anduwiol

[*] 9:5 ‡ hawddaf

[‡] 9:6 * gallu, anturat

[*] 9:7 * yddy

[*] 9:9 * Dilin

[*] 9:10 * tollwyr

[‡] 9:11 ‡ athro

[*] 9:12 * physigwr

[*] 9:13 ‡ vynnaf

[‡] 9:15 ‡ y gwr priod

[*] 9:15 * ddwyn galar

[‡] 9:15

[‡] 9:15 ‡ newydd weddoc

[*] 9:16 * ys ydd

[‡] 9:17 ‡ gellyngir

[*] 9:18 * dod

[‡] 9:20 gwaedlin, gwaedgerð, gweddgoll

[*] 9:20 * lwyr ei

[‡] 9:20 ‡ ar, godref, hem

[*] 9:21 * iach vyddaf, mi af yn iach

[‡] 9:22

[*] 9:22 ‡ o’r

[‡] 9:23 * tyrfu

[] 9:24 ‡ Cilwch

[*] 9:27 * canlynesont

[‡] 9:29 ‡ Yn ol, Wrth

[*] 9:30

[‡] 9:31

[*] 9:32 * wele

[‡] 9:32 ‡ a chythrael ynthaw

[*] 9:33 * ymadroddodd

[‡] 9:35 ‡ anhwyl

[*] 9:36 * gohany

[‡] 9:37 ‡ heiniar

[*] 9:38 * erchwch

Pen. x.

Christ yn anfon ei Apostolion i Iudaea, yn eu goruwchmynny, yn ei dyscy, ac yn ei cyssuriaw erbyn pan ei herlyner. Yr Yspryt glan yn ymadrodd drwy ei Weinidogion. Pwy a ddlem ni ei ofny. Bot eyn gwallt dan gyfrif. O addef Christ. Na charer tad a’ mam yn vwy no Christ. Bot i ni gymeryd ein [*]croes. Am gadw nei golli ein einioes. Am dderbyn y Praecethwyr.

10

1AC ef a elwis ei ddauðec discipul ataw, ac a roddes y ddyn [*]veddiant yn erbyn ysprytion aflan, yw tavly wy allan, ac y iachay pop [‡]haint a’ phop [*]adwyth. 2Ac enwae y dauddec Apostolion yw’r ei hyn. Y cyntaf Simon, a elwit Petr ac Andreas ei vrawt: Iaco vap Zebedeus, ac Ioan ei vrawt. 3Philip a’ Bartholomeus: Thomas a’ Matthew y [*]Publican: Iaco vap Alpheus, a’ Lebbeus a’ ei gyfenw yn Thaddaeus: 4Simon y [‡]Cananit, ac Iudas Iscariot yr hwn hefyt y bradychawdd ef. 5Y dauddec hyn a ddanfonawdd yr Iesu ymaith, ac a ’orchymynawdd yddwynt, gan ddywedyt, Nag ewch i ffordd y Cenedloeð, ac i ddinasoedd y Samarieit nag ewch y mewn: 6anyd ewch yn hytrach at gyfergolledic ðefeit tuy Israel. 7Ac wrth vyned precethwch, gan ðywedyt, Y mae teyrnas nef wedy [*]dynesau yn agos. 8Iachewch y cleifion, glanewch yr [‡]ei clawr: cyfodwch y meirw: bwriwch allan gythreulieit. Yn [*]rrat yd[‡]erbyniesoch, yn rat rhowch. 9Na veddwch ar aur, nag ariant, nac [*]efydd yn eich gwregysae, 10nag yscrepan ir daith, na dwy bais, nag escidiae, na ffon: can ys teilwng ir gweithwr ei [‡]vwyt. 11Ac i pa ddinas pynac nei dref yd eloch, ymofynwch pwy ’sydd teilwng yn‐ddi, ac ynaw trigwch yn yd eloch o ddyno. 12A’ phan ddeloch i duy [*]anerchwch ef. 13Ac a bydd y tuy yn teilwng, dauet eich [‡]tangneddyf arnaw: ac any bydd yn deilwng, ymchwelet eich tangneddyf atoch. 14A’ phwy pynac a’r ny’s derbyn chwi, ac ny chlyw eich gairiae, pan ymadawoch o’r tuy hvvnvv nei ordinas hono, escutwch y llwch ywrth eich traet. 15Yn wir y dywedaf y chwi, y bydd esmwythach ir ei o dir Sodom a’ Gomorrha yn‐dydd [*]brawd nag ir dinas hono.

16¶ Nycha, ydd wy vi yn eich danvon mal defeit [*]ynghenol bleiddiae: byddwch am hynny [‡]ddoethion mal [*]seirph, a’ [‡][]gwirion mal colombenot. 17Eithr ymogelwch rac dynion, canys wy ach roðāt chvvi at [*]Eisteddfae ac ach [‡]yscyrsian yn ei Synagagae. 18Ac ich dugir at y llywiawdwyr a’r Brenhinoedd om pleit i, er testiolaeth yddwynt, ac i’r Cenetloedd. 19Eithr pan ich trawsroddan, na [‡]phryderwch pa vodd nei pa beth a ðywetoch: can ys roddir y chwy yn awr hono, pa beth a ddywetoch. 20Can ys nid chwychvvi yw’r ei a [*]ddyweit, anyd yspryt eich Tad yr hwn a dywait ynoch. 21A’r brawd a vradycha ’r brawd a [‡]varwolaeth, a’r tat y map, a’r plant a godant yn erbyn ei [*]Rieni, ac a barāt yddwyn varw. 22A’ dygasoc vyddwch gan bawp er mwyn vy Enw: anyd yr hwn a barao yd y dywedd, ef a [‡]gedwir. 23A’ phan ich erlidiant yn y dinas hon, [*]ciliwch i vn arall: can ys yn wir y dywedaf wrthych, na ’orphenwch oll ddinasoedd Israel, [‡]nes dawot Map y dyn. 24Nid yw’r discipul uwch na ei athro, na’r gwasanaethvvr uwch na ei Arglwydd. 25Digon ir discipul vot val y bo ei athro, a’r gwasanaethvvr val ei Arglwydd. A’s galwasan wr y tuy yn Beelzebub, pa veint mwy y galvvan ei duylwyth ef? 26Nag ofnwch wy am hyny: can nad oes dim [*]toedic, ar ny’s [‡]didoijr: na dim cuddiedic ar na ddaw i wybodoeth. 27Hyn a ddywedaf ywch yn y tywyllwch, dywedwch yn y golauni: a hyn a glywoch yn ych glust, precethwch ar ben y tai. 28Ac nac ofnwch yr ei a ladd y corph, ac ny allant ladd yr enait: eithyr yn hytrach ofnwch hwn, a ðichon [*]gyfergolli yr enait y gyd a’r corph yn yffern. 29Any werthir dau ederyn y to er fferling ac ny chwympa yr vn o hanynt i’r llawr heb evvyllys eich Tad chvvi? 30Ac y mae hefyd eich oll wallt yn gyfrifedic. 31Nac ofnwch gan hynny, chwi delwch mwy na llawer o [*]adar yto. 32Pwy pynac gā hynny am cyffesso i yngwydd dynion, hwnaw a gyffessaf vinef hefyd yn‐gwydd vy‐Tad yr hwn ’sy yn y nefoedd. 33A’ phwy pynac am gwad yngwydd dynion, hwnaw a wada vi hefyd yn‐gwydd vy‐tad yr hwn ’sy yn y nefoedd. 34Na thybiwch vy‐dewot i ddanfon tangneddyf i’r ddayar: ny ddaethym y ddanfon tangneddyf anyd y cleddyf. 35Can ys‐daethim i osot dyn y ymrafaely yn erbyn ei dad a’r verch yn erbyn ei mam, ar [‡]waydd yn erbyn i chwegr. 36A’ gelynion dyn vydd tuylwyth ei dy y hun. 37Y nep a garo tad ne vam yn vwy namyvi, nyd yw deilwng o hanof i. A’r nep y garo vap ne verch yn vwy na myvi, nyd yw deilwng o hanof vi. 38A’ hwn ny chymer ei [*]groes, a chalyn ar v’ol i, nyd yw deilwng o hanafi. 39Y nep a gatwo ei [‡]enait, ai cyll, a’r nep a gollo ei enad om pleit i, ai caidw. 40Y nep ach derbynio chvvi, am derbyn i: ar nep am derbynio vi, a dderbyn hwn am danfonawdd i. 41Y nep a ðerbynio brophwyt yn enw Prophwyt, a dderbyn vvobr Prophwyt: a’r nep a dderbynio gyfiawn, yn enw cyfiawn, a dderbyn vvobr y cyfiawn. 42A’ phwy pynac a roddo ir vn o’r ei bychein hyn phiolet o ddwfr oer yn vnic, yn enw discipul, yn wir y dywedaf ychwi, ny chyll ef ei vvobr.

[*] * croc

[*] 10:1 * allu

[‡] 10:1 ‡ clevyd

[*] 10:1 * amhwynt anhwyl

[*] 10:3 * Cais, amobrydd

[‡] 10:4 ‡ eiddigus, gwynvidus

[*] 10:7 * yn gyfagos

[‡] 10:8 ‡ gohangleifion

[*] 10:8 * ddawn, rhodd

[‡] 10:8 ‡ cymeresoch

[*] 10:9 * pres, bath, mwnei

[‡] 10:10 ‡ ymborth

[*] 10:12 * cyferchwch well

[‡] 10:13 ‡ heddwch

[*] 10:15 * varn

[*] 10:16 * ymperveð

[‡] 10:16 ‡ pruddion

[*] 10:16 * nadroedd

[‡] 10:16 ‡ seml

[] 10:16 ‡ diargyoeð

[*] 10:17 * Cwnsti

[‡] 10:17 * ffrewylliā

[‡] 10:19 ‡ ofelwch

[*] 10:20 * ymadrodd

[‡] 10:21 ‡ angeu

[*] 10:21 * tad a’ei mam

[‡] 10:22 ‡ iacheir

[*] 10:23 * ffowch

[‡] 10:23 ‡ yny ddel

[*] 10:26 * annudd

[‡] 10:26 ‡ dadanuðir

[*] 10:28 * ðestrywio

[*] 10:31 * ederynot

[‡] 10:35 ‡ wraic yn erbyn mam hei gwr

[*] 10:38 * groc

[‡] 10:39 ‡ emioes vywyt

Pen. xj.

Christ yn precethy. Ioan vatyddiwr yn anfon ei ddiscipulon ataw. Testiolaeth Christ am Ioan. Barn y popul am Christ ac Ioan. Christ yn edliw ir dinasoedd anniolchgar. Bod yn eglurhay’r Euangel i’r dinion gwirion. Am yr ei ys y yn trafaely ac ynt yn llwythoc. Am iau Christ.

11

1AC e darvu, gwedy tervyny o’r Iesu orchmyny y’w ddauddec Apostoliō, ef aeth oddyno er ei dyscy a’phrecethy yny dinasoedd wy.

Yr Euangel y trydydd Sul yn Aduent.

2A’phā glybu Ioan ac ef yn‐charchar o ywrth weithredoedd Christ, e ddanvones ddau oei ddiscipulon, 3ac a ddyvot wrthaw: Ai ti yw’r hwn a [*]ðaw, ai dysgwyl a wnawn am aral’? 4A’r Iesu a atebawdd ac a ddyvot wrthynt. [*]Ewch a’manegwch i Ioan, y pethae a glywsoch ac welsoch. 5Y mae’r daillion yn cahel ei golwc, a’r cloffion yn rhodiaw: a’r cleifion‐gohanol wedy ei glāhay, a’r byddair yn clywet: y meirw y gyfodir, a’r tlodion yn derbyn [‡]yr Euangel. 6A’ dedwydd yw’r [‡]neb ny [*]rwystrir om plegit i. 7Ac wynt yn mynet ymaith, ef a ddechreuawð yr Iesu ddywedyt wrth y popul, am Ioan, Pa beth yr aethoch ir [‡]ddiffeith i edrych am danaw? ai corsen a [*]yscytwei gan wynt? 8Eithyr pa beth yr aethoch yw welet? Ai[‡]dyn wedy ’r wisco mewn dillat esmwyth? [*]Nycha, yr ei ys y yn gwisco dillat esmwyth, mewn tai [‡]Brenhinoedd y maent, 9Eithyr pa beth aetho chwi yw welet? Ai Prophwyt? Ie dywedyt ydd wyf wrthych, a’ mwy no Prophwyt. 10Can ys hwn ytyw y neb y mae yn escriwenedic am danaw, [*]Nycha, myvi sy yn danvon vy‐cenat rac dy wynep, yr hwn a paratoa dy ffordd oth blaen. 11Yn wir y ddywedaf y chwi, ymplith yr ei a [‡]anet o wrageð, ny chododd neb mwy nac Ioan Vatyðiwr: er hyny yr hwn ’sy leiaf yn teyrnas nef, y ’sy, vwy nac ef. 12Ac o amser Ioan Vatyddiwr yd hyn, y treisir teirnas nefoedd, a’r treiswyr ’sy yn [*]myn’d a hi [‡]wrth nerth. 13Can ys yr oll Prophwyti a’r [*]Ddeddyf a prophwytesont hyd Ioan. 14Ac a’s wyllysiwch y dderbyn, [‡]efe yw Elias, a oedd ar ddyvot.

15¶ Y nep ’sy yddo glustiae i [*]wrando, gwrandawet. 16Eithyr i ba beth y cyffelyblaf i y genedleth hon? Cyffelyp yw i vechcynos a eisteddent [‡]yn marchnatoydd, ac yn llefain [*]wrth ei cyfeillon, 17ac yn dywedyt, Canasam [‡]chwibanoc ywch’, ac ny [‡]neidiesoch: ys canesam alarnad ywch’, ac ny chwynfanesoch. 18Can ys daeth Ioan eb na bwyta nag yfet, ac meddant, Y mae [*]cythrael ganthaw. 19Daeth Map y dyn yn bwyta ac yn yfet, ac meddant, Wele ddyn glwth, ac yfwr gwin, car ir Publicanot a’ phechaturieit: eithyr doethinep a gyfiawnheir gan ei [‡]blant ehun. 20Yno y dechreawdd ef [*]liwio ir dinasoydd, yn yr ei y gwneythesit yr ei mwyaf oei weithredredd‐mowrion ef, can na [‡]chymeresent edifeirwch, 21Gwae dydi Chorasin: Gwae dydi Bethsaida: can ys pe gwneythesit yn Tyrus a’ Sidon y gweithredoedd‐[*]mawrion a wnaethpwyt yno‐chwi, wy a gymeresent edifeirwch [‡]gynt mewn lliainsach a llytw. 22Eithyr ys dywedaf y chwy, mai ynsmwythach vydd i Tyrus a’ Sidon yn‐dydd [*]brawd, nac i chwi. 23A’ thydi Capernaum, yr hon a dderchefir yd y nefoedd, ath dynnir y lawr yd yn yffern: can ys pey ymplith yr ei o Sodoma y gwnaethesit y gweithredoeð [*]mawrion a wnaethpwyt yno ti, wy vysent yn aros yd [‡]heddyvv. 24And mi a dywedaf y chwi, mai esmwythach vydd yddyntvvy o dir Sodoma yn‐dydd brawd, nac y ti.

Yr Euangel y dydd S. Matthias.

25¶ Yn yr amser hynny ydd atepawdd yr Iesu, ac y dyvot, Yty y diolchaf, Dat, Arglwydd nef a ’daear can yty guddiaw y pethae hyn rhac y doethion a’r pruddion, a’ ei [*]egluraw hwy ir ei bychain. 26[‡]Yn wir, Dad, can ys velly y bu voddlawn genyt. 27Pop peth a roddwyt y‐my gan vy‐Tat: ac nyd edwyn nep y Map, [‡]eithr y Tat: ac nyd edwyn nep y Tat [*]diethr y Map, a’r hwn yr ewyllysio ’r Map ei[‡]eglurhau iddo. 28Dewchata vi, oll y sy yn vlinderawc ac yn llwythawc, a’ mi a ch esmwythaf. 29Cymerwch vy iau arnoch’ a’ dyscwch genyf, can vy‐bot yn waredigennus ac yn isel o galon. A’ chvvi gewch ’orphoysfa ich eneidae. 30Can ys ve Iau ’sy [*]hyfryd, a’m [‡]llwyth ysy yscafn.

[*] 11:3

[*] 11:4 * Doeswch

[‡] 11:5 ‡ coelvain

[‡] 11:6 * hwn

[*] 11:6 ‡ thramgwyðo wrth yvi

[‡] 11:7 * anialwch

[*] 11:7 ‡ siglai

[‡] 11:8 * gwr

[*] 11:8 ‡ Wely

[‡] 11:8

[*] 11:10 * Wely

[‡] 11:11 ‡ genetlwyt

[*] 11:12 * ei ysgliffio

[‡] 11:12 ‡ y drais

[*] 11:13 * Gyfraith

[‡] 11:14 ‡ hwn

[*] 11:15 * glywed, clywed

[‡] 11:16 ‡ ar yr heolydd

[*] 11:16 * ar

[‡] 11:17 ‡ bib

[‡] 11:17 ‡ ddawnsiesoch

[*] 11:18 * diawl

[‡] 11:19 ‡ phlant

[*] 11:20 * ddannot

[‡] 11:20 ‡ ddoethent ir iāwn

[*] 11:21 * nerthol

[‡] 11:21 ‡ ers talm byt

[*] 11:22 * varn

[*] 11:23 * nerthol, gwyrthfawr

[‡] 11:23 ‡ y dyð hwn

[*] 11:25 * dangos

[‡] 11:26 ‡ Do

[‡] 11:27 * anyd

[*] 11:27 * anyd

[‡] 11:27 * dywynygu, ðangos

[*] 11:30 * hawdd, esmwyth

[‡] 11:30 ‡ baich

Pen. xij.

Christ yn escusodi ei ddiscipulon a dynnesen dywys yr yd. Ef yn iachay ’r llaw ddiffrwyth. Ef yn cymporth y dyn a berchenogid gan gythrael, ac oedd ddall a’ mud. O’r cabledigaeth. Am genedleth y gwiperae. Gairiae da. Gairiae segur. Ef yn ceryddy yr anffyddlonion, yr ei vynnent gael gweled arwyddion. Ac yn dangos pwy yw ei vrodur, ei chwaer a ei vam.

12

1YR amser hyny ydd aeth yr Iesu ar ddydd y Sabbath trwy r [*]yd, ac ydd oedd [‡]newyn ar ei ddiscipulō, ac a ddechreysont dynny tywys yr yd a’bwyta. 2A’ phan y gwelawð y Pharisaieit, y dywedesōt wrthaw, [*]Nycha dy ddiscipulon yn gwneythyr hyn nyd yw gyfreithlawn ei wneythyd ar y Sabbath. 3Ac ef a ddyvot wrthynt, Any ddallenasoch beth a wnaeth Dauid pan oedd arno newyn, a’r ei oeð y gyd ac ef? 4Val ddaeth ef ymewn y duy Ddyw, a’ bwyta’r bara [‡]gosot yr hwn nyd oedd gyfraithlawn iddo y vwyta, nac ir ei oeð gydac ef, and yn vnic ir Offeiriait? 5Nei any ðarllenasoch yn y [*]Ddedyf vot yr Offeiriait ar y Sabbath yn y Templ yn [‡]tori’r Sabbath, ac ei bot yn [*]ddirgerydd? 6And mi a ddywedaf ichwi, vot yma vn mwy na’r Templ. 7Eithyr pe gwyddech pa beth yw hyn, Trugareð a ewyllysiaf ac nid aberth, ny [‡]varnesech‐chvvi ar yr ei diniwet. 8Can ys bot Map y dyn yn Arglwydd, ys ar y Sabbath. 9Ac ef a dynodd o ddyno, ac aeth y’vv Synagog wy. 10A’ nycha, ydd oedd yno vn a ei law wedy [*]dysychy. Ac wy a ovynesont iddaw, gan ddywedyt, Ai cyfreithlawn iachay ar y Sabbath? val y gallent achwyn arnaw. 11Ac ef a ðyvot wrthwynt, Pa ðyn o hanoch vydd, ac iddo vn ddavat, ac o chwympa hi mewn [‡]ffos ar y dydd Sabbath, any chymer ef y hi a’i chodi [*]allan? 12Wrth hyny, pa veint gwell yw dyn na dafat? Ac velly cyfraithlawn yw gwneythyd da ar y dydd Sabbath. 13Yno y dyvot ef wrth y dyn, Estyn dy law, Ac ef y hestynnawdd, a hi a wnaed yn iach val y llal’. 14Yno yr aeth y Pharisaieit allan, ac ymgyggori a wnaethont yn y erbyn ef, pa vodd y gellynt ei [‡]ddiva. 15A’ phan wybu yr Iesu hyny, ef aeth ymaith oddyno, a’ thyrfa‐vawr y dylynodd ef, ac ef y iachaodd wy oll, 16ac a orchymynawdd yddyn na’ [*]chyoedent ef, 17yn y chyflawnit, ’rhyn a ðywedesit gan Esaias brophwyt, gan ddywedyt, 18Nycha vy‐gwasanaethur yr hwn a [‡]ddetholeis, vy‐caredic yn yr hwn y [*]digrifir vy enait: gosodaf vy Yspryt arnaw, ac ef a ddengys varn ir Cenetloedd. 19Nyd ymryson ef, ac ny lefain, ac ny’s clyw neb y [‡]lais ef yn yr heolydd. 20Corsen [*]ysic ny’s tyr ef, a’ llin yn mugy ny ddiffodd ef, yny dduco varn i vuddugoliaeth. 21Ac yn ei Enw ef y coelia ’r Cenedloedd. 22Yno y ducpwyt attaw vn [‡]cythraulic, yn ddall ac yn vut, ac ef ai iachaodd ef, yn y lavarawdd, ac y gwelai yr hvvn vysei ddall a’ mut. 23Ac a [*]sannawdd ar yr oll popul, gan ðywedyt, Anyd hwn yw map Dauid? 24Eithyr pan glybu y Pharisaieit hyn, y dywedesont, Nid yw hwn yn bwrw allan gythaulieit anid trwy Beelzebub pennaeth y cythraulieit. 25A’r Iesu yn gwybot ei meddyliae, a ddyvot wrthwynt, Pop teyrnas wedy ’r [*]ymranny yn y herbyn y hun, a [‡]ddiffeithir: a’ phop dinas neu duy, wedy ’r ymranny yn y erbyn ehun ny saif. 26Velly a’s Satan a vwrw allan Satan, y mae ef wedy ’r [*]ymranny yn y erbyn ehun: pa wedd gan hyny y [‡]saif y deyrnas ef? 27Ac a’s myvi trwy Beelzebub a vwriaf allan gythraulieit, trwy pwy vn y bwrw eich plant chvvi’n wy allan? Ac am hynny y byddant wy yn [*]veirniait arnoch. 28Ac a’s myvi a vwriaf allan gythreuliait trwy yspryt Duw, yno y daeth teyrnas Dyw atoch. 29Can ys pavodd y dychon nebvn vyned y mewn y duy y cadarn ac [‡]yspeilio ei dda, dyethr iddo yn gyntaf rwymo y cadarn, ac yno yspeilio ei duy. 30Y nep nid yw yd a mi, ys ydd yn v’erbyn: a’r nep ny [*]chascl gyd a mi, a ’oyscar. 31Erwyð paam y dywedaf y chwi, pop pechat a [‡]chabl a vaddeuir i ddynion: anyd y cabl yn erbyn yr Yspryt glan ny vaddeuir i ddynion. 32A’ phwy pynac a ddyweto ’air yn erbyn Map y dyn, e vaddeuir yddaw: anyd pwy pynac a ddywet yn erbyn yr Yspryt glan, ny’s maddeuir iddo, nag yn y byt hwn, nag yn y byt a ddaw. 33Ai gwnewch y pren yn dda, a’i ffrwyth yn dda: ai gwnewch y pren yn ðrwc, a’i ffrwyth yn ddrwc: can ys y pren a adwenir wrth ei ffrwyth. 34A genetleth gwiperae, pa [*]ddelw y gellwch’ ymadrodd [‡]daoedd, a chwi yn ðrwc? Can ys [*]o ehelaethrwydd y galon, yr ymadrodd y geneu. 35Y dyn da o dresawr da ei galon, a ddwc allan dda‐bethe: a’ dyn drwc o dresawr drwc, a ddwc allan bethe drwc. 36Eithyr mi ddywedaf wrthych, mai am bop gair segur a [‡]ðywait dynion, y rhoddant gyfri yn‐dydd varn. 37Can ys [*]wrth dy ’airiae ith cyfiownheir, ac wrth dy ’airiae ith [‡]vernir.

38¶ Yno yð atepoð rei or []Gwyr llen a’r Pharisaieit gan ddywedyt, Athro, ys chwenychem welet [*]arwydd genyt. 39Ac ef a atepawdd, ac a ddyvot wrth wynt, Cenedleth ddrwc ’odinabus a gais arwyð, anyd ny roir iddi, namyn arwydd y Prophwyt Ionas. 40Can ys val y bu Ionas tri‐die a’ thair nos ym‐boly y [‡]morvil velly y byð Map y dyn dri‐die a’ thair‐nos yn‐calon y ðaiar. 41Gwyr Niniue a gyfyt ym‐barn y gyd a’r genedleth hon, ac ei [*]barn hi: can ys yddynt vvy edifarhay wrth preceth Ionas. A’ [‡]nycha vn mwy nag Ionas yn y man yma. 42[‡]Nycha Brenhines y Deau a gyfyd yn y varn y gyd ar genedleth hon, ac ac y barn hi: can iddi hi ddyvot o [*]eithafion y ddaiar i glywed doethinep [‡]Selef: [*]a‐nycha vn mwy na Selyf yn y man yma.

43¶ A’ phan el yr yspryt [‡]aflan allan o ddyn, ef a rodia rhyd lleoeð sychion, gan gaisio gorphwysfa, ac eb gahel dim. 44Yno y dywait, Ymchoelaf im tuy, o’r lle y daethym: ac wedy y delo, y caiff e yn wac, wedy’r yscupo, a’ ei [*]addurno.

45¶ Yno ydd a ef, ac a gymer ataw saith yspryt ereill scelerach nog ef, y un, ac a ant y mewn ac a [‡]gyfanneddant yno: a’ gwaeth vydd dyweðhynt y dyn hwnw na ei ddechraeat. Ac velly y bydd ir genedleth [*]enwir hon.

46¶ Tra ytoedd ef yn ymadroð wrth y dyrfa, nycha ei vam a’ei vrodwr yn sefyll allan, yn caisio [*]ymddiddan ac ef. 47Yno y dyvot vn wrthaw, Nycha, dy vam ath vrodur yn sefyll allan, yn casio ymddiðā a thi. 48Ac ef atepawdd, ac a dyvot, wrth hwn a venagawdd iddo, Pwy yw vy mam? a’ phwy yw vy‐brodur? 49Ac ef a estennawdd ei law tu ac at ei ddiscipulon, ac a ddyvot, [*]Nycha vy mam, am broder. 50Can ys pwy pynac a wna ewyllys vy‐Tad yr hwn y sydd yn y nefoedd, [‡]hwnw yw vy‐brawt, a’m chwaer, a’ mam.

[*] 12:1 * llafur

[‡] 12:1 ‡ thwant bwyt

[*] 12:2 * Wele, Synna

[‡] 12:4 ‡ dangos, geyrbron

[*] 12:5 * Gyfraith

[‡] 12:5 ‡ halogi

[*] 12:5 * ddiargyoedd

[‡] 12:7 ‡ vwriesech, ðamnesech

[*] 12:10 * gwywo, diffrwytho

[‡] 12:11 * pwll

[*] 12:11 ‡ ymaes

[‡] 12:14 ‡ golli, ddifetha

[*] 12:16 * pharent i adnabot

[‡] 12:18 ‡ ddewisais

[*] 12:18 * boddheir, ymvodlonodd

[‡] 12:19 ‡ lef, leferyð

[*] 12:20 * don

[‡] 12:22 ‡ a chythrael yntho

[*] 12:23 * irdangu

[*] 12:25 * ymohany

[‡] 12:25 ‡ a dderfydd am denei, vetha

[*] 12:26 * ympertio, ymohany

[‡] 12:26 ‡ pery

[*] 12:27 * varnwyr

[‡] 12:29 ‡ cribdeilio

[*] 12:30 * chlasga chynull

[‡] 12:31 ‡ serthair

[*] 12:34 * vodd, weð

[‡] 12:34 ‡ bethe da

[*] 12:34 * cyflawndr

[‡] 12:36 ‡ lefair

[*] 12:37 * gan, drwy

[‡] 12:37 ‡ vwrir

[] 12:38 * Scrifenyddion

[*] 12:38 ‡ sign, argoel

[‡] 12:40

[*] 12:41 * bwrw, damna

[‡] 12:41 ‡ wele

[‡] 12:42

[*] 12:42 * ðiben byd

[‡] 12:42 ‡ Salomon

[*] 12:42 * ac wele

[‡] 12:43 ‡ anlan

[*] 12:44 ‡ drwsio, gymēny

[‡] 12:45 ‡ breswiliat, drigant

[*] 12:45 * ddrwc

[*] 12:46 * chwedleua

[*] 12:49 * wele

[‡] 12:50 †‡ efe

Pen. xiij.

[]Ystat teyrnas Duw wedy’r eglurhay trwy ddamec yr had. Am yr efrae. Yr had mwstard, Y surdoes, Y tresawr cuddiedic yn y maes. Am y [‡]perlae, ac am y Rwyt. Val ir escaulusr Prophwyt yn ei wlat y vn.

13

1Y Dydd hwnw ydd aeth yr Iesu allan o’r tuy, ac ydd eisteddawdd [*]geir llaw’r mor: 2A’ thorfoedd lawerion a ymgynullent attaw, yn yd aeth ef i long, ac eistedd: a’r oll dorf a safawdd ar y lan. 3Yno [‡]yr adroddawdd ef wrthwynt lawer o bethae drwy [*]barablae, gan dywedyt, Nycha, ydd aeth heuwr ymaith i heheu. 4Ac val ydd oedd ef yn heheu, y cwympodd ’rei or had[]ym‐min y ffordd, ac a ddaeth yr [‡]ehediait ac y difaodd wy. 5Ar ei a gwympodd ar dir caregoc, lle ny chawsant vawr ddaiar, ac [*]yn y man, yr eginesont, can nad oeð yddynt ddyfnedd daiar. 6A’ gwedy cyfody yr haul, y crasasont, ac o eisiae gwreiddio, y [‡]crinesont. 7A’r ei a gwympesont ymplith [*]drain, a’r drain a gododd, ac ai tagawdd. 8Rei hefyd a gwympesont mewn tir da, ac a ddygesont ffrwyth, vn [‡]gronyn ar ei [*]ganfed, arall ar ei drigeinfed, arall ar ei ddecved ar vgain. 9Y nep ’sydd iddo glustiae i []wrando, gwrandawet.

10¶ Yno y daeth y discipulon, ac y dywedesont wrthaw, Paam yr [*]ymadroddy wrthynt ym‐parabolae? 11Ac ef a atepawdd ac a ddyvot wrthwynt, Can roðy i chwi wybot [‡]dirgeliō teyrnas nefoeð, ac na’s roddwyt yddwynt wy. 12O bleit pwy pynac ys ydd[*]iddo, [‡]iddo ef y rhoir, ac ef a gaiff helacthrwydd: eythyr pwy pynac nid oes iddo, o y arno ef y dugir, ac hyn y ’sydd yddo. 13Am hyny yr ymadroddaf wrthwynt [‡]mewn parabolae, can ys wy yn gweled ny’s gwelant: ac yn clywet, ny’s clywant, ac ny’s dyallant. 14Velly ynthynt wy y cyflawnwyt Prophedoliaeth Esaias, yr hon a ddywait, Can glywet y clywwch, ac ny’s dyellwch, ac yn gweled y gwelwch, ac ny’s canvyddwch. 15Can ys [*]brasawyt calon y popul hyn, ac aei clustiae pwl y clywant, a’ei llygait a wrthgaysont, rac canvot a’ei llygait, a chlybot aei clustiae, a’ dyall a’ei calonae, [‡]ac ymchwelyd, yn yd iachawn i hwy. 16Eithyr ys [*]dedwydd yvv eich llygait chvvi, can ys [‡]gwelant: ach clustiae, can ys‐clywant. 17O bleit, yn wir y dywedaf ychwi, mai llawer o Prophwyti, a’ Rei cyfiawn a ddeisyfesant weled [*]yr hyn a welw‐chwi, ac ny’vv welsant, a’ chlybot yr hyn a glywsoch, ac ny’vv chlywsant.

18¶ Gwrandewch chwithe barabol yr heuwr. 19Pa pryd pynac y clyw nep ’air, y Deyrnas, ac ef eb ei ðyall, e ddaw’r [‡]Drwc, ac [*]ysclyffia’r hyn a heuwyt yn ei galon ef: a’ hwn yw ef a [‡]gymerth yr had ar vin y ffordd. 20A’ hwn a gymerth had yn y tir caregawc, yw’r vn a wrendy’r gair, ac yn ebrwydd drwy lewenydd ei derbyn. 21Nid oes [*]hagen wreiddin ynthaw ehun, a’ thros [*]enhyd yw: can ys [*]er cynted y daw trallod nei ganlyn o bleit y gair, yn y van y [‡]rhwystrir ef. 22A’ hwn a dderbyn yr had ymplith y [*]drain, yw’r vn a wrendy’r gair: anyd gofal y byd hwn, ac [*]ehudrwydd golud, a dag y gair, ac ef a wnaethpwyt yn [*]ddiffrwyth. 23And hwn a gymerth yr had yn y tir da, yw’r vn a wrendy’r gair, ac ei dyall, yr vn hefyd a ffrwytha, ac ei dwc, vn ar ei ganfet, arall ar ei drugeinfet, ar‐all ar ei ddecfet ar ugain. 24[*]Parabol arall a osodes ef yddwynt, can ddywedyt.

Yr Euangel y pempet Sul gwedi ir Ystwyll.

¶ Teyrnas nefoedd’s ydd gyffelip i ddyn a heuei had da yn ei vaes. 25A’ thra vei ’r dynion yn cyscu, e ddaeth y elyn ef, ac a heuawdd [*]efrae ymplith y gwenith, ac aeth ymaith. 26A’ gwedy ir egin dyvu, a’ dwyn ffrwyth, yno yr ymddangosodd yr efrae hefyt. 27Ac a ddaeth gweision gwr y tuy, ac a ddywedesont wrthaw, Arglwydd, a‐ny heaist ti had da yn dy vaes? O b’le gan hyny y mae ynddo yr efrae? 28Ac yntef a ddyvot wrthynt, Y gelyn‐ddyn a wnaeth hynn. A’r gweision a ddyvot wrthaw, A ewyllysy di i ni vyned a’ei [‡]cascly wynt? 29Ac ef a ddyvot, Na vynnaf: rac ychwy wrth glascly’r efrae ddiwreiddiaw y gwenith gyd ac wynt. 30Gedwch ir ddau gyddtyfu, hyd y cynayaf, ac yn amser y cynayaf y dywedaf wrth y [*]vedel, Cesclwch yn gyntaf yr efrae, a’ rhwymwch yn yscupae y’w lloscy: a’ chesclwch y gwenith i’m yscupawr.

31¶ Parabol arall a roddes ef yddwynt, gan dywedyt, Cyffelip yw Teyrnas nefoedd i ’ronyn o had mustard, yr hwn a gymer dyn a’ ei heuha yn ei vaes, 32ys yr hwn ’sy ’leiaf o’r oll hadae: anyd gwedy tyfo, mwyaf vn or llysae ytyw, [*]a’ phren [‡]vydd, yd ’n y ddel [*]ehediait y nef a nythy yn ei gangae.

33¶ Parabol arall a ddyvot ef wrthwynt, gan ddyvvedyt, Cyffelip yw teyrnas nefoedd y [*]surdoes, yr hwn a gymer gwraic ac ei cuð mewn tri [‡]pheccet o vlawt, [*]yn y sura [‡]oll.

34¶ Hyn oll a ddyvot yr Iesu trwy barabolae wrth y dyrfa: ac eb [*]parabolæ ny ddyvot ef ddim wrthwynt, 35yn y chyflawnit hyn a ddywetpwyt gan y Prophwyt, yn dywedyt, Agoraf vy‐genae [‡]ymparavolae, a’ menagaf ddirgeledigion o’r pan sailiwyt y byd. 36Yno yd anfonawdd yr Iesu y dorf ymaith, ac ydd aeth ir tuy. A’ ei ddiscipulon a ddaeth attaw, can ddywedyt, [‡]Deongl i ni barabol efre yr maes. 37Yno ydd atepawdd ef ac ydyvot wrthwynt, yr hwn a heyha yr had da, yw Map y dyn, 38a’r maes yw’r byd, a’r had da, wyntwy yw plant y deyrnas, a’r efrae ynt blant y [*]Drwc, 39a’r gelyn sy ’n y heheu hwy, yw diavol, a’r cynayaf yw dywedd y byd, a’r medelwyr yw’r Angelion. 40Megis gan hyny y [‡]cynullir yr efrae, ac y lloscir yn tan, velly y bydd yn‐diwedd y byt hwn. 41Map y dyn a ddenvyn ei Angelion, ac wy a gynnullant allan oei deyrnas ef yr oll []rwystrae, ar ei a wnant enwiredd, 42ac y bwriant wy i ffwrnais dan: ynaw y bydd wylo ac [*]rhiccian danneð. 43Yno y [‡]l’ewyrcha yr ei cyfiawn val yr haul yn teyrnas eu Tad. Hwn sy iddo glustiae i []glywet, clywet.

44¶ Trachefyn cyffelyp yw teyrnas nefoedd i [*]dresawr cuddiedic mewn maes, yr hwn wedy y ddyn ei gaffael, ef ei cudd, ac o lewenydd am danaw, ef a dynn heibio, ac a werth oll ar a vedd, ac a brym y maes hwnw.

45¶ Trachefn cyffelip yw teyrnas nefoedd i [*]varsiandwr, yr hwn a gais [‡]vargaritaetec, 46ac wedy iðo ei gaffel vn margaret gwerthfawr, yr aeth ac y gwerthodd cymeint oll ac a veddei, ac ei prynoð.

47¶ Tragefyn cyffelip yw teyrnas nefoedd i rwyt [*]tynn a vwrit yn y mor, yr hon a [‡]dyrra o bop ryw beth.48Yr hon wedi bo yn llawn, a ddugant ir lan, ac eistedd a wnant, a’ chlascy ’r ei da y mywn llestri, a’ thavly ’r ei [‡]drwc [*]heibio. 49Velly y bydd yn‐diwedd y [‡]byd. Yr Angelion a ant allan, ac a [*]nailltuant yr ei drwc o blith yr ei cyfiawn, 50ac y tavlant wy i ffwrneis dan: ynaw y bydd [‡]wylofain a’ [*]riccian dannedd.

51¶ Yr Iesu a ddyvot yddwynt, A y chwi yn dyall hyn oll? Dywedesont wrthaw, [*]Ym, Arglwydd. 52Yno y dyvot ef wrthwynt, Can hynny pop Gwr‐llen yr hwn a ddyscir i deyrnas nefoedd, a gyffelypir i [*]berchen tuy, yr hwn a ddwc allan oei dresawr newyddion a’ henion.

53¶ Ac e ddarvu, gwedy i’r Iesu ddyweddyt y [*]parabolae hyn, yr ymadawodd o ddyno, 54ac yd aeth ef y’w wlat y un, ac ei dyscawdd yn y synagogae wy, yny [‡]synnodd arnynt, gan ddywedyt, O b’le y doeth y doethinep hyn a’r [*]gwethredoed‐nerthol ir dyn hwn? 55Anyd hwn yw map y saer? Anyd y vam ef a elwir Mair, a’ ei vrodur Iaco ac Ioses, a’ Simon ac Iudas? 56Ac anyd yw ei chwioredd oll y gyd a nyni? O b’le gan hyny y mae ganthaw y pethae hyn oll? 57Ac wy a [*]rwystrit [‡]yntho. Yno y dyvot yr Iesu wrthwynt, Nyd yw Prophwyt eb anrydedd [*]anyd yn ei wlat y un, ac yn y duy ehun. 58Ac ny wnaeth ef vawr [‡]weithrrdoedd‐nerthol yno, [*]o bleit ei ancrediniaeth wy.

[] * Cyflwr

[‡] ‡ gemmæ

[*] 13:1 * wrth

[‡] 13:3 ‡ y dyvot

[*] 13:3 * ðamegion

[] 13:4 ‡ ar emyl, gar llaw ar gwr, wth

[‡] 13:4 ‡ adar

[*] 13:5 * eb ohir, eb oludd yn ebrwydd

[‡] 13:6 ‡ gwywesōt

[*] 13:7 * yscall

[‡] 13:8 ‡ hedin

[*] 13:8 * gā cymeint

[] 13:9 ‡ glywet, clywet

[*] 13:10 * dywedy, chwedleuy

[‡] 13:11 ‡ cyfrinachoedd

[*] 13:12 * gantho

[‡] 13:12 ‡ hwnw

[‡] 13:13 ‡ ar ddamegion

[*] 13:15 * tewychwyt

[‡] 13:15 ‡ a’ throi

[*] 13:16 * gwynfydedic

[‡] 13:16 ‡ canvyddāt

[*] 13:17 * y pethae

[‡] 13:19 ‡ Vall

[*] 13:19 * gipia, ysgyflia

[‡] 13:19 ‡ hewyt

[*] 13:21 * erhyny

[*] 13:21 ‡ amser, dymor

[*] 13:21 * cyclymed

[‡] 13:21 ‡ trangwyddir

[*] 13:22 * yscall

[*] 13:22 ‡ twyll cyfoeth

[*] 13:22 * anffrwythlawn

[*] 13:24 ‡ Damec

[*] 13:25 * ller, ðrewc

[‡] 13:28 ‡ chwynny

[*] 13:30 * medelwyr

[*] 13:32 * ac y mae yn bren

[‡] 13:32

[*] 13:32 ‡ adar

[*] 13:33 * lefen

[‡] 13:33 ‡ nes

[*] 13:33 * chibynet

[‡] 13:33 ‡ cwbwl

[*] 13:34 * ddamec

[‡] 13:35 ‡ mewn damegion

[‡] 13:36 ‡ Esponia Agor

[*] 13:38 * Vall

[‡] 13:40 ‡ clescir, tyrir

[] 13:41 ‡ drancwyddeu

[*] 13:42 * yscyrnygy

[‡] 13:43 ‡ tywynna, discleiria, discleinia

[] 13:43 * wrando, gwrādawt

[*] 13:44 ‡ eurgrawn

[*] 13:45 * varsiand vasnachwr

[‡] 13:45 ‡ perle da

[*] 13:47 * dramwy, traws

[‡] 13:47 * gascl, glasca, a gynull

[‡] 13:48 ‡ coegion

[*] 13:48 * y maes allan

[‡] 13:49 ‡ oesoedd

[*] 13:49 * ddidolant, ditholant, holiant

[‡] 13:50

[*] 13:50 * yscyrnygy

[*] 13:51 ‡ Ydym

[*] 13:52 * wr

[*] 13:53 * damegion

[‡] 13:54 ‡ chwithodd

[*] 13:54 * meddiātae

[*] 13:57 * drācwyðit

[‡] 13:57 ‡ ganthaw

[*] 13:57 * dyeithyr, amyn

[‡] 13:58 ‡ veddiante, wyrthiae

[*] 13:58 * er mwyn

Pen. xiiij.

Tyb Herod am Christ. Lladd pen Ioan. Christ yn porthi pempmil popul a’ phemp torth a’ dau pysc. Ef yn gweddiaw yn y mynyth. Ef yn ymddangos liw nos ar y mor yw ddiscipulon. Ac yn achup Petr. Hwy yn cyffessy y vot ef yn vap Dew. Ef yn iachay pawp a gyhyrddodd‐ac emylyn y wisc ef.

14

1Y Pryd hyny y clybu Herod y Tetrarch am Iesu, 2ac y dyvot wrth ei weison, Hwn yw Ioan Vatyddiwr. Ef gyfodes o veirw, ac am hyny y gweithredir [*]weithredoedd‐nerthol ganthaw. 3Can ys Herod a ddaliesei Ioan ac ei rhwymesei, ac ei dodesei yn‐carchar o bleit Herodias, gwraic Philip y vrawt ef. 4Can ys Ioan a ddyvot wrthaw, Nid [‡]deddfol y ti y chahel hi. 5A’ phan oedd yn ei vryd y roi ef yw varwolaeth, ef ofnoð y dyrva, can ys wy y cymerent ef val prophwyt. 6A’ phā getwit dydd[*]genedigaeth Herod, y dawnsioð merch Herod geyr y brō wy, ac y boddhaodd hi Herod. 7Erwydd paam y gaddawodd ef [‡]dan-dwng, y rhoddei yddhi beth pynac ar a archei hi. 8Ac yhi wedy hi addyscy gan hei mam, a ddyvot, [‡]Dyro i mi yma ben Ioan Vatyddiwr mewn descl. 9A’r Brenhin a [*]dristawð: eithyr o erwydd ei lw, a’r ei a eisteddent y gyd ac ef wrth y vort, y gorchymynawdd ef ei roi iddi: 10ac ef a ddanvonawdd gennad ac a [‡]laddawd ben Ioan yn y carchar. 11Ac a dducpwyt y ben ef mewn descyl, ac ei rhoet ir [*]vachcennes, a’ hi ei duc [‡]y’w mam. 12A’ ei ddiscipulon ef a ðaethant, ac a gymersant y gorph ef ac ei claddesont, ac aethont ac a ddywedesont, i’r Iesu. 13A’ phan ei clybu yr Iesu, ef a dynnodd o ddyno mewn llong i ddiffeithfa or nailltu. A’ gwedy clybot o’r dyrva, wy y dilynesōt ef [*]ar draet allā o’r dinasoeð. 14A’r Iesu aeth ymaith ac a welodd [*]dyrva vawr, ac a dosturiawdd wrthwynt, ac ef a iachaodd y cleifion hwy.

15¶ A’ gwedy y mynd hi yn hwyr, y daeth ei ddiscipulon attaw, can ddywedyt, Diffaith yw’r lle yma, a’r [‡]awr aeth heibio: [*]gellwng y dyrva ymaith, i vyned ir dinasoeð y bryny yddyn [‡]vwydydd. 16A’r Iesu a ddyvot wrthynt, Nid [*]rhait y yddyn vyned ymaith: Rowch chwi yddwynt beth y’w vwyta. 17Yno y dywedesont wrthaw, Nid oes genym anyd pemp torth a’ dau pyscotyn. 18Ac ef y ðyvot, Dugwch wy i mi yman. 19Ac e orchymynawð ir dorf eisteð ar y [*]gwelltglas, ac a gymerth y pemp torth a’r ddau byscodyn, ac a [‡]edrychawdd i vynydd tu ar nef, ac a vendithiodd, ac a dores, ac a roes y torthae y’w ddiscipulon, a’r discipulon ir dyrva. 20Ac wy oll a vwytesont, ac wy a [*]ddigonwyt. Ac a godesont o’r briwuvvyt oedd yngweðill saith bascedeit. 21Ar ei a vwytesent, oedd yn‐cylch pempmil o wyr, eb law gwrageð a’ [*]rhai bychain.

22¶ Ac yn y van y cympellodd yr Iesu ei ddiscipulon i vyned mewn llong, a’ [‡]myned [*]trosodd oei vlaen, tra ddanfonei ef y dyrfa ymaith. 23A’ gwedy iddo ddanvon y dyrfa ymaith, ef [‡]escennawdd ir mynyd vvrtho ehun i weddiaw: a’ gwedy y hwyrhai hi, ydd oedd ef yno [*]yn vnic. 24Ac yno ydd oeð y llong yn‐cenol y mor, ac a [‡]drallodit gan donnae: canys gwynt gwrthwynep ytoedd. 25Ac yn y bedwerydd wylfa or nos, ydd aeth yr Iesu attwynt, gan rodio ar y mor. 26A’ phan welodd ei ddiscipulon ef yn rhoddiaw ar y mor, y cythrwblit wy gan ddywedyt, [*]Drychioleth yd yw, ac a waeddeson rac ofn. 27Ac yny man, yr ymadroddodd yr Iesu wrthwynt, gan ddywedyt, [‡]Cymerwch gysir da. Myvi ytyw: nac ofnwch. 28Yno ydd atpawdd Petr ef, ac a ddyvot, Arglwydd, a’s ti yw, arch i mi ddewot atat ar y dwfr. 29Ac ef a ddyvot, [*]Dyred. A’ gwedy descend o Petr o’r llong, ef a rodioð [‡]rhyd y dwfr [*]i ðyvot at yr Iesu. 30An’d pan welawdd ef wynt cardarn, yr ofnawdd: a’ phan ddechreuawdd [‡]suddo y llefawð, gan ddywedyt, Arglwydd, [*]cadw vi. 31Ac yn y man yr estendawdd yr Iesu ei law, ac ymavlodd ynthaw, ac y dyvot wrtho, A dydi[‡]vychan o ffyð, paam [*]y petruseist? 32Ac er cynted yd aethon ir llong, y peidiawdd y gwynt. 33Yno yr ei oedd yn y llong, a ddaethon ac y addolesant ef, gan ddywedyt, Yn wir map Dew ytwyt.

34¶ A’ gwedi yðyn vyned trosodd, vvy ddaethant i dir Genezaret. 35A’ phan i adnabu gwyr y van hono efo, ys danfonesāt ir wlat hono o y amgylch, ogylch, ac a ddygesont attaw yr ei oll oedd yn gleifion. 36Ac a atolygont iddo gael cyfwrdd ac [*]emylyn y wisc ef yn vnic: a chynnifer ac a gyfyrddawð a hi, a iachawyt.

[*] 14:2 * meddiāne gwrthiae

[‡] 14:4 ‡ cyfraithlawn

[*] 14:6 * natalic

[‡] 14:7 ‡ drwy lw

[‡] 14:8 ‡ Ro, Moes

[*] 14:9 * vn ðdrwc ganthaw

[‡] 14:10 ‡ dorawdd

[*] 14:11 * vorwyn

[‡] 14:11 ‡ yddy

[*] 14:13 * yn bedestric

[*] 14:14 ‡ vintai

[‡] 14:15 ‡ amser

[*] 14:15 * maðe, gad

[‡] 14:15 ‡ vitel

[*] 14:16 * dir

[*] 14:19 * glaswellt

[‡] 14:19 ‡ dremiodd

[*] 14:20 * ddiwallwyt, gawsō ei gwala

[*] 14:21 * plantys

[‡] 14:22 ‡ thrawenu, threiddio

[*] 14:22 * trywodd

[‡] 14:23 ‡ dringodd i vynyth

[*] 14:23 * wrtho yhun

[‡] 14:24 ‡ haldienit, a chwelit, wthit

[*] 14:26 * Gweledigaeth, Ellyll, Anyspryd

[‡] 14:27 ‡ Coeliwch

[*] 14:29 * Dabre

[‡] 14:29 ‡ ar

[*] 14:29 * vyned

[‡] 14:30 ‡ soddi

[*] 14:30 * dianc, achup

[‡] 14:31 ‡ y chydigffydd, dydi wan o ffydd

[*] 14:31 * yr anghoeliaist, ’ydd amheuaist, y dowteist

[*] 14:36 * hem

Pen. xv.

Christ yn escuso ei ddiscipulon, ac yn ceryddy’r Gwyr llen, a’r Pharisaieit, am dori gorchymyn Dew, gan ei athraweth ei hunain. Am y planigin a ddiwreiddir. Pa bethae a halogant ddyn. Christ yn gwaredy merch y wraic o Canane. Bara’r plant. Ef yn iachay’r cleifion. Ac yn porthy pedairmil gwyr, eb law gwragedd a’ phlant.

15

1YNo y daeth at yr Iesu y Gwyr‐llē ar Pharisaieit, yr ei oedd o Gaerusalem, gan ddywedyt, 2Paam y [*]tyr dy ddiscipuion di[‡]arddodiad yr [*]Henafieit? can na olchant ei dwylo, pan vwytaont vara. 3Ac ef a atepawdd ac a ddyvot wrthwynt, A’ phaam ydd y‐chwi yn [‡]tori gorchymyn Dew gan eich [*]arddodiad chwi? 4Can ys Dew a orchymynodd, can ddywedyt, Anrydeða dy dad ath vam: a’ hwn a [‡]velltithio tad nei vam, bid ef varw [*]yr angae. 5A chwi a ddywedwch, Pwy pynac a ddyweit wrth tad nei vam, [‡]Can y rhodd a offrymir geny vi, y daw lles yty: [*]er, na’s anrhydedda ef ei dad, nei vam, [‡]diuai vydd. 6Ac vellyn y gwnaethoch ’orthymyn Dew yn over gan eich [*]arddodiad chwi. 7A hypocriteid, da y prophwytodd Esaias am dano‐chwi, gan ddywedyt, 8Nesau mae’r popul hynn ataf a’ ei genae, a’m anrhydeddy aei gwefusae, a’ ei calon ’sy ympell ywrthyf. 9Eithr ouer im anrhydeddant i, gan ddyscy yn lle dysceidaeth ’orchymynnae dynion. 10Yno y galwodd ef y dyrva attaw, ac y ddyvot wrthwynt, Clywch a’ dyellwch. 11Hyn [*]aa y mevvn ir genae, ny’s [‡]haloga ddyn, nanyn yr hyn a ddaw allan o’r genae, hyny a haloga ddyn.

12¶ Yno y daeth ei ddiscipulon, ac y dywedesont wrthaw, A’ ny wyddost i, y [*]rhwystra Pharisaieit wrth glywet yr ymadrodd hvvn? 13Ac ef a atepodd ac a ddyvot, Pop plannigyn ar ny’s plannawdd vy‐Tad nefawl, a ddiwreddir. 14Gedwch yddyn: tywysogion deillion ir deillion ynt: ac a’s y dall a [‡]dywys y dall, y ddau a gwympant i’r ffos.

15¶ Yno ydd atepawdd Petr, ac y dyvot wrthaw [*]Deongl yni y parabol hwn. 16Yno y dyuot yr Iesu, ytych chwi etwa eb ddyall? 17Any [*]wyddochvvi, eto mai pop peth pynac aa ymewn ir genae, iddo vyned ir boly, ac a vwrir allan ir [*]gaudy? 18Eithr y pethae a ddant allan o’r genae, ’sy yndyvot o’r galon, achwy a halogant ddyn. 19Can ys o’r galon, y daw meddyliae drwc, [‡]lladd‐celanedd, tori priodas, [*]godinebeu, lladrat, ffals destiolaeth, cablairiae. 20Yr ei [‡]hyn yw’r pethae a halogant ddyn: an’d bwyta a dwylo eb [‡]’olchi, nyd haloga ddyn.

Yr Euangel yr ail Sul or Grawys.

21¶ A’ Iesu aeth o ddyno, ac a dynodd i dueddeu Tyrus a’ Sidon: 22A’ nycha, gwraic o Canaan a ddaeth or [*]goror hynny, ac a lefawdd, can ddywedyt wrthaw, Trugarha wrthyf, Arglwydd, vap Dauid: y mae vymerch i mewn poen resynawl gan gythraul. 23Eithyr nyd atepawdd ef yddi vn gair. Yno y daeth ei ddiscipulon ataw, ac a atolygesont iddo, can ddyweðyt, [*]Danvon y hi ymaith canys mae hi yn llefain ar ein h’ol. 24Ac ef a atepawdd, ac addyvot, Ni’mdanvonwyt i anid at ddevait colledic tuy ’r Israel. 25Er hyny hi a ddeuth ac y addolawdd ef, can ddywedyt, Arglwydd cymporth vi. 26Ac ef a atepawdd, ac a ddyvot, Nid [‡]da cymeryd bara ’r plant a’ei vwrw ir [*]cwn. 27Hithae a ddyvot, Gwir yw, Arglwydd: er hyny mae ’r cwn yn bwyta yr briwision a syrth [*]y ar vort y’ harglwyddi. 28Yno ydd atepawdd yr Iesu, ac ydyvot wrthei. Ha wreic, mawr yw dy ffydd: bid y‐ty, mal y mynych. A’hei merch a iachawyt yn yr awr honno.

29Ac velly yr aeth yr Iesu o yno, ac y daeth geyrl’aw mor Galilaea, ac a escendodd ir mynyth, ac a eisteddawdd yno, 30Ac a ddaeth ataw dyrvae mawrion a’ chanthwynt gloffion, deillion, mudion, [‡]anafusion, ac eraill lawer, ac eu bwrieson y lavvr wrth draet yr Iesu, ac ef y iachaoddhwy, 31yny ryveddawdd y dyrva, weled y mution yn dywedyt, yr anafusion yn iach, a’r cloffion yn [*]cerddet, ar daillion yn gweled: a’ gogoneddy Dyw yr Israel awnaethont. 32Yno y galwodd yr Iesu ei ddiscipulon attaw, ac a ddyvot, Ydd wyf yn tosturio wrth y dyrfa hon, can yddyn aros gyd a mi er ys tri‐die bellach, ac nad oes ganthyn ddim yw vwyta: a’i [‡]gellwng vvy[*]ar ei [‡]cythlwng ny’s [*]ewyllsyaf, rac ei [‡]ffeintio ar y ffordd. 33A’ ei ddiscipulon a ddyvot wrtho, O b’le y caem ni [‡]gynniver o vara yn y diffeithvvch, ac y caffei dyrva gymeint, ei gwala? 34Ac a ddyvot yr Iesu wrthynt, Pasawl torth ’sy genwch? A’ hvvy dywedesont, Saith, ac ychydic [*]byscod‐bychain. 35Yno y gorchmynnoð ef ir dyrva eistedd i lavvr ar y ddaiar. 36A’ chymerawdd y saith torth, a’r pyscot, ac a ddiolchawdd, ac eu torrawdd, ac ei rhoes [‡]at ei ddyscipulon, a’r discipulon i’r dyrfa. 37Ac vvy oll a vwytesont, ac a gawson ddigon: ac y godeson, o’r briwfvvyt oedd yn gweddill saith [*]vascedeit. 38A’r ei vesyn yn bwyta oedd pedeirmil o wyr, eb law gwragadd a’ phlantys. 39Yno ydd anvones yr Iesu y dyrfa y ffordd, ac a aeth y long, a ddaeth i [‡]barthe Magdala.

[*] 15:2 * trosa

[‡] 15:2 ‡ athraweth defod, gosodiad

[*] 15:2 * Hynaif, henuriait

[‡] 15:3 ‡ trosi, troseddu, anghyfreithio

[*] 15:3 * athrawaeth

[‡] 15:4 ‡ emelldigo

[*] 15:4 * varwoleth

[‡] 15:5 ‡ Trwy

[*] 15:5 * cyd

[‡] 15:5 ‡ digerydd, digvvl

[*] 15:6 * athraweth

[*] 15:11 * ar el

[‡] 15:11 ‡ budredda

[*] 15:12 * trangwyddit

[‡] 15:14 ‡ arwein

[*] 15:15 * Esponia, Manec

[*] 15:17 ‡ ddyellwch

[*] 15:17 * coddyn

[‡] 15:19

[*] 15:19 * ffornigrwydd

[‡] 15:20

[‡] 15:20 ‡ ymolchi

[*] 15:22 * parthae

[*] 15:23 * Gelwng

[‡] 15:26 † iawn

[*] 15:26 * cynavon, cwnach

[*] 15:27 * oddiar vwrdd

[‡] 15:30 ‡ efryddion

[*] 15:31 * rhodio

[‡] 15:32 * maddae yn weigiō

[*] 15:32 ‡ yn newynec

[‡] 15:32 ‡ yn divwyt

[*] 15:32 * gwnaf

[‡] 15:32 ‡ gloesygy, llesmeirio

[‡] 15:33 ‡ gymeint

[*] 15:34 * byscodyne

[‡] 15:36 ‡ yw

[*] 15:37 * cawelleit

[‡] 15:39 ‡ gyffinydd, randiroeð, duedde bro, ardal

Pen. xvj.

Y Pharisaieit yn gofyn arwydd. Yr Iesu yn rhybyddiaw ei ddiscipulon rac athraweth y Pharisaieit. Cyffes Petr. Egoriadae nef. Bod yn angenrait ir ffyddlonion ddwyn y groes. Colli nei gael y bywyt. Diuodiat Christ.

16

1YNo y deuth y Pharisaieit a’r Sadducaieit, ac y temptesant ef, gan geisiaw ganthaw ddangos yddyn arwydd o’r nef. 2Ac ef a atepawdd, ac a ddyvot wrthynt, Pan vo hi [*]yn hwyr, y dywedwch, Hi vydd[*]Towydd tec: can vot yr wybr yn goch. 3A’r borae y dyvvedvvch, Heddiw y bydd[‡]tempestl, can vot [*]yr wybr yn goch ac yn [‡]drist. A’ hypocriteit, wynep yr wybr a vedrwch i y [*]varny, ac a ny vedrwch varny am arwyddion yr amserae? 4Egais y genedleth [‡]drwc a’r odinabus [*]arwydd, ac arwydd ny’s roddir iði n amyn arwyð, y Prophwyt Ionas: ac velly y gadawodd ef wy, ac y tynnawdd ymaith.

5¶ A’ gwedy dyvot ey ddiscipulon i’r lan arall, ef aithei eb gof ganthynt gymeryd bara y gyd ac wynt. 6A’r Iesu a ddyvot wrthynt, Edrychwch, a’mogelwch rhac [‡]leven y Pharisaieit a’r Sadducaieit. 7Ac wy a [*]veddyliason ynddyn y vnain gan ddywedyt, Hyn sy am na ddygesam vara. 8A’r Iesu yn gwybot y peth, a ddyvot wrthynt, Chwychwy o [‡]ffyð vechan, paam y meðyliwch ynoch eich hun, sef can na ðygesoch vara? 9Anyd ychvvi yn dyall eto, nac yn cofio y pemp torth, pan oedd pempmil popul, a’ phasawl basgedeit a gymresoch? 10Na’r saith torth pan oedd saith mil popul, a’ pha sawl cawelleit a gymeresoch? 11[*]Pa’m na ddyellwchvvi, mae am y bara y dywedeis wrthych, ar ymogelyd o hanoch rac leven y Pharisaieit a’r Sadducaieit? 12Yno y dyellesont wy, na ddywedesei ef am ymogelyd o hanynt rac lefen bara, namin [‡]rac athraweth y Pharisaieit a’r Sad‐ducaieit.

Yr Euangel ar ddydd S. Petr Apostol.

13¶ A’ gwedy dyvot yr Iesu i dueðae Caisar Philip e a o vynnodd y’w ddiscipulon, Pwy [*]y dywait dynyon vy‐bot i Map y dyn? 14Ac wy a ðywedesont Rei a ðywait [‡]mae Ioan vatyðiwr: a’ rei mae Helias ac eraill may Ieremias, [*]ai vn or Prophwyti. 15Ac ef a ddyvot wrthwynt, A’ phwy [‡]meddwchwi yw vi? 16Yno Simon Petr a atepawð, ac a ddyvot, Ti yw’r Christ Map y Duw byw. 17A’r Iesu a atepawdd, ac a dyvot wrthaw [*]Gwyn dy vyt ti Simō vap Ionas can nat cic a’ gwaet ei dangosawdd yty eithyr vy‐Tat yr hwn ys ydd yn y nefoedd. 18A’ mi a ðywedaf hefyt yty, mae ti yw Petr, ac ar y [‡]petr hynn yr adailiaf veu Eccles: a’ phyrth yffern ny’s [‡]gorvyddant y hi. 19Ac y‐ty y rhoddaf [*]egoriadae teyrnas nefoedd, a’ pha beth bynac a rwymych ar y ddaear, a vydd rwymedic yn y nefoedd: a pha beth bynac a ellyngych ar y daear, a vydd gellyngedic yn y nefoedd. 20Yno y gorchymynawdd ef y’w ddiscipulon, na ddywedent i nep mai efe oedd Iesu y Christ.

21O hyny allan y dechreawdd yr Iesu [*]dangos y’w ddiscipulon, vot yn [‡]angenraid iddo vyned i Caerusalem, a’ dyoddef llawer gan yr Henafieit, a’ chan yr Archoffeiriait, a’r Gwyr‐llen a’ ei ladd, a’ [*]chyfody y trydydd dydd. 22Yno Petr ai cymerth ef or [‡]nailltuy, ac a ddechreawdd y [*]geryddy ef, gan ddywedyt, Arglwydd, [‡]trugarha wrthyt tyun: ny’s bydd hyn y‐ty. 23Yno ydd ymchoelodd ef trach i gefyn, ac y dyvot wrth Petr, [*]tynn ar v’ol i Satan: can ys rhwystr wyt ymy, can na ddyelly y pethae sy o Dduw, namyn y pethae sy o ddynion. 24Yno y dyvot yr Iesu wrth ei ddiscipulon, A’s [‡]dilyn nep vi, ymwrthoted y vn, a chymered ei [*]groc a’ dilyned vi. 25Can ys pwy bynac, a ’wyllysio gadw ei [‡]vywyt, ei cyll: a’ phwy pynac a gollo ei vywyt om pleit i, a ei caiff. 26Can ys pa les i ddyn, er ennill yr oll vyt, a [*]chyll ef y enait y hun? nei pa beth a rydd dyn yn [‡]gyfnewyt 27dros ei Dat y gyd a’ ei Angelyon, ac yno y rhydd ef i bop dyn erwydd ei weithredoedd. 28Yn wir y dywedaf ychwi, vot rhei o’r sawl ’sy yn sefyll yma, ar ny [*]chwaethant angae, nes yddyn welet Map y dyn yn dyvot yn ei deyrnas.

[*] 16:2 ‡ brydnawn echwydd

[*] 16:2 * Hindda

[‡] 16:3 ‡ dryc‐hin

[*] 16:3 * y nef, ffyrvaven

[‡] 16:3 ‡ brudd

[*] 16:3 * ddyall, ystyried, synniaw, adnabot

[‡] 16:4 ‡ enwir, anvad

[*] 16:4 * argoel

[‡] 16:6 ‡ surdoes

[*] 16:7 * rysymeson yn ei plith

[‡] 16:8 ‡ wanffydd

[*] 16:11 * P’odd

[‡] 16:12 ‡ ywrth ddysc

[*] 16:13 * medd

[‡] 16:14 ‡ taw

[*] 16:14 * neu

[‡] 16:15 ‡ ddywedwch

[*] 16:17 * Ys dedwydd wyt

[‡] 16:18 ‡ graic

[‡] 16:18 * gorchvyggnt

[*] 16:19 * allwydae

[*] 16:21 ‡ venegy

[‡] 16:21 * ddir

[*] 16:21 ‡ chwnny

[‡] 16:22 * wrtho ehū yn ’ohanredawl

[*] 16:22

[‡] 16:22 ‡ bydd well

[*] 16:23 * does ffwrth y wrehyf

[‡] 16:24 ‡ canlyn

[*] 16:24 * groes

[‡] 16:25 ‡ einioes, enaid, hoedyl

[*] 16:26

[‡] 16:26 ‡ dal

[*] 16:28 * vlasant, phrovant

Pen. xvij.

Ymrithiat Christ ar vynyth Thabor. Dlyedus yw gwrando Christ. Am Elias ac Ioan Vatyddiwr. Ef yn iachay dyn lleuadglaf. Grym ffydd. Vmpryd a’ gweddi. Christ yn rhaevenegi am ei ddyoddefaint. Ef yn taly teyrnget.

17

1AC ar ol chwech diernot, y cymerawdd yr Iesu Petr, ac Iaco, ac Ioan ei vrawt, ac y duc wy i vynydd i vonyth vchel [*]o’r nailltuy, 2ac ymrythiodd geyr y bron wy, ac a [*]dywynnodd y wynep ef val yr haul, a’ ei ddillat oedd [‡]mor gannaid a’r goleuni. 3A’ nycha, Voysen ac Elias, yn ymddangos yddynt, yn ymddiddan ac ef. 4Yno yð atepawdd Petr, ac y dyvot wrth yr Iesu, Arglwydd, da yw i ni vot yma: a’s ewyllysy, gwnawn yma dri phebyll, vn i ti, ac vn i Voysen, ac vn y Elias. 5Ac ef eto yn ymadrodd, nycha wybren olau yn ei gwascodi hwy: nycha, lef o’r wybren yn dywedyt, Hwn yw vy‐caredic Vap, yn yr hwn im boðolonit: []clywch ef. 6A’ phan glybu y discipulon hyny, y cwympesont ar ei hwynebae, ac a ofsont yn ddirvawr: 7Yno y daeth yr Iesu, ac ei cyhyrddodd wy, ac a ddyvot, [*]Cyfodwch, ac nac ofnwch. 8A’ chwedy yddynt dderchafael ei [‡]llygaid ny welsant nep anyd yr Iesu yn [*]vnic.

9¶ A’ mal y descendent o’r mynyth, y gorchymynawdd yr Iesu yddyn gan ddywedyt, Na ddywedwch y weledigaeth i nep, yn y chyvoto Map y dyn o veirw. 10A’ ei ddiscipulon a ovynawdd iðo, gan ddywedyt, Pa’m gan hyny y dyweit y Gwyr llen vot yn [*]rait i Elias ddyvot yn gyntaf? 11A’r Iesu a atepawdd ac a ðyvot wrthyn, Diau y daw Elias yn gyntaf, ac yr [‡]edvryd ef oll. 12Eithr mi ddywedaf ychwi, ddyvot o Elias [*]eisioes, ac na’s adnabuont vvy ef, a’ gwneuthyd o hanynt yddo beth bynac a vynesont: velly y [‡]bydd i Vap y dyn ddyoddef ganthwynt vvy. 13Yno y dyellodd y discipulon y vod ef yn dywedyt wrthwynt am Ioan Vatyddiwr.

14¶ A’ gwedy eu dyvot at y dyrva, y daeth ataw ryvv ddyn, ac [*]aeth ar ei ’liniae iddo, ac a ddyvot, 15Arglwydd, trugarha wrth vy map: can yvot ef yn [‡]lloeric, ac ydd ys yn ddrwc wrthaw: can ys mynech y cwymp ef yn tan, a’ mynech yn y dwfr. 16A’ mi y dugym ef at dy ddiscipulon di, ac ny allasant wy y iachay ef. 17Yno ydd atepawdd yr Iesu, ac y dyvot, A genedleth, anffyddlawn a’ [*]thrawsedic, pa hyd bellach y byddaf gyd a chwi? pa hyd bellach ych dyoddefaf? dugwch ef yma ataf i. 18A’r Iesu a [‡]geryddodd y cythrael, ac ef aeth allan o hanaw: a’r bachcen a iachawyt yn yr awr hono. 19Yno y daeth y discipulon at yr Iesu [*]wrtho ehun, ac a ddywedesont, Paam na allem ni vwrw ef allan? 20A’r Iesu a ddyvot wrthwynt, O bleit eich ancrediniaeth: can ys yn wir y dywedaf y chwi, pe bei y chwi ffydd cymeint ac yvv gronyn mwstard chvvi ddywedwch wrth y mynyth hwn, Ysymud o ddyma draw, ac ef a ysymuta: ac ny bydd dim [*]ampossibil ychwy. 21An’d nyd a allan y rhywiogeth hwn, amyn gan weddi ac vmpryd.

22¶ Ac val ydd oeddent vvy yn [‡]aros yn‐Galilaea y dyvot yr Iesu wrthwynt, Ef a ddervydd rhoddi Map y dyn yn‐dwylo dynion, 23ac vvy ei lladdant, [*]a’r trydydd dydd y cyfyd ef: a’ thristay a wnaethant yn ddirfawr.

24A’ gwedy ey dyvot i Capernaum, yr ei oedd yn derbyn arian y deyrnget, a [‡]ddaethant at Petr, ac a ddywedesont, Any’d yw eich athro chvvi yn taly teyrnget? 25Ef a ddyvot, Ydyw. Ac wedy y ðyvot ef ir tuy, yr Iesu a ei rhac [‡]vlaenodd ef, gan ddywedyt, Beth a [*]dybygy di Simon? [‡]Y gan bwy y cymer Brenhinedd y ddaiar deyrnget, nei [*]dreth? y gan ei plant, ai gan estronieit? 26Petr a ddyvot wrthaw, y gan estranieit. Yno y dyvot yr Iesu wrthaw, Gan hyny y mae’r plant yn [‡]rhyddion. 27Er hyny, rac y ni y rhwystro hwy, does ir mor, a’ bwrw vach, a’ chymer y pyscotyn cyntaf a ddel i vynydd, ac wedy yt’ agory ei [*]eneu, ti a gai ddarn o vgein ceinioc: cymer hynny a’ dyro droso vi a’ thi.

[*] 17:1 * wrthyn y hun, yn anwahanredawl

[*] 17:2 * ðiscleirioð

[‡] 17:2 ‡ cyn wynned

[] 17:5 * gwrandewch arno ef

[*] 17:7 * Cwnnwch

[‡] 17:8 ‡ golwc

[*] 17:8 * wrtho y vn

[*] 17:10 * ddir

[‡] 17:11 ‡ adver bop peth

[*] 17:12 * yr awrhō, weithian, bellach

[‡] 17:12 ‡ dervydd

[*] 17:14 * benlinioð, ostyngodd

[‡] 17:15 ‡ lleuadic

[*] 17:17 * throvaus, gwrthnesic

[‡] 17:18 ‡ ys dwrdiodd

[*] 17:19 * or neilltu

[*] 17:20 * analluawc

[‡] 17:22 ‡ tramwy, cynired

[*] 17:23 * eithyr y

[‡] 17:24 ‡ dreth, ceiniogen pen

[‡] 17:25 ‡ achubodd

[*] 17:25 * meddi

[‡] 17:25 ‡ Pwy gan

[*] 17:25 * arian pen

[‡] 17:26 ‡ vreiniol

[*] 17:27 * safyn

Pen. xviij.

Y mwyaf yn terynas nef. Ef yn dyscy ei ddiscipulon y vot yn uvyddyon ac yn ddiniwed. Ymoglyd rhac achosiaw drwc. Na thremyger yr hai bychain. Paam y daeth Christ. Am gosp broderawl. Am awturtot yr Eccles. Moliant gweddi a’ chynulleidfae dwywol, Am vaddeuant brawdol.

18

Yr Euangel ar ddydd Mihacael.

1YR amser hynny y deuth y discipulon at yr Iesu, can ddywedyt, Pwy ’sy vwya yn‐teyrnas nefoedd? 2A’r Iesu a alwawdd ataw [*]vachcenyn, ac ei gosodes yn ei [‡]cyfrwng, 3ac a ðyvot, Yn wir y dywedaf wrthych, a ddieithyr eich [*]ymchwelyt, a’ bot mal [‡]bachenot nid ewch i deyrnas nefoeð. 4Pwy bynac can hyny a [‡]ymestyngo mal y bachcenyn hwn, hwnw yw’r mwyaf yn‐teyrnas nefoedd. 5A’ phwy pynac a dderbyn gyfryw [‡]vachcenyn yn vy Enw, a’m derbyn i. 6A’ phwy bynac a [*]rwystro vn or ei bychein hynn a credant yno vi, gwell oedd, iddaw pe crogit maē melin am ei [‡]vwnwgl, a’ ei voddy yn eigiawn y mor. 7Gwae’r byt o bleit [‡]rhwystrae: can ys angenreit yw dewot rhwystrae: er hyny gwae’r dyn hwnw. y gan yr vn yd ef y [‡]rhwystr. 8Can hyny a’s dy law nai dy droet ath rhwystra, tor wy ymaith, a’ thavl y wrthyt: gwell yw yty vynet i vywyt, yn gloff, ai yn [*]anafus, nath tavly ac yty ddwy law, a’ [‡]dau droet i dan tragavythawl. 9Ac a’s dy lygat ath rwystra, tynn allan, a’ thavl y wrthyt: gwell yw yty vynet i vywyt ac vn llygat, na’c a dau lygat, dy davly i dan yffern. 10[*]Gwelwch na [‡]thremygoch yr vn o’r ei bychein hynn: canys dywedaf y chwi, pan yw yn y nefoeð vot y Aggelō wy bop amser yn [*]gwelet wynep vy‐Tat yr hwn ys y yn y nefoedd.

11Can ys daeth Map y dyn i [*]gadw yr hyn a gollesit. 12Beth a dybiwchvvi? A’s byddei i ddyn gan davat, a’ myned o vn o hanynt ar []ddisperot, a ny ad ef y namyn vn pemp ugain, a’ myned ir mynyddedd a’ cheisio yr hon aethesei ar ddysperot? 13Ac a’s byð yddo y chael hi, yn wir y dywedaf y‐chwi, mae mwy llawen yw ganthaw am y ddavat hono, nag am y namyn vn pemp vcain nyd aethent ar ddispirot. 14Velly nid yw ewyllys eich Tat ysy yn y nefoedd, bot cyfergolli yr vn or ei bychainhyn. 15Eb law hyny a’s [‡]pecha dy vrawt ith erbyn, does, a’ [*]cherydda ef ryngot ac ef [‡]wrth y vn: a’s ef ath wrendy, enilleist dy vrawt. 16Ac as ef ni’th wrendy, cymer gyd a thi eto vn nei ðau, val y bo gan enae dau nei dri o testion ally [*]sefyll o bop gair. 17Ac a’s ef ny bydd gwiw gantaw eu gwrandaw, dywait wrth yr Eccleis: ac a’s ef ny vynn wrandaw ’r Eccleis chwaith, bit ef y‐ty megis [‡]Cenedlic a Phublican. 18Yn wir y dywedaf, ychwi, Pa bethe pynac a rwymoch ar y ddaiar, a rwymir yn y nefoedd, a’ pha bethae bynac a ellyngwch ar y ddaiar, a ellyngir yn y nef. 19Trachefyn, yn vvir y dywedaf wrthych, a’s cydsynnia dau o hanoch [*]yn y ddaiar ar ddim oll, beth bynac ar a archant, y rhoðir yðynt y gan vy‐Tat yr hwn ’sy yn y nefoedd. 20Can ys ymp le pynac ydd ymgynnull dau n’ei dri, yn vy Enw i, yno ydd wyf yn ei [‡]cenol wy.

Yr Euangel y xxij. Sul gwedy Trintot.

21¶ Yno y daeth Petr ato ef, ac a ddyvot, Arglwydd, pa sawl gwaith y pecha vy‐brawt im erbyn, ac y maddeuaf yddaw? ai yd seithwaith? 22Yr Iesu a ddyvot wrthaw, Ny ddywedaf y‐ty, yd seithwaith, anid yd [*]seithwaith [‡]ddecwaith seithwaith. 23Am hynny y cyffelypir teyrnas nefoedd i ryw Frenhin, [‡]pwy vynnei gael cyfrif [*]can ei weision. 24A’ phan ddechreysei gyfrif, e dducpwyt vn attaw, a oedd yn ei ddylet o ddec mil o [‡]talentae. 25A’ chā nad oeð ganto ddim oei daly, e ’orchymynawdd ei Arglwydd y werthy ef, a’ ei wreic, a’ ei blant, ac oll [*]a veddei, a’ thaly yr ddlet. 26A’r gwas a gwympawdd i lawr, ac atolygawdd iddaw, can ddywedyt, Arglwydd, [‡]oeda dy ddigoveint wrthyf, a’ thalaf y‐ty y cvvbl oll. 27Yno Arglwydd y gwas hwnw a drugarhaodd wrtho, ac ei gellyngawdd, ac a vaddeuawdd iddaw y ddled. 28A’ gwedy myned y gwas ymaith, e gavas vn oe [*]gyveillion, yr hwn oedd yn y ddlet ef o gant ceiniawc, ac a ymavlawdd yntaw ac ei llindagawdd, gan ddywedyt, Tal i mi [‡]dy ddlet. 29Yno y syrthiawdd ei gyfeill wrth y draet ef, ac a atolygwadd yðaw, can ddywedyt, [*]Oeda dy ddigoveint wrthyf, a’ thalaf y‐ty y cvvbyl oll. 30Ac ny’s [‡]gwnai ef, anyd myned a’ ei vwrw ef yn‐carchar, y ’n y dalei yr ðlet. 31A’ phan weles ei gyveillion ereill y pethau a [*]ddaroedd, ydd oedd yn ddrwc dros pen ganthwynt, ac a ddeuthant, ac a vanegesant y ew h’ arglwydd yr oll pethae a ddarvesynt. 32Yno y galwawdd ei Arglwydd arnaw, ac a ddyvot wrthaw, A was [‡]drwc, maddeueis yty yr oll ddyled, can yty weddiaw arnaf. 33Ac a ny ddylesyt tithe tosturiaw wrth dy [*]gyfeill, megis ac y tosturiais i wrthy ti? 34A’ llitiaw a wnaeth ei Arglwydd, ac ei rhoddes ef ir poenwyr, y’n y dalei ei holl ddylet iddaw. 35Ac velly yr vn ffynyt y gwna veu nefawl Dat i chwithae, any vaddeuwch o’ch calonae, pop vn [*]y’w vrawd eu [‡]camweddae.

[*] 18:2 * blentyn

[‡] 18:2 ‡ cenol

[*] 18:3 * troi

[‡] 18:3 † reibychein

[‡] 18:4 ‡ ymiselo

[‡] 18:5 * plentyn

[*] 18:6 ‡ drangwyðo, gwimpo

[‡] 18:6 * wddwg

[‡] 18:7 ‡ tramcwddion, cwympe

[‡] 18:7 ‡ trancwyð

[*] 18:8 * efrydd

[‡] 18:8 ‡ dwy

[*] 18:10 * Mogelwch

[‡] 18:10 ‡ anvrioch, salwch

[*] 18:10 * tremio, edrych

[*] 18:11 * iachay ymwared, achup dianc

[] 18:12 ‡ ddidro, goll, ar ddigren

[‡] 18:15 ‡ gwna

[*] 18:15 * dywait iðo ei vai

[‡] 18:15 ‡ yn vnic

[*] 18:16 * grymio

[‡] 18:17 ‡ anffyddlō a’ thollwr

[*] 18:19 * ar

[‡] 18:20 ‡ perfedd

[*] 18:22 * ðec a thrugein waith, sef ccccxxx, nid amgen eb rivedi

[‡] 18:22

[‡] 18:23 ‡ y

[*] 18:23 * aei

[‡] 18:24 ‡ yncylch lx. li. oedd pop talent cyffredin

[*] 18:25 * oedd yn ei helw

[‡] 18:26 ‡ gohiria, heddycha, pwylla, bydd dda dy amyneð

[*] 18:28 * gydweision

[‡] 18:28 ‡ vy

[*] 18:29 * Esmwytha

[‡] 18:30 ‡ mynnei

[*] 18:31 * wneithit

[‡] 18:32 ‡ mall

[*] 18:33 * gydwas

[*] 18:35 * ydy

[‡] 18:35 ‡ sarhaedae, trespasae

Pen. xix.

Christ yn dangos am ba achos y gellir yscar gwraic. Bot [*]diweirdep yn ddawn gan Ddyw. Ef yn derbyn rhei bychain. I gahel bywyt tragyvythawl. Mai braidd y bydd yr hei goludoc vot yn gadwedic. Ef yn gaddaw ir ei a ymwrthodesont ar cwbyl yw ddilyn ef, vychedd dragywythol.

19

1AC e ddarvu, gwedy ir Iesu ’orphen yr ymadroddion hyny, ef a ymadawodd a Galilaea, ac a ddaeth i [*]ffinion Iudaea y tuhwnt y Iorddonē. 2A’ [‡]thorfoedd lawer y dylinodd ef, ac ef y iachaodd wy yno.

3Yno y daeth y Pharisaieit attaw, gan y demptio ef, a’ dywedyt wrthaw, Ai cyfreithlon i wr [*]wrthddot ei wraic am bop [‡]achos? 4Ac ef a atepawdd ac a ddyvot wrthwynt, A’ ny ddarllenasach, pan yw i’r vn y gwnaeth vvy yn y dechreu, yn wryw a’ benyw ei gwneythyd hwy, 5[*]ac a ddyvot, O bleit hyn y gad y dyn dad a’ mam ac y [‡]gly yn wrth ei wraic, ac ylldau y byddant yn vn cnawt? 6Ac velly nid ynt mwyach yn ddau, anyd vn cnawd. Na bo i ddyn gan hyny [‡]’ohany yr hyn a [*]gyssylltodd Duw. 7Wy a ddywetesont wrthaw, Paam gan hyny y gorchymynodd Moysen roi llythr [*]yscar, a’i [‡]gellwng hi ymaith? 8Ef a ddyvot wrthwynt, Moysen erwydd caledrwydd eich calonae, a ’oddefoð yw’ch wrthðot eich gwrageð: eithr o’r dechreu nyd oeð hi velly. 9A’ mi dywedaf ychwi, mai pwy pynac a wrthddoto ei wraic, [*]dyethr am [‡]’odinep, a’ phriody vn arall, y vot yn [*]tori priodas, a’ phwy pynac a briota hon, a yscarwyt, a dyr briodas. 10Yno y dyvot ei ddiscipulon wrtho, A’s felly y mae ’r [‡]devnydd rhwyng gwr a’ gwraic, ny da [*]priodi gvvraic. 11Ac ef a ddyvot wrthwynt, Ny all pawp [‡]dderbyn y [*]peth hyn, anyd yr ei y rhoed yddwynt. 12Can ys y mae’r ei yn ddiweir ar a anet velly o groth ei mam: ac y mae’r ei yn ddiweir, a wnaed yn ddiweir gan ddynion: ac y mae’r ei yn ðiweir, a ei gwnaeth yhunain yn ddiweir er mvvyn teyrnas nefoedd. Y nep a all dderbyn hyn, derbyniet.

13Yno y ducpwyt ataw ’rei bychain, er iddo ddody ei ddwylo arnaddynt, a’ gweddio: a’r discipulon y ceryddawdd wy. 14A’r Iesu a ddyvot, Gedewch ir ei bychein, ac na ’oharddwch yddynt ddyvot atafi: can ys ir cyfryw ’rei y mae teyrnas nefoedd. 15A’ gwedy iddo ddody ei ddwylo arnaddynt, ydd aeth ef ymaith o ddyno. 16[‡]A’ nycha, y daeth vn, ac y dyvot wrthaw, Athro da, pa [*]dda a wnaf, [‡]yn y chaffwyf vuchedd dragyvythawl? 17Ac ef a ddyvot wrthaw, Paam y gelwy vi yn dda? nyd da neb, anyd vn, ys ef Dyw: and a’s wyllysy vyned y myvvn i’r bywyt, cadw ’r gorchymynion. 18Ef a ddyvot wrthaw ynte, Pa ’r ei? A’r Iesu a ddyvot, Yr ei hynn, Na ladd: Na [*]thor briodas: Na ledrata: Na ddwc gamtestiolaeth. 19Anrydedda dy dad ath vam: a’ cheri dy gymydawc mal ty vn. 20Y [*]gwr‐ieuanc a ddyvot wrthaw, Mi gedwais hyn oll o’m ieuntit: beth ’sy yn eisiae i mi eto? 21Yr Iesu a ddyvot wrthaw, A’s wyllysy vot yn perfeith, does, gwerth ’sy [‡]genyt, a’ dyro i’r tlodiō a’ [*]thi gai dresawr yn y nefoedd: a’ dyred a’ dilyn vi. 22A’ phan glybu y gwr‐ieuanc yr ymadroð hwn, yr aeth [‡]ffwrdd yn drist: canys ydd oedd ef yn berchen da lawer. 23Yno y dyvot yr Iesu wrth ei ddiscipulon, Yn wir y dywedaf wrthych, mae yn anhawdd ydd a’ r [*]goludawc i deyrnas nefoedd. 24A’ thrachefyn y dywedaf y chwi, Haws i gamel vyned trwy gray ’r nodwydd‐ddur, nac i’r goludawc vyned y mewn y deyrnas Duw. 25A’ phan glybu y ddiscipulon ef hyn, [‡]sanny awnaethant yn aruthyr, gan ddywedyt, Pwy gan hyny all vot yn gadwedic? 26A’r Iesu a edrychawdd arnyn, ac a ðyvot wrthynt, Gyd a dynion ampossibil yw hynn, anyd gyd a Duw pop peth sy yn [*]possibil.

Yr Euangel ar ddydd ymchweliat. S, Paul

27¶ Yno Petr atepodd ac a ddyvot wrtho, Nycha nyni a adawsam pop peth, ac ath ddilynesam di: a’ pha beth a vydd y‐ni 28[*]Ar Iesu a ddyvot yddynt, Yn wir y dywedaf wrthych, mae pan eisteðo Map y dyn [‡]yn eisteddva ei []’ogoniant, chwychwi yr ei a’m [*]canlynawdd yn yradgenetleth, a eisteðwch hefyt ar ddeuddec eisteddva, ac a vernwch dauðec llwyth yr Israel. 29A’ phwy bynac a [‡]edy tai, ney vroder, neu chwioreð, neu dat, neu vam, ne wraic, nei blant, nei diredd, er mwyn vy Enw i, ef a dderbyn ar y canvet, a’bywyt tragyvythavl a [*]etivedda. 30An’d llawer or ei [‡]blaenaf, a vyddant yn olaf, ar ei olaf yn vlaenaf.

[*] * ymgynnal

[*] 19:1 * dueddae

[‡] 19:2 ‡ minteioeð

[*] 19:3 * yscar, vaddeu, roi ymaith

[‡] 19:3 ‡ bai

[*] 19:5 * dywedyt

[‡] 19:5 ‡ ymgassyllta, cyda

[‡] 19:6 * yscar

[*] 19:6

[*] 19:7

[‡] 19:7 * ymadaw, gyru

[*] 19:9 * anyd,

[‡] 19:9 ‡ puteindra

[*] 19:9 * godinibu

[‡] 19:10 ‡ peth, helhynt

[*] 19:10 * gwreica

[‡] 19:11 ‡ gynnwys

[*] 19:11 * gair

[‡] 19:16 ‡ Ac wele

[*] 19:16 * beth da

[‡] 19:16 ‡ val &c.

[*] 19:18 * wna odinap

[*] 19:20 * gwas

[‡] 19:21 ‡ ar dy clw

[*] 19:21 * chai

[‡] 19:22 ‡ ymaith

[*] 19:23 * cyfoethawc

[‡] 19:25 ‡ irdang

[*] 19:26 * alluoc

[*] 19:28 * wrthodesam

[‡] 19:28 ‡ ar

[] 19:28 * vawrhynt

[*] 19:28 ‡ dilinio

[‡] 19:29 * wrthoto

[*] 19:29 * veddianna

[‡] 19:30 ‡ cyntaf

Pen. xx.

Christ yn dyscy drwy gyffelyprwydd, nad yw Duw yn dled neb, a’ei vod ef yn ’oystad yn galw dynion yw waith ef. Ef yn y rhybyddiaw hwy am ei ddyoddefaint. Yn dyscy yr eiddaw ef i ymoglyd nac [*]rhwysc. Christ yn taly ein ranswm a’n prynedigaeth. Ef yn rhoi ei golwc i ddau ddall.

20

Yr Euangel ar y Sul Septuagesima

1CAnys teyrnas nefoedd ’sy debic y [*]berchen tuy, yr hwn aeth allan a’ hi yn dyðhay i gyflogy gweithwyr y’w ’winllan. 2Ac ef a gytunawð a’r gweithwyr er ceiniawc y dydd, ac y danvonoð hwy yw winllan. 3Ac ef aeth al’an ynghylch y drydedd awr, ac a weles eraill yn sefyll yn segur yn y [‡]varchnat, ac aðyvot wrthwynt. 4Ewch chwithe hefyt i ’m gwinllan, a’ pheth bynac a vo cyfiawn mi ei rhof y chwy. Ac wynt aethāt ymaith. 5Trachefyn yddaeth ef allan ynghylch y chwechet a’r nawet awr, ac a wnaeth yr vn moð, 6Ac ef aeth allan yn‐cylch yr vnved awr arðec, ac a gafas ereill yn sefyll yn segur, ac a ddyvot wrthynt. Paam ydd y chwi yn sefyll yma yn hyd y dydd yn segur? 7Dywedesont wrtho, Am nad oedd nep in cyflogy. Ef a ddyvot wrththynt, Ewch chwithae hefyt i’m gwinllan, a’ pheth bynac a vo cyfiawn, chwi ei cewch. 8A’ phan aeth hi yn [*]hwyr, y dyvot [‡]Arglwydd y winllan wrth ei ’orchwiliwr, Galw yr gweithwyr, a’ dyro yddynt ei cyfloc, can ddaechrae or hei dywethaf yd yr ei cyntaf. 9A’ phan ðeuth yr ei a gyflogesit yn‐cylch yr vnvet awr arddec, cahel a wnacth pop vn geinioc. 10A’ phan ddeuth yr ei cyntaf, wy dybiesōt y cahēt vwy, eithr hwythae hefyt a gawsant bob‐vn geiniawc. 11A’ gwedy yddwynt gahel, [*]grwgnach a wnaethant wrth wr y tuy, 12gan ddywedyt, Ny weithiodd yr ei olaf hyn anid vn awr, a’ thi ei gwnaethost yn gystal a ninae r’ ei a ddygesam bwys y dydd a’r tes. 13Ac ef a atebawdd i vn o hanwynt ac addyvot, Y [‡]carwr, nid wyf yn gwnaethy dim cam a thi: Anid er ceiniawc y cytuneist a mi? 14cymer [‡]y peth ’sydd i ti, a’ dos ymaith: mi a ewllysiaf roddy ir olaf hwn, megis ac y tithef, 15Anid iawn i mi wneythyd a vynwyf am [‡]y s’y i mi vyhun? a ytyw dy lygat ti yn ddrwc am vy‐bot i yn dda? 16Velly y bydd yr ei olaf yn vlaenaf, ar ei blaenaf yn olaf: can ys llawer a alwyt, ac ychydigion a [*]ddetholwyt.

17A’r Iesu [‡]aeth i vynydd i Gaerusalem, ac a gymerth y deuddec discipulon [*]o’r nailltuy ar y fforð ac a ddyvot wrthyn, 18Nycha nyny yn myned i vynydd i Gaerusalem, a’ Map y dyn a roddir i’r Anchoffeirieit ac i’r Gwyr‐llen, ac wy y barnan ef i angae, 19ac y roddant ef i’r Cenedloedd er yddyn watwor, a’ei [‡]yscyrsiaw, a’ ei[*]grogi: a’r trydyð dydd y cyfyd ef drachefyn.

Yr Euangel ar ddydd S. Iaco Apostol

20¶ Yno y deuth ataw mam plant Zebedeus y gyd a hei meibion, can ei addoli, ac erchy ryw beth ganto. 21Ac ef a ddyvot wrthei, Peth a vynny? Y hi a ddyvot wrthaw, [*]Caniata ir ei hynn vy‐deu vaip gahel eistedd, vn ar dy ddeheulaw, ar llall ar dy law [‡]aswy yn dy deyrnas. 22A’r Iesu a atepawð ac a ddyvot, Ny wyðoch beth y archwch. A ellwch yvet o’r [*]cwpan ydd yfwy vi o hanavv a’ch batyðiaw a’r batydd y batyddier vi? Dywedesont wrthaw Gallwn. 23Ac ef a ddyvot wrthwynt. Diogel ydd yfwch o’m cwpan ac ich batyddier, a’r batydd i’m batydier i [‡]gantavv, eithyr eistedd ar vy‐deheulaw ac ar vy llaw aswy, nid yw [*]i mi y roi: eithyr e roddir i’r sawl y darparwyt y ganvy‐Tat. 24A’ phā [‡]gigleu ’r dec ereill hyn, [*]sory awnaethant wrth y ddau vroder. 25Can hyny yr Iesu ei galwodd wynt ataw, ac a ddyvot, Ys gwydoch mae penaetheit y Cenetloedd a arglwyðiant arnaðwynt, a’r gwyr mawrion, ae gwrthlywiant wy. 26Ac nid velly y byð yn ych plith chwi, anid pwy pynac a vynno vot yn wr mawr yn eich plith chwi, byddet yn [*]wasanaethwr y chwy, 27a’ phwy pynac a vynno bot yn pennaf yn eich plith, bit e yn was y’wch, 28megis, ac y deuth Map y dyn nyd y’w wasanaethy, ’namyn er gwasanaethu, ac y roddy ei [‡]vywyt yn bryniant tros lawer.

29Ac wyntwy yn myned yffordd o Iericho, y dilynodd tyrfa vawr ef. 30A’ nycha, ddau ddeillion yn eistedd ar vin y ffordd, pan glywesont vot yr Iesu yn myned heibio, y llefesont, gan ddywedyt, Arglwydd vap Dauid trugara wrthym. 31A’r dyrfa y ceryddawddvvy, yn y thawent a son: wythe a lefason [*]yn vwy, gan ddywedyt, Arglwydd vap Dauid trugara, wrthym. 32Yno y safodd yr Iesu, ac y galwadd wy ac a ddyvot, Beth a ewyllisiwch imi y wneythyd ywch’? 33Dywedesont wrthaw, Arglwydd, bod agori ein llygait. 34A’r Iesu gan dosturiaw a gyhyrddodd a ei llygait: ac yn y van y cymerth ey llygait [*]olwc, ac vvy y dylynesont ef.

[*] 20:0 * rhyvic rhvvyf

[*] 20:1 * duyluwr

[‡] 20:3 ‡ yr heol

[*] 20:8 * echwydd

[‡] 20:8 ‡ perchen

[*] 20:11 * murmur, manson, grwytho

[‡] 20:13 ‡ cyfeill

[‡] 20:14

[‡] 20:15 ‡ yr eiddo vyhun

[*] 20:16 * ðewyswyt

[‡] 20:17 ‡ ascennodd

[*] 20:17 * wrthyr yunain

[‡] 20:19 ‡ ffrewyllio

[*] 20:19 * groes hoelio

[*] 20:21

[‡] 20:21 ‡ asau

[*] 20:22 * phiol

[‡] 20:23 ‡ ac ef

[*] 20:23 * vanvi

[‡] 20:24 ‡ glypu, glywodd

[*] 20:24 * coec vu ganthynt

[*] 20:26 * wenidawc

[‡] 20:28 ‡ eneit, einioes

[*] 20:31 * vwyvwy

[*] 20:34 * leufer

Pen. xxj.

Christ yn marchogeth ar asen y Caerusalem. Gyrry’r prynwyr a’r gwerthwyr allan o’r templ. Y plant yn [‡]pucho llwyddiant i Christ. Y fficuspren yn gwywo. Bot ffydd yn angenrait wrth weddiaw. Betydd Ioan. Y ddau vap. Y ðamec am y llafurwyr. Rhoi heibio y conglfayn. Gwrthddot yr Iuddaeon a’ derbyn y Cenetloedd.

21

Yr Euangel y Sul cyntaf o’r Aduent.

1A Phan ddaethant yn gyfagos y Caerusalem a’i dyuot hwy i Bethphage i vynyth Oliuar, yno yd aduones yr Iesu ddau ddiscipl, 2can ddywedyt wrthynt, Ewch ir pentref y sy [‡]gyferbyn a chwi, ac yn y [*]man chwi a gewch asen yn rhwym, ac [‡]ebol gyd a hi: gellyngwch wynt a’ dygwch [*]i mi. 3Ac a dywait nep ðim wrthych, dywedwch, vot yn rraid ir Arglwyð wrthynt: yn y man ef y gellwng hwynt. 4A’ hyn ol’ a wnaethpwyt, y gyfloni yr hyn a ðoytpwyt trwy’r Prophwyt, yn doydyd. 5Dywedwch i verch Sion, [‡]Nycha, dy Vrenhin yn dyvot atat’ yn [*]war, ac yn eistedd ar asen, ac ebol llwdn asen, weddol. 6Y discipulon a aethant, ac a wnaethant mal y gorchymynawð yr Iesu yðwynt, 7ac a ddugesont yr asen a’r ebol, ac a ddodesont ei dillat arnynt, ac ei gesodesont ef [‡]arnwynt. 8A’ thyrva ddirvawr a daneusont ei ddillat ar y ffordd: ereill a doresont gangae o’r gwydd, ac ei tanusont rhyt y ffordd. 9A’r dyrfa a oedd yn mynet o’r blaen, a’r ei oedd yn dyvot ar ol a lefent, can dywedyt [*]Hos‐anna i vap Dauid: bendigedic vo yr hwn ys y yn dywot yn Enw yr Arglwydd, Hos‐anna rhwn wyt yn y nefoedd goruchaf. 10A’ gwedy ei ðy uot i Gaerusalem, y dinas oll a gynnyrfodd, can ddywedyt, Pwy yw hwn? 11A’r tyrvae a ddywedesant. Hwn yw’r Iesu y Prophwyt o Nazaret, yn‐Galilea. 12A’r Iesu a aeth y mewn i templ Dduw, ac ei taflawdd hwynt y gyd allan yr ei oedd yn gwerthy ac yn prynu yn y templ, ac a ddymchlawdd y lawr vyrddae yr newidwyr‐arian, a’ chadeiriae yr ei oedd yn gwerthy colombenot, 13ac a ddyvot wrthwynt, Mae yn escrivennedic, Y tuy meu vi tuy gweddi y gelwir, eithyr chwi ei gwnaethoch yn’ ogof llatron.

14Yno y daeth y daillion a’r cloffion attaw, yn y Templ, ac ef y iachaodd wy. 15A’ phan welawdd yr Archoffeiriait a’r Gwyr‐llen y ryveddodae a wnaethoeðoedd ef, a’r plant yn llefain yn y templ, ac yn dywedyt, Hosanna vap Dauid, y [*]soresont, ac y dywedesont wrthaw, 16A glywy di yr hyn a ddyweit yr ein? A’r Iesu a ddyuot wrthynt, [‡]Do: Any ddarllenasech erioed, [*]O enae ’rei‐bychein, a’r ei [‡]yn sugno y perffeithieist voliant?

17Yno y gadawodd ef wynt, ac aeth allan o’r dinas i Bethania, ac a letuyodd yno. 18A’r borae ac ef yn ad ymchwelyd ir dinas, ydd oedd arno newyn. 19Ac wrth weled fficuspren ar y ffordd, yd aeth ataw, ac ny chafas ddim arnaw, namin dail yn vnic, ac y dyvot wrthaw, Na bo i ffrwyth dyvu [*]arnat’ byth mwyach. Ac yn [‡]ebrwydd y [*]gwywoð y fficuspren. 20A’ phan ei gwelawdd y discipulon, y ryveddesant, gan ddywedyt, [‡]Pan’d ebrwydd y gwywodd y fficuspren? 21A’r Iesu a atepawdd ac a ddyvot wrthynt, Yn wir y dywedaf wrthych, pei byddei [*]y chwi ffydd ac eb [‡]petrusaw dim, ny wnewch yn vnic yr hyn a’ vvneythym i ir fficuspren, anyd hefyt pe dywedech wrth y mynyth hwn, Cymer dy vn y ffwrdd, a’ bwrw dy vn ir mor, [*]hyny vydd. 22A’ pha beth a archoch yn‐gweddi, a’s credwch, chvvi ei derbyniwch.

23A’ gwedy y ðyvot ef ir Templ, yr Archoffeiriait, a’ Henafieit y popul a ddaethan attaw, val yr oeð ef yn adrodd‐dysc, ac a ddywedesont, Wrth pa awturtot y gwnai di y pethae‐hyn? a’ phwy a roes y ti yr awdurtot hyn? 24Yno ydd atepawdd yr Iesu, ac y dyvot wrthwynt, A’ myvy a ovynaf i chwi, vn‐peth, yr hwn a’s manegwch y‐my, a’ minef a venagaf y chwi wrth pa awturtot y gwnaf i y pethae hyn. 25Betydd Ioan o b’le yð oedd? ai o’r nef, ai o ddynion? Yno y rhysymesont yn ei plith y unain, gan ddywedyt, A’s dywedwn, mai o’r nef: ef a ddyweit wrthym, Paam gan hyny na’s credech yddaw? 26Ac a’s dywedwn mae O ddynion, mae arnam ofyn y popul: can ys bot pavvp oll yn cymeryd Ioan mal Prophwyt. 27Yno ydd atepesont i’r Iesu, gan ddywedyt, Ny wyddam ni. Ac ef a ddyvot wrthwynt, Ac ny’s dyweda vinef y chwi wrth pa awturtot y gwnaf vi hyn.

28And beth dybygwchvii? Ydd oedd i wr ddau vap, ac ef a ddaeth at [*]yr hynaf, ac a ddyvot, Ha vap, does a’ gweithia heddyw yn vy‐gwinllan. 29Ac ef a atebodd ac a ddyvot, Nyd af vi: an’d gwedy edifarhay arno, ydd aeth. 30Yno y daeth ef at yr ail, ac a ddyvot yr vn ffynyt. Ac ef a atepawdd, ac a ddyvot, Mi [‡]vvnaf, Arglwydd: ac nyd aeth ef. 31Pa vn o’r ddau a wnaeth ewyllys y tad? Dywedyt o hanynt wrthaw, Y cyntaf. Yr Iesu a ddyvot wrthynt, Yn wir y dywedaf wrthych’, yr aa ’r Publicanot a’r putenieit o’ch blaen chwi i deyrnas Duw. 32Can ys daeth Ioan atoch [*]yn ffordd [‡]vniondep, ac ny chredesoch [*]ef: and y Publicanot a’r puteinieit ei credesont ef, a’ chwychwi, er y chvvy weled, ny’s edifarhaech gwedy, yd yn y chredech ef.

33Clywch barabol arall, Ydd oedd ryw berchen tuy yr hwn a blannodd ’winllan, ac y caeawdd hi o yamgylch, ac a wnaeth ynthei [‡]winwascpren, ac a adeiladawdd dwr, ac ei [*]llogawdd hi i [‡]dirddiwilliawdwyr ac aeth i wlad bell. 34A’ phan nesawdd amser y ffrwythae, e ddanfonawdd ei weision at y [*]tir‐ðiwilliawdrō y dderbyn y ffrwythae hi. 35A’r tir‐ðiwilliawdwyr a ddaliesont y weision ef, ac a vayddesont vn, ac a laddasont arall, ac a lapyddiesont vn arall. 36Trachefyn yd anfonawdd weision ereill, mwy na’r ei cyntaf: ac wy a wnaethant yddwynt yr vn ffynyt. 37Ac yn ddywethaf oll yd anvonawdd ef ei vap y vn, gan ddywedyt, Wy a barchan vy map, 38A’ phan welawdd y tir‐ðiwilliawdwyr y map, y dywedesont yn y plith y vnain, Hwn yw ’r etivedd: dewch, llaðwn ef, a’ chymerwn y [‡]etifeddiaeth ef. 39Yno y cymeresont ef, ac ei tavlesont allan o’r winllan, ac ei lladdasont. 40Can hyny pan ddel Arglwydd y winllan, beth a wna ef ir tir‐ðiwilliawdwyr hyny? 41Wy a ddywedesont wrtho. Ef a ddifetha yn [*]graulawn y dynion drwc hyny, ac a [‡]lloca ci winllan i dir‐ddiwilliawdwir ereill, yr ei y roðant yðo y ffrwythae yn y hamserae. 42Yr Iesu a ddyvot wrthwynt, Any ðarlleneso‐chwi erioed yn yr Scrythurae, Y maen yr hwn a wrthddodawdd yr adailiadwyr, hwnw a wnaethpwyt yn ben congyl? Hyn oedd weithred yr Arglwydd, a’ rhyvedd yw yn ein [‡]llygait ni. 43Am hyny y dywedaf wrthych, y cymerir teyrnas Duw y arnoch, ac y rhoddir i genedl a ddwc y ffrwyth hi. 44A’ phwy pynac a gwympo ar y maen hwn, ef a ddryllir: ac ar pwy pynac y cwymp, y mal ef yn [*]vriwion. 45A’ phan glybu ’r Archoffeirieit a’r Pharisaieit ei [‡]barabolae, y gwybuont mai am danynt wy y dywedesei ef. 46Ac wy yn ceisiaw [*]ymavlyt ynðo, a ofnesant rac y bopul, canys yddynt y gymeryd ef val Prophwyt.

[‡] 21:0 ‡ erchi, damuno

[‡] 21:2 ‡ ar eich cyfer

[*] 21:2 * ebrwydd

[‡] 21:2 ‡ llwdyn

[*] 21:2 * atavi

[‡] 21:5 ‡ Wele

[*] 21:5 * vfydd, mwyn

[‡] 21:7 ‡ ar vchaf

[*] 21:9 * Iacha, cadw, ymwared

[*] 21:15 * bu salw, goec, ganthynt

[‡] 21:16 ‡ Ie, Clywais

[*] 21:16 * Trwy

[‡] 21:16 ‡ ar vronae

[*] 21:19 * o hanot

[‡] 21:19 ‡ y van

[*] 21:19 * crinodd

[‡] 21:20 ‡ Mor

[*] 21:21 * genych

[‡] 21:21 ‡ amheu, ddowto

[*] 21:21 * ys dervyð

[*] 21:28 * cyntaf

[‡] 21:30 ‡ af

[*] 21:32 * mewn ffordd

[‡] 21:32 ‡ gwiredd, cyfiawnder

[*] 21:32 * iddo

[‡] 21:33 ‡ bwll

[*] 21:33 * gosodawð

[‡] 21:33 ‡ llafurwyr

[*] 21:34 * llafurwyr

[‡] 21:38 ‡ dref.tad

[*] 21:41 * ffyrnic

[‡] 21:41 ‡ osyd

[‡] 21:42 ‡ golwc

[*] 21:44 * chwilvriw vswydd

[‡] 21:45 ‡ damegion

[*] 21:46 * ei ddala

Pen xxij.

Damec y [*]neithior. Galwedigaeth y Cenedloedd. Y dillat priodas. Taly teyrnget. Am y Cyuodiadiadigaeth. Gorchest y Gwyr llen [‡]Dywdap Christ.

22

Yr Euangel yr xx. Sul gwedy Trintot.

1YNo ydd atepawd yr Iesu, ac a lavarawdd wrthwynt drachefyn ym‐parabolae, gan ddywedyt, 2Cyffelyp yw teyrnas nefoeð i ryw Vrenhin a wnaethoedd briodas [*]yw vap, 3ac a ddanvonawdd ei weision i ’alw yr ei a ohaddesit ir briodas, ac ny vynnesont wy ddawot: 4Trachefyn yd anvones ef weision er‐eill, gan dywedyt, Dywedwch wrth yr ei a ’ohaddwyt, Wele, paratoais vy‐giniaw: vey ychen am [*]pascedigion a ladwyt, a’ phop peth ys y parat: dewch i’r priodas. 5Ac wy vu ddiystyr ganthwynt, ac aethant ymaith, vn y’w [‡]duy, ac arall [*]y’w vasnach. 6[‡]Ac y relyw a ddaliesont y y weision ef, ac ei gwarthruddiesont, ac a ei llaðesont. 7A’ phan glypu yr Brenhin, y llidiawdd, ac a ddanvones allan ei lueddwyr, ac a [‡]ddinistriawdd y lladdwyr hynny, ac a loscawdd eu dinas. 8Yno y dyvot ef wrth ei weision, Yn wir y briodas ys y parat: anid yr ei a ohodesit, nid oeddent teilwng. 9Ewch gan hyny allan i’r priffyrð, a’ chynniuer y gaffoch, gohaddwch i’r briodas. 10Yno ’r gweision hyny aethant allan ir prifffyrdd, ac a gesclesont ynghyt gynniuer oll ac gawsont, ddrwc a’ da: ac a lanwyt y briodas o ’ohaddwyr. 11Yno ’r Brenhin e ddeuth y mewn, y weled [*]y gohawddwyr, ac a ganvu yno ddyn nid oedd gwisc priodas amdauaw. 12Ac ef a ddyvot wrthaw, Y cyveil’ pa [‡]ddelw yd aethost y mewn yma, eb vot am danat [*]gwisc priodas? Ac ynte [‡]aeth yn vut. 13Yno y dyvot y Brenhin wrth y gweision, Rwymwch y draet a’ ei ddwylo: cymerwch ef ymaith, a’ thavlwch i’r tywyllwch eithav: ynaw y bydd wylofain, [‡]ac yscyrnygy dannedd. 14Can ys llawer a [*]elwir, ac ychydicion a [‡]ddetholir.

Yr Euangel y xxiij. Sul gwedy Trintot.

15¶ Yno ydd aeth y Pharisaieit, ac a gymersont gygcor pa vodd y dalient ef yn ei ymadrawdd. 16Ac wy a ddanvonesont attaw ei ddiscipulon y gyd a’r Herodiait, can ddywedyt, Athro, gwyddam dy vot yn [*]’air wir, ac yn dyscy ffordd Dduw yn‐gwirionedd, ac nyd oes arnat [‡]oval nep: can nad wyt yn edrych [*]ar wynep dynion. 17Dywet y‐ni gan hynny, beth a dyby di? Ai iawn [‡]rhoddy teyrnget i Caisar, ai nyd yw? 18A’r Iesu yn gwybot y [*]drigioni wy, a ddyvot, Paam im [‡]temptwch vi chwychwi [*]hypocriteit? 19dangoswch ymy [‡]vath y deyrnget. Ac wy a roeson attaw geiniawc. 20Ac ef a ddyvot wrthynt, Pwy pie’r ddelw hon a’r [*]argraph? 21Dywedesont wrthaw, [‡]Caisar. Yno ydyvot ef wrthwynt, Rowch gan hyny [*]ys ydd i Caisar, i Caisar, a’ rhowch i Dduw y pethe ys yð y [‡]Dduw. 22A’ phan glywsant wy hyn, ryveddy awnaethant, a’ ei ady a’ myned ymaith.

23Y dydd hwnw y daeth y Zadducaieit ataw, (yr ei a ddywedan nad oes [*]cyfodedigaeth) ac ovynesont iddo, 24gan ddywedyt, Athro, eðyvot Moysen, a’s bydd marw vn, eb yddo blant, priodet ei vrawd y wraic ef, a chyfodet had [‡]y’w vrawt. 25Ac ydd oedd gyd nyni saith broder, a’r cyntaf a briodawdd wreic, ac a vu varw: ac ef eb hiliogeth iddaw, a adawodd ei wreic y’w vrawt. 26Yr vn ffynyt yr ail, a’r trydydd, yd y saithfed. 27Ac yn ðywethaf oll y bu varw’r wreic hefyt. 28Can hyn yn y [*]cyfodedigaeth, gwraic i bwy o’r saith vydd hi: can ys [‡]pop vn y cawsei hi. 29Yno ydd atepawdd yr Iesu ac y dyvot wrthynt, [*]Cyfeiliorny ydd ych, eb wybot yr Scrythurae, na meddiant Dyw. 30O bleit yn y cyfodedigaeth nid ynt yn gwreica, nag yn gwra, namyn, bot val Angelion Dew yn y nefoedd. 31Ac am gyfodedigaeth y meirw, any ddarllenysoch hyn a ddywetpwyt wrthych gan Dduw, yn dywedyt, 32Mi yw Duw Abraham, Dew Isaac, a’ Dew Iaco? Dew nid yw Ddew ’r meirw, namyn [*]y bywion. 33A’ phan glybu’r popul hyny, rhyfeddy a wnaethant am ei ddysceidaeth ef.

Yr Euangel y xviij. Sul gwedy Trintot.

34¶ A’ gwedy clybot o’r Pharisaieit ddarvot i’r Iesu ’oystegu y Saddukaieit, wynt a ymgynullesant ir vn‐lle. 35Ac vn o hanwynt yr hwn oeð Gyfreithiwr a ymofynawdd ac ef, er ei [*]brovi gan ðywedyt, 36Athro, pa vn ywr gorchymyn mawr yn y [‡]Ddeðyf? 37Yr Iesu a ddyvot wrthaw, Cery yr Arglwydd dy Dduw [*]o’th oll calon, ac o’th oll eneit, ac o’th oll veddwl. 38Hwn yw’r [‡]cyntaf a’r gorchymyn mawr. 39A’r ail ys y gyfelip i hwnn, Cery dy gymydawc mal [*]tuhun. 40Yn y [*]ddau ’orchymyn hynn y [‡]saif yr oll Ddeðyf a’r Prophwyti. 41A’ gwedy ymgascly o’r Pharisaieit yn‐cyt, y govynnawdd yr Iesu yddwynt, 42can ddywedyt, Peth a dybygwch chwi am y Christ? map i [*]bwy ytyw? Dywedesont wrthaw, Map Dauid. 43Ef a ddyvot wrthwynt, can hyny pa vodd y mae Dauid yn yr yspryt yn y y ’alw ef yn Arglwydd, can ðywedyt, 44Dywedawð yr [‡]Arglwydd wrth vy Arglwydd, Eistedd ar vy‐deheulaw y ny ’osotwyf dy ’elynion yn [*]droetvainc y‐ty? 45Ac a’s galwadd Dauid ef yn Arglwydd pywedd y mae ef yn Vap iddaw? 46Ac ny vetrawdd [‡]vn‐dyn atep gair iddaw, ac ny [*]veiddiawdd nep o’r dydd hwnw allan [‡]ymgwestioni ddim ac ef mwyach.

[*] 22:0 * briodas

[‡] 22:0 ‡ dyvvdot, dyvvolieth

[*] 22:2 * yddy

[*] 22:4 * lledveginot

[‡] 22:5 ‡ vaes

[*] 22:5 * ymghylch ei varsiandi

[‡] 22:6 ‡ Ar lleill

[‡] 22:7 * divaodd

[*] 22:11 ‡ Yr eisteddwyr, y gwesteion

[‡] 22:12 * wedd

[*] 22:12 ‡ briodaswisc

[‡] 22:12 * ny ddeuth gair oei ben

[‡] 22:13 ‡ a’ riccian

[*] 22:14 * ohaddir

[‡] 22:14 ‡ ddywysir

[*] 22:16 * gywir

[‡] 22:16 ‡ bryder vndyn: erwydd

[*] 22:16

[‡] 22:17 ‡ taly treth ir ymerodr

[*] 22:18 * malis

[‡] 22:18 ‡ provwch

[*] 22:18 * ffugwyr

[‡] 22:19 ‡ arian

[*] 22:20 * arscrifen

[‡] 22:21 ‡ Yr Emperawtr

[*] 22:21 * yr eiddo

[‡] 22:21 ‡ eiddo Duw

[*] 22:23 * adgyfodiat

[‡] 22:24 ‡ yddy

[*] 22:28 * adgyfodiad

[‡] 22:28 ‡ oll

[*] 22:29 * Crwydro, Myned ar ddidro, gwibio

[*] 22:32 * ir

[*] 22:35 * demtio

[‡] 22:36 ‡ Gyfraith

[*] 22:37 * yn dy, ath

[‡] 22:38 ‡ cyssevin, prif

[*] 22:39 * tithaw, tithau, tithef

[*] 22:40

[‡] 22:40 ‡ crog, glyn, cynwysir

[*] 22:42 * piei map ef ys ef, o bwy ir hanyw

[‡] 22:44 ‡ Ion

[*] 22:44 * lleithic

[‡] 22:46 ‡ nep

[*] 22:46 * llyvasawð

[‡] 22:46 ‡ ymofyn

Pen. xxiij.

Christ yn barny ar rwysc, trachwant a’ gausancteiddrwydd y Gwyr llen a’r Pharisaieit. Y canlyniat wy yn erbyn gwasanaethwyr Dew. Christ yn Prophwyto o ddinistriat Caerusalem.

23

1YNo y [*]llavarawdd yr Iesu wrth y dyrva, a’ ei ddiscipulon, 2gan dywedyt, Y mae ’r Gwyr‐llen a’r Pharisaieit yn eistedd yn‐cadair Moysen. 3Yr oll bethae gan hyny ar a ddywedant ywch am ei cadw, cedwch a’ gwnewch: an’d [‡]ar ol ei gweithredoedd na wnewch: can ys dywedyt a wnant, eb wneythy’r. 4O bleit wy rwymant veichiae trymion, ac anhawdd ei dwyn, ac [*]gesodant ar yscwyddae dynion, ac wy y vnain nid[‡]ysmutant ac vn oei bysedd. 5Ei oll weithredoedd a wnant er ei gweled o ddynion: can ys llydany ei [*]cadwadogion, a wnant, ac estyn [‡]emplynae ei gwiscoedd, 6a’ chary y lle vchaf yn‐gwleddoedd, a’ chael y prif eisteddleoedd mewn cymanfae, 7a’ chyfarch-gwell yddyn yny marchnatoedd, a’ei galw gan ðynion Rabbi, Rabbi, 8Eithr na’ch galwer gan ddynion Rabbi: can ys vn dyscyawdr ys ydd y chwi ’sef yvv, Christ, a’ chwychwi oll broder yd ych. 9Ac na ’alwch neb yn dad yw’ch ar y ddaiar: can nad oes anyd vn yn Tad y chwi yr hwn ys ydd yn y nefoeð. 10Ac nach galwer yn[*]ðyscodron: can ys vn yw eich [‡]dyscyawdr chwi, ys ef Christ. 11A’r mwyaf yn eich plith, byddet ef yn was ywch’. 12Can ys pwy pynac a ymddyrcha y vn, a [*]iselir: a’ phwy pynac a ymisela ehun, a dderchefir.

13[‡]A’ gwae chwychvvi’r Gwyr‐llē a’r Pharisaieit, [*]hypocriteit, can ychwi gau teyrnas nefoedd[‡]geyrbron dynion: canys ychunain nyd ewch ymewn, ac ny’s gedwch ir ei a ddauent y mewn, ddyvot y mywn. 14Gwae chwychvvi yr Gwyr‐llen a’r Pharisaieit hypocriteit: can ys eich bot yn llwyr [*]vwyta tai y gwragedd gweddwon, ac wrth liw gweðiae hirion: erwydd pa bleit yd erbyniwch varn drymach. 15Gwae chwychvvi ’r Gwyr‐llen a’r Pharisaieit hypocriteit: can ys‐amgylchiwch vor a’ thir i wneythy ’r vn [‡]o’ch proffes eich vnain: a’ gwedy y gwneler, ys gwnewch ef yn [‡]ddaublygach yn vap i yffern na chwi ych vnain. 16Gwae chwychvvi dywysogion daillion, yr ei a ddywedwch, Pwy pynac a dwng i’r Templ, nid yw ddim: an’d pwy pynac a dwng i aur y Templ, y mae ef [*]yn gwneythyd ar gam. 17Chvvychvvi ynfydion a’ deillion, pa vn vwyaf ai’r aur, ai’r Templ rhon ’sy yn sancteiddion ’r aur? 18A’ phwy pynac a dwng i’r allor, nid yw ddim: an’d pynac a dyngo i’r offrwm ys ydd arnei y mae ef [*]yngham. 19Chvvychvvi ynfydion a’ deillion, pwy vn vwyaf, ai ’r offrwm, ai’r allor a sancteiddia ’r offrwm? 20Pwy pynac gan hyny a dwng i’r allor, a dwng iddi, ac i’r oll y sy arnei. 21A’ phwy pynac a dwng i’r Templ, a dwng iddi, ac i hwn a [‡]dric ynthei. 22A’ hwn a dwng ir nefoedd, a dwng i eisteddfa Dew, ac i hwn a eistedd arnei.

23Gwae chwychvvi ’r Gwyr‐llen, a’r Pharisaieit, hypocriteit, canys decymwch y myntys, ac anis, a’ chwmin, ac ych yn [*]maddae pethae [‡]trymach o’r Ddeddyf, ’sef barn, a’ thrugaredd a’ ffyddlondep. Y pethae hyn oedd [*]ddir ychvvi ei gwneythyd, ac na vaddeuit y llaill. 24Chvvychvvi dywysogion deillion, yr ei a hidlwch wybedyn ac a draflyngwch gamel.

25Gwae chwychvvi ’wyr‐llen a’r Pharisaieit hypocritieit: can ys‐glanewch y tu allan i’r cwpan, a’r ddescl: ac o’r tu mewn y maent yn llawn [*]trais a’ gormoddedd. 26Tydi Pharisai dall, [‡]carth yn gyntaf y tu mewn ir cwpan a’r ddescil, val y bo’r tu allan yn lan hefyt. 27Gwae chwychvvi ’r Gwyr‐llen a’r Pharisaieit, hypocriteit: can ys ich cyffelypir i veddae gwedy ei [*]gwynhay, yr ei a welir yn brydferth o ddyallan, ac o ymywn y maent yr llawn escyrn y meirw, a’ phop aflendit. 28Ac velly ydd ychwithe: can ys o ddiallan yr ymddangoswch i ðynion yn gyfion, ac o ymewn ydd ych yn llawn [‡]hypocrisi ac enwiredd.

29Gwae chwi’r Gwyr‐llen a’r Pharisaieit hypocriteit: can ys ych bot yn adailiat beddae’r Prophwyti, ac yn [‡]addurnaw [*]monwenti y [‡]cyfiownion, 30ac yn dywedyt, Pe bysem yn‐dyddiae eyn tadae, ny vesem ni gyfranogion ac wynt yn‐gwaed y Prophwyti. 31Ac velly ydd ych yn testiolaethy y chwy ych hunain ych bot yn blant ir ei a laddawð y Prophwyti. 32Cyflawnwch chwithae hefyt vesur eich tadae. 33A seirph genedlaethae gwiperot, pa vodd y gallwch ddianc rac barn yffern?

Yr Euāgel ar ddydd S. Stephan.

34¶ Erwydd paam nycha, ydd wyf yn danvon atoch Prophwyti, a’ doethion, ac Scrivenyddion, ar ei a hanynt a yscyrsiwch yn eich [*]synagogae, ac a [‡]erlidiwch o [*]dref i dref, 35mal y del arnoch chwi yr oll waed gwirian a’r a [‡]ellyngwyt ar y ddaear, o waet Abel gyfiawn yd yn‐gwaet Zacharias vap Barachias, yr hwn a laðesoch rhwng y Templ a’r allor. 36Yn wir y dywedaf wrthych, y daw hyn oll ar [*]y genedlaeth hon, 37Caerusalem, Caerusalem, yr hon wyt yn lladd y Prophwyti, ac yn llapyddiaw yr ei a ddanvonir atat’, pa sawl gwaith y myneswn [‡]gasclu dy blant ynghyt, megys y cascla yr iar hei chywion y dan hei adanedd, ac ny’s mynech? 38[*]Nycha, e adewir ychwy eich cartref yn [‡]ancyvanedd. 39Can ys dywedaf wrthych, n’ym gwelwch yn ol hyn, yd yny ðywedoch, Bendigedic yw’r hwn a ddaw yn Enw yr Arglwydd.

[*] 23:1 * dywedoð, dyvot

[‡] 23:3 ‡ wrth

[*] 23:4 * dodant

[‡] 23:4 ‡ ysgogant

[*] 23:5 * phylacteria

[‡] 23:5t ‡ fimbria

[*] 23:10 * doctorieit

[‡] 23:10t ‡ doctor

[*] 23:12 * ostyngir

[‡] 23:13 ‡ Can hyny

[*] 23:13 * ffuantwyr

[‡] 23:13 ‡ rhac

[*] 23:14 * ysy

[‡] 23:15 ‡ proselyt

[‡] 23:15 * daublyc mwy, ddau gwaeth

[*] 23:16 ‡ mewn dled

[*] 23:18 * yn ðledwr

[‡] 23:21 ‡ breswyl, daria

[*] 23:23 * gellwng heibio

[‡] 23:23 ‡ dwysach

[*] 23:23 * angenraid, y ddylesech

[*] 23:25 * gormail, cribdail, yspeil, praidd

[‡] 23:26 ‡ glanha

[*] 23:27 * canny, gwyngalchy

[‡] 23:28 ‡ ffuant, truth

[‡] 23:29 ‡ trwsio, cymenny

[*] 23:29 * beddae, medrodae

[‡] 23:29 ‡ gwirionieit

[*] 23:34 * cynulleidvaen

[‡] 23:34 ‡ erlynwch

[*] 23:34 * ddinas

[‡] 23:35 ‡ ddineuwyt

[*] 23:36 * yr oes

[‡] 23:37 ‡ glascy

[*] 23:38 * Wely

[‡] 23:38 ‡ ddiffaith

Pen. xxiiij.

Christ yn menegy yw ddiscipulon o ddistrywiat y templ. Am y gau-Christiae. Am barhay. Precethy ’r Euangel. Arwyddion diwedd y byd. Ef yn ei rhybyddiaw y [‡]ddyffroi. Disymwth ddyvodiat Christ.

24

1A’R Iesu a ddynnodd allan ac a aeth i ffordd o’r Templ, a’ei ddiscipulon a ddaethan attaw y ddangos iddo adailiadaeth y Templ. 2A’r Iesu a ddyvot wrthynt, Any wellwch chvvi hyn oll? yn wir y dywedaf ychwi, ny edevvir yma [*]vaen ar vaen, a’r ny vwrir i lawr. 3Ac val ydd eisteddai ef ar vynyth [*]olivar y daeth ei ddsscipulon attaw [‡]o’r neilltu, gan ddywedyt, Maneg y ni pa bryd y byð y pethae hyn? a’ pha [*]arwydd vydd oth ddyvodiat, ac o ddiwedd y byd? 4A’r Iesu a atepawdd ac a ddyvot wrthyn, Y mogelwch rac i neb ych [‡]twyllo chwychvvi. 5Can ys daw llawerion yn vy Enw i, gan ddywedyt, Mi yw Christ, ac a dwyllant laweroedd. 6Ac e vydd i chwi glywed am ryveloeð a’ sonion am ryveloedd: gwelwch na’ch trolloder: can ys [*]dir yw bot cyflavvni y pethae hyn oll, eythyr nad oes etwa [‡]dervyn. 7Can ys cyvyt cenedl yn erbyn cenedl, a’ theyrnas yn erbyn teyrnas, ac e vydd y [*]nodae, a’ newynae a ’dayargrynedigaethae mewn amravel vannae. 8Ac nyd yvv hyn oll anyd dechreuad y [‡]gofidieu. 9Yno ich rhoddant chvvi ich gorthrymy, ac i’ch lladdant, ac ich caseir gan yr oll genedloedd er mwyn vy Enw i. 10Ac yno y [*]rhwystrir llawerion, ac y bradychant ygilydd, ac y casaant ygylydd. 11Ac e gyfyd gau prophwyti lawer, ac a dwyllant lawerion. 12A’ chanys yr [‡]amylhaiff enwireð, ef a oera cariat llawerion. 13Eithyr y nep a barhao yd y diweð, hwn a [*]vydd cadwedic. 14A’r Euangel hon y [‡]deyrnas a precethir trwy’r oll vyt, [*]yn testoliaeth i’r oll genedloedd: ac yno y [*]daw ’r [‡]tervyn,

15Can hyny pan weloch [*]ffieidtra y diffeithwch, yr hyn a ddywedpwyt y gan Ddaniel Brophwyt, yn sefyll yn y lle sanctaidd (y nep ai darlleno, []ystyried) 16yno yr ei a ront yn Iudaea [‡]ciliant ir mynyddedd. 17Y nep a vo ar ben y tuy na ddescendet i gymeryd dim allan oei duy. 18A’ hwn a vo yn y maes, nac ymchweled dra i gefyn i [*]gymeryd ei ddillat. 19A’ gwae ’r ei beichiogion, a’r ei yn daly bronae yn y dyddiae hyny. 20[‡]A’ gweddiwch na [*]bo ich ciliat y gayaf nac ar y dydd Sabbath. 21Can ys y pryd hyny y bydd gorthrymder mawr, cyfryw ac na bu er dechrae’r byt yd yr awr hon, ac ny bydd. 22Ac o ðyeithyr byrhay y dyddiae hyny, ny’s [‡]iacheir neb cnawdd: eithyr er mwyn yr [*]etholedigion y [‡]byrheir y dyddiae hyny. 23Yno a’s dywait nep wrthych, Wele, lly’ma Christ, nei ll’yna, na chredwch. 24Can ys‐cyfyd gau Gristie, a’ [‡]gau‐prophwyti, ac a ddangosant arwyddion mawr ac [*]aruthroeð, yn y thwyllent, pe bei possibil, y gwir [‡]etholedigion. 25Nycha, ys dywedeis yw’ch yny blaen, 26Gan hyny a’s dywedant, wrthych, [*]Nycha, y mae ef yn y [‡]diffaith, nac ewch allan, Nycha y mae ef mewn dirgelfae, na chredwch. 27O bleit val y daw’r [*]vellten o’r Dwyrein, ac y tywynna yd y Gorllewyn, velly hefyt y bydd dyfodiat Map y dyn. 28Can ys p’le pynac y bo [‡]celain yno ydd ymgascla’r eryrod. 29Ac yn y van wedy gorthrymdere y dyddiae hyny, y [*]tywyllir yr haul, a’r leuad ny rydd ei goleuni, a’r ser a syrthiant o’r nef, a’ nerthoedd y nefoedd a [‡]gyffroir. 30Ac yno yr ymddengys arwydd Map y dyn yny nef: ac yno y bydd oll llwythae ’r ddayar yn ewynvanu, ac wy a welant Vap y dyn yn dyvot yn wybrenae ’r nef, y gyd a [*]nerth a’ gogoniant mawr. 31Ac ef a ddenfyn ei Angelion gyd a llef vawr yr [‡]vtcorn, ac wy a gaselant yr etholedigion yn‐cyd, o’r pedwar gwynt ac o’r eithafoedd bygylydd i’r nefoedd. 32Dyscwch weithian [*]barabol y ffycuspren: pan yw ei gangen yn dyner, a’ei ddail yn [‡]tarddy, ys gwyddoch vot yr haf yn agos. 33Ac velly chwithe, pan weloch hynn oll, gwybyddwch vot teyrnas Ddevv yn agos, ’sef wrth y drws. 34Yn wir y dywedaf wrthych, nad[*]aa yr oes hon heibio, yn y [‡]wneler hyn oll. 35Nef a’ daiar aan heibio, eithyr vy‐gairiae i nyd an heibio. 36Ac am y dydd hwnw a’r awr nys gwyr nep, nac Angelion y nef, anyd [‡]y Tad meu vi yn vnic. 37Ac val ydd oedd dyddiae Noe, velly hefyt vydd dyvodiat Map y dyn. 38Obleit val ydd oeddent yn y dyddiae ym‐blaen diliw yn bwyta, ac yn yfet, yn gwreica, ac yn gwra, yd y dyð ydd aeth Noe ir [*]Arch, 39ac ny wybuont dim, yn y ddeuth y [‡]diliv a’ei cymeryd wy oll y ffordd, ac velly vydd dyvodiat Map y dyn. 40Yno y bydd dau [*]ddyn yn y maes, vn a gymerir ac arall a [‡]adewir. 41Dwy vydd yn maly [*]ym‐melyn, vn a [‡]gymerir, a’r llall a edevvir. 42[*]Gwiliwch am hyny: can na wyddoch pa awr y daw eich Arglwydd. 43A’ gwybyddwch hyn, pe gwyddiat gwr y tuy pa [‡]wylfa y dauei ’r lleitr, ef a wiliesei yn ddilis, ac ny adawsei gloddio ei duy trywodd. 44Can hyny byddwch chwithe parot: can ys yn yr awr ny’s tybiwch yd‐aw Map y dyn. 45Pwy wrth hyny ’sy was ffyddlon a’ [*]doeth, yr hwn a ’osodawdd ei Arglwydd yn or’chvvilivvr ar ei [‡]duylu, y roddi bwyt yddynt yn ei[*]dympor? 46Gwyn ei vyd y gwas hwnaw yr vn pan ddel ei Arglwyð ei caiff yn gwneythyd velly. 47Yn wir y dywedaf ywch’ y gesyt ef yn oruchvvilivvr ar ei oll [‡]dda. 48And a’s dyweit y gwas drwc hwnw yn ei galon, Ef a [*]oeda vy Arglwydd ei ddyvoddiat, 49a’ dechrae [*]bayddy ei gydweision, a’ bwyta ac y fed y gyd a’r [‡]meddwon: 50ef a ddaw Arglwydd y gwas hwnaw yn y dydd nyd edrych am danaw, ac [*]mewn awr a’r ny’s gwyr ef: 51ac ef a ei gwahan ef, ac a ddyd yddo ei ran y gyd a’r hypocritieit: yno y bydd wylofain[‡]ac ys cyrnygy dannedd.

[‡] ‡ ddihuno

[*] 24:2 * garec ar eu gylydd

[*] 24:3 * olew-wydd

[‡] 24:3 ‡ wrtho hun

[*] 24:3 * argol

[‡] 24:4 ‡ hudo

[*] 24:6 * Raid

[‡] 24:6 ‡ diwedd

[*] 24:7 * cornwyt cowyn, chwaren

[‡] 24:8 ‡ doluriau

[*] 24:10 * trancwyddir

[‡] 24:12 ‡ ehelaetha

[*] 24:13 * iacheir

[‡] 24:14 ‡ or

[*] 24:14 * er

[*] 24:14 ‡ y bydd dywedd

[‡] 24:14

[*] 24:15 * ffiaið, anghyfanedd

[] 24:15 * synniet

[‡] 24:16 ‡ ffoant

[*] 24:18 * gyrchy

[‡] 24:20 ‡ Ond

[*] 24:20 * ffoat, ffoduriaeth y chwi cilio

[‡] 24:22 ‡ chedwid vndyn

[*] 24:22 * dewesedigion

[‡] 24:22 ‡ cwttogir

[‡] 24:24 ‡ ffeils

[*] 24:24 * rhyveddodae

[‡] 24:24 ‡ ddewisiait

[*] 24:26 * Wele

[‡] 24:26 ‡ anialwch

[*] 24:27 * lluchet

[‡] 24:28 ‡ yr abo

[*] 24:29 * tywylla

[‡] 24:29 ‡ yscydwir, yscogir gynnyrfir

[*] 24:30 * meddiant

[‡] 24:31 ‡ trumpet

[*] 24:32 * ddamec

[‡] 24:32 ‡ blaguraw

[*] 24:34 * cherdd

[‡] 24:34 ‡ ddarvo

[‡] 24:36 ‡ vynhadi

[*] 24:38 * llong

[‡] 24:39 ‡ llif

[*] 24:40 * wr

[‡] 24:40 ‡ wrthodir

[*] 24:41 * mewn

[‡] 24:41 ‡ dderbynir

[*] 24:42 * Byddwch eb gyscu, yn effro

[‡] 24:43 ‡ awr

[*] 24:45 * phrudd, diseml

[‡] 24:45 ‡ dulwyth

[*] 24:45 * amser

[‡] 24:47 ‡ gyfoeth, ’olud

[*] 24:48 * ohiria

[*] 24:49 * curo, fusto

[‡] 24:49 ‡ brwyscon

[*] 24:50 * yn yr

[‡] 24:51 ‡ ’arriccian

Pen. xxv.

Wrth gyffelypwriaeth y moryniō hyn y mae ’r Iesu yn discy i bawp wiliaw. Ac wrth y talentae am vot yn ddiyscaelus. Y vrawdd ddiwethaf. Y Deueit, a’r ceifr. Gwethredoedd y ffyddlonion.

25

1YNo y cyffelypir teyrnas nefoedd i ðeic [*]gwyryf, yr ei a gymeresont ei [‡]llugyrn, ac aethant i [*]gyfarvot a’r gvvr‐priawd, 2A’ phemp o hanynt oedd yn [*]bruddion, a’ phemp yn ynvydion. 3Yr ei ynfydion a gymeresont ei llugyrn, ac ny chymeresont oleo y gyd ac wynt. 4A’r ei pruddion a gymersant oleo yn ei llestri y gyd a ei [‡]llucern. 5Ac a’r priawd yn [*]gohirio, yr hepiawdd ac yr hunawdd pavvp oll. 6Ac am haner nos y bu [‡]gawri, Nycha y priod yn dyvot: ewch allan y gyhwrdd ac ef. 7Yno y cyfodawdd yr oll [*]weryfon ac a [‡]addurnasont ei llugyrn. 8A’r ei ynfydion a ddywedesont wrth y pruddion, [*]Rowch i ni o’ch oleo chvvi, can ys diffoddawdd eyn llucern ni. 9A’r ei pruddiou a atepesant, gan ddywedyt, Rac na bo digon i ni ac y chwithe: ewch yn hytrach at yr ei ’r ’sy yn gwerthy, a’ phrynwch y chwi ych hunain. 10A’ thra oedent yn myned i bryny, y daeth y priawd: a’r ei oedd yn parat, aethon i mywn y gyd ac ef i’r [*]priodas, ac a gaywyt y porth. 11Gwedy hyny y daeth y [‡]gweryfon ereill, gan ddywedyt, Arglwydd, Arglwydd, agor y ni. 12Ac ef a atepawdd ac a ddyvot, Yn wir y dywedaf ywch’, nid adwaen i ddim o hanoch. 13[*]Gwiliwch am hyny: can na wyddoch na ’r dydd na ’r awr y daw Map y dyn. 14Can ys teyrnas nefoedd ys y val [‡]dyu yn myned‐i‐wlad‐bell, a alwei ei weision, ac a roes ei dda attwynt. 15Ac i vn y rhoddes bemp [*]talent, ae i arall ddwy, ac i arall vn, i bop vn erwyð ei [‡]’rym, ac yn y van yddaeth o y gartref. 16Yno hwn a dderbynesei y pemp talent, aeth ac a vasnachodd ac wynt, ac [‡]enillodd bemp talent ereill. 17A’r vnffynyt, hwn a dderbyniesei ddwy dalent, a enillod ynteu ddwy ereill. 18An’d hwn a dderbyniesei yr vn, aeth ac ei claddodd yn y ddaiar, ac a guddiodd [*]vath ei Arglwydd, 19A’ gwedy llawer o amser, y daeth Arglwydd y gweision hyny, ac a gyfrifawdd a’ hwy. 20Ac yno y daeth hwn a dderbynesei bemp talent, ac a dduc bemp talent eraill, gan, ddywedyt, Arglwydd, pemp talent a roist attaf: wele, yr enilleis a hwy bemp talent ereill. 21Yno y dyvot ei Arglwydd wrthaw, [‡]Da‐iavvn was da a’ ffyðlawn, Ys buost ffyddlawn [*]yn ychydigion, mi ath ’osodaf di vn oruchaf ar lawer: [‡]dyred y mewn i lawenydd dy Arglwydd. 22A’ hwn a dderbyniesei ddwy dalent, a ddaeth ac a ddyuot, Arglwydd, dwy dalent a roist ataf: wele ddwy ereill a eneilleis ac wynt. 23Ei Arglwydd a ðyuot wrthaw, Da iavvn was da a’ ffyðlon, ys buost ffyddlon yn ychydigion, mi ath ’osodaf yn oruchaf ar lawer: dyred y mewn i lawenydd dy Arglwydd. 24Yno hwn a dderbynesei ’r vn talent, a ddaeth ac a ddyvot: Arglwydd, ys gwydwn mai [*]dyn caled oeddyt, yn medi lle ny’s[]heyaist, ac yn cascly, lle ny ’oyscereist: 25ac am hyny ydd ofneis, ac ydd aethym ac a guddieis dy dalent yn y ddaear: wel ’dyma iti, [*]ys ydd vn daudi. 26A’ ei Arglwydd a atepawdd ac a ddyvot wrthaw, Ti was [‡]drwc, a’ [*]dioc, gweddyt’ vy‐bot yn meti lle ny’s heuais, ac yn cascly lle ny ’oyscereis. 27Am hyny y dylesyt ddodi [*]vy monei i at y cyf newidwyr, ac yno wrth ddyvot adref y [‡]cawswn i y meu vi gyd ac [*]elwach. 28Cymerwch am hyny y dalent y arnaw, a’ rhowch i hwn ’sy ganthaw ddec talent. 29Can ys i bob vn a vo ganthaw, y rhoddir, ac ef gaiff ehelaethrwydd, ac [‡]y gan hwn ny’d oes ganthaw, ys hyn ’sy ganthaw, a ddugir y arno. 30Am hyny [‡]tavlwch y gwas anvuddiol i’r tywyllwch eithav: yno y bydd wylofain ac [*]yscyrnygy dannedd.

31A’ phan ðel Map y dyn yn ei ’ogoniant a’ ei oll Angelion sainctavvl y gyd ac ef, yno ydd eistedd ar eisteddfa ei ’ogoniant. 32A’ geyr y vron ef y cynnullir yr oll genedloedd, ac ef y [‡]gohana hwy y wrth y gylydd, megis y [*]didol y bugail y defait y wrth y geifr. 33Ac ef a’ osyt y devait ar ei ddeheulavv, ar ceifr ar yr aswy. 34Yno y dyweit y Brenhin wrth yr ei vo ar ei ddeheulavv, Dewchvvi vendigeidion [‡]vy‐Tad: [*]etiueddwch y deyrnas’ sy yn parot i chwi er pan [‡]sailiwyt y byd. 35Can ys‐bum yn newynoc, a’ chvvi roesoch i mi vwyt: bu arnaf sychet, a’ rhoesoch i mi ddiot: hum yn ddyn[*]diethr, a lletuyesoch vi: 36Bum noeth, a dilladesoch vi: bum [‡]glaf, ac []ymwelsoch a’ mi: bum yn‐carchar, a’ daethoch ataf. 37Yno ydd atep yr ei cyfion yddo, gan ddywedyt, Arglwydd, pa bryd ith welsam yn newynoc, ac ith [‡]porthesam? nei [*]a syched arnat, ac y rhoesam yty ddiot? 38A’ pha bryd ith welsam yn ddyn diethr, ac ith letuysam? nei yn noeth, ac ith ddilladesam? 39Ai pa bryd ith welsam yn glaf, nei yn‐carchar, ac yd aetham atat? 40A’r Brenhin a etyp, ac a ddyweit wrthwynt, Yn wir y dywedaf ychwi, yn gymeint a gwneythyd o hanoch ir vn lleiaf om broder hynn, ys gwnaethoch i mi. 41Yno y dyweit ef wrth yr ei vo ar yr llavv aswy, [‡]Tynnwch y wrthyf yr ei melltigedic, ir tan tragyvythawl, yr hwn a paratowyt i ddiavol, ac y’w angelion. 42Can ys bum newynoc, ac ny roesoch y my vwyt: bu ar naf sythet, ac ny roesoch ymy ddiot: 43bum ddyndieithr, ac ni’m lletuyesoch: bum noeth, ac ny’m dilladesoch: bum[*]glaf, ac yn‐carchar, ac [‡]ny ymwelsoch a mi. 44Yno ydd atepant wy hefyt yðo, gan ddywedyt, Arglwydd, pa bryd ith welsam yn newynoc, ai yn sychedic, ai yn ddyndiethr, ai yn noeth, ai yn glaf, ai yn‐carchar, ac ny buam ith wei ni? 45Yno ydd atep ef yddwynt, ac y dywait, Yn wir y dywedaf wrthych, yn gymeint na’s gwnethoch ir vn o’r ei lleiaf hyn, [*]ny’s gwnaethoch i minef. 46A’r ei hyn aant i boen dragyvythawl, ar ei cyfion i [‡]vywyt tragyvythawl.

[*] 25:1 * morwniō

[‡] 25:1 ‡ lampe

[*] 25:1 * gyhwrdd

[*] 25:2 ‡ ddoethion, ddiseml

[‡] 25:4 ‡ llampe

[*] 25:5 * trigo yn hir

[‡] 25:6 ‡ llef, gri, gwaedd, diaspad

[*] 25:7 * vorynion

[‡] 25:7 ‡ drwsiesōt

[*] 25:8 * Moeswch

[*] 25:10 * neithior

[‡] 25:11 ‡ morynion

[*] 25:13 * Na chysgwch

[‡] 25:14 ‡ gwr

[*] 25:15 * pop talent gyffredin a dalei drugeinpunt

[‡] 25:15 ‡ nerth, allu

[‡] 25:16 ‡ elwodd

[*] 25:18 * arian, vwnei

[‡] 25:21 ‡ Wi

[*] 25:21 * ar, mewn

[‡] 25:21 ‡ does, dabre

[*] 25:24 * gwr

[] 25:24 ‡ theneist

[*] 25:25 * bieffy

[‡] 25:26 ‡ mall

[*] 25:26 * hwyrvryd

[*] 25:27 * arian, bath

[‡] 25:27 ‡ caethoddwn

[*] 25:27 * enill, mantais

[‡] 25:29 ‡ o ddiar

[‡] 25:30 ‡ bwriwch

[*] 25:30 * rriccian

[‡] 25:32 ‡ didol, partha

[*] 25:32 * dithol, holha

[‡] 25:34 ‡ vynhad

[*] 25:34 * meddiannwch

[‡] 25:34 ‡ wnaethpwyt

[*] 25:35 * osp, estrō

[‡] 25:36 ‡ egwan

[] 25:36 * gofwyesochvi

[‡] 25:37 ‡ vwydesā

[*] 25:37 * yn sychedic

[‡] 25:41 ‡ Ymadewch

[*] 25:43 * wan, lesc

[‡] 25:43 ‡ ny’m gofwyesoch

[*] 25:45 * ny’w

[‡] 25:46 ‡ vuchedd

Pen. xxvj.

Bwriad yr Offeiriait yn erbyn Christ. Ef yn escuso Mair Magdalen. Ordinat Swper yr Arglwydd. Gwendit y discipulon. Brad Iuddas. Y cleddyf. Can i Chirst y ’alw y un yn vap Dew, y barnwyt ef yn deilwng o angae. Petr yn ymwady, ac yn edifarhay.

26

Yr Euangel y Sul nesaf o vlayn y Pasc.

1AC e ðarvu, gwedy i’r Iesu ’orphen y gairie hyn oll, ef a ddyvot wrth ei ddiscipulon, 2Chwi wydddoch, mae o [*]vewn y ðauddydd y mae ’r Pasc a’ Map y dyn a roddir [‡]y’w groci. 3Yno ydd ymgynnullawdd yr Archoffeiriait a’r Scrivennyddion, a’ [*]Henyddion y popul i nauað yr Archoffeiriat, a elwit Caiaphas 4ac a ymgyggoresont py vodd y dalient yr Iesu trwy [‡]vrad, a’ ei ladd. 5Eithyr wynt a ddywetsōt, Nyd ar yr ’wyl, rac bod cynnwrf ym‐plith y [*]popul. 6Ac val yð oedd yr Iesu ym‐Bethania yn-tuy Simon ’ohanglaf, 7e ddaeth ataw wreic, ac gyd a hi [‡]vlwch o irait gwerthvawr, ac ei tywalldawdd ar ei benn, ac ef yn eistedd [*]wrth y vort. 8A’ phan weles ei ddiscipulon, wy a [‡]sorasont, gan ddywedyt, Pa rait [*]y gollet hon? 9can ys ef al’esit gwerthy er irait hwn er l’awer, a’i roddi ef ir tlotion. 10A’r Iesu a wybu, ac a ddyvot wrthwynt, Paam ydd ych yn [‡]molesty yr wreic? can ys hi a weithiawdd weithret ða arnaf. 11Can ys y tlodion a gewch yn [*]wastat yn eich plith, a’ myvy ny’s cewch yn oystat gyd a chwi. 12Can ys lle y tywalltawdd hi yr irait hwn ar vyg‐corph, er mwyn [*]vy‐claðedigaeth hi gwnaeth. 13Yn wir ydywedaf wrthych, Pa le bynac y precether yr Euangel hon yn yr oll vyt, hyn yma hevyt a wnaeth hi, a venegir er coffa am denei, 14Yno yr aeth vn o’r dauddec, yr hwn a elwit Iudas Iscariot, at yr Archoffeiriait, 15ac a ddyvot vvrthynt, Pabeth a rowch i mi, a’ mi y [‡]rroddaf ef y‐chwy? Ac wy a’ osodesont iddaw [*]ddec arugain o ariant. 16Ac o hynny allā, y caisiawdd ef amser‐cyfaddas yw vradychy ef. 17Ac ar y dydd cyntaf o wyl y bara‐[‡]croew, y discipulon a ðaethant at yr Iesu gan ddywedyt wrthaw, P’le y myny i ni paratoi iti y vwyta ’r Pasc? 18Ac yntef a ddyuot, Ewch ir dinas [*]at ryw vn, a dywedwch wrthaw, Yr athro a ddywait, Vy amser ys ydd agos, cyd a thi y cynhaliaf, y Pasc mi am discipulon. 19A’r discipulon a wnaethant mal y gorchmynesei ’r Iesu yddwynt, ac a paratoesont y Pasc. 20Ac gwedy ei mynet hi yn [‡]hwyr, ef a eisteddawdd i lawr gyd a’r dauddec. 21Ac mal ydd oeðēt yn bwyta, y dywedawð, Yn wir y doedaf wrthych, y bradycha vn o hanawch vyuy. 22Yno yr aethant yn [*]athrist dros ben, ac a ddechraesont bop‐vn ddywedyt wrthaw. Ac myvi Arglwydd? 23Ac ef a atepawdd ac a ddyvot, Yr hwn a [‡]drocha ei law gyd a mi yn y ðescil, hwn a’m bradycha. 24[*]Diau Map y dyn a gerdda, mal y mae yn ercrivenedic o hanaw, anid gwae ’r dyn hwnaw, trwy ’r hwn y bradycher Map y dyn: ys da vesei ir dyn hwnaw, pe na’s genesit erioet. 25Yno Iudas yr hwn y bradychawdd ef, a atepawdd ac a ddyvot, Ai myvi yw ef, [*]Athro? Ef a ddyvot wrthaw, Ty ei dywedaist. 26Ac val yr oeddynt yn bwyta, e gymerth yr Iesu ’r bara: a’ gwedy iddaw [‡]vendithiaw, ef ei torawdd, ac ei roddes ir discipulon, ac a ddyvot, Cymerwch, bwytewch: hwnn yw vy‐corph. 27Ac ef a gymerth y [*]cwpan, a’ gwedy iddo ddiolch, ef ei rhoddes yddynt, can ddywedyt, Yfwch [‡]oll o hwn. 28Can ys hwn yw vy‐gwaet [*]o’r testament Newydd, yr hwn a [‡]dywelltir tros lawer, er maddauant pechotae. 29Mi ddywedaf wrthych, nad yfwyf o hynn allan o’r ffrwyth hwn [*]y wynwydden yd y dydd hwnw, pan ydd yfwyf ef yn newydd gyd a chwi yn‐teyrnas vy‐Tad. 30A’ gwedy yddwynt [‡]canu psalm, ydd aethant allan i vonyth Olivar. 31Yno y dyvot yr Iesu yr wrthynt, Chwychwi oll a [*]rwystrir heno o’m pleit i: canys escrivenedic yw, Trawaf y bugail, a’ deveit y [‡]vagat a ’oyscerir. 32Eithyr gwedy ’r adgyvodwyf, ir af och blaen ir Galilea. 33Ac Petr atepawdd, ac a ddyvot wrthaw, Pe [*]rhan i bawp ac ymrwystro oth pleit ti, eto ni ’im [‡]rhwystrir i byth. 34Yr Iesu a ðyvot wrthaw, Yn wir y dywedaf wrthyt, mae yr nos hon, cyn [*]canu yr ceilioc, i’m gwedy deirgwaith. 35Petr a ðyvot wrthaw, Pe gorvyddei i mi varw gyd a thi, eto ny’th wadaf. Ar vn modd hefyt y dyvot yr oll ddiscipulon. 36Yno ydd aeth yr Iesu gyd ac wynt i van a elwit Gethsemane, ac a ddyvor wrth y discipulon. Eisteddwch yma, [‡]tra elwyf a gweddiaw accw. 37Ac ef a gymerth Petr, a’ dau‐vap Zebedeus ac a ðechreawð [*]tristau, ac ymovidiaw yn tost. 38Yno y dyvot yr Iesu wrthynt, Trist iawn yw vy enait ys yd angae, Aroswch yma, a’ gwiliwch gyd a mi. 39Ac ef aeth ychydic pellach, ac a gwympodd ar ei wynep, ac y weddyawdd, can ddywedyt, [*]Vy‐Tad, a’s gellir, aed y [‡]cwpan hwn ywrthyf: na vyddet hagen, yn ol vy ewyllys i, anid yn ol dy ewyllys di. 40Yno y daeth at y discipulon, ac ei cafas wy yn cyscu, ac a ddyvot wrth Petr, Paam? a ny allech’ wiliaw vn awr gyd a mi? 41Gwiliwch, a’ gweðiwch rac eich myned [*]ym‐provedigaeth: [‡]diau vot yr yspryt yn parat, eithyr y cnawt ys ydd ’wan. 42Ef aeth trachefn yr ailwaith ac a weddiawð, can ddywedyt [*]Vy‐Tat, any’s gall y cwpan hwn vynet y wrthyf, eb orvod i mi ei yvet, byddet dy ewyllys. 43Ac ef a ddeuth, ac y cavas wy yn cyscu trachefyn: can ys ei llygait wy oedd drymion, 44Ac ef ei gadawodd wy ac aech ymaith drachefyn, ac a weddiawdd y trydeð waith, can ddywedyt yr vn gairiae. 45Yno y daeth ef at ei discipulon, ac a ddyvot wrthynt, Cuscwch bellach a’ gorphwyswch: [‡]nycha, mae’r awr wedy nesay, a’ Map y dyn a roddir yn‐dwylaw pechaturieit. 46Cyvodwch, awn: nycha, y mae geyr llaw yr hwn a’m bradycha. 47Ac ef eto yn dywedyt hyn, [*]nycha, Iudas, vn or dauddec [‡]yn dyvot a’ thorf vawr cyd a’ ef a chleddyvae a’ [*]ffynn, ywrth yr Archoffeiriait a’ henurieit y popul. 48A’ hwn aei bradychawdd ef, a royðesei arwydd yddynt, can ddywedyt, Pwy’n bynac a gysanwyf, hwnw ytyw, deliwch ef. 49Ac yn ebrwydd e ddaeth at yr Iesu, ac a ddyvot, [*]Henpych‐well [‡]Athro, ac ei cusanawð. 50A’r Iesu a ddyvot wrthaw, Y [*]car y ba beth y daethost? Yno y deuthant ac y roesont ddwylo ar yr Iesu, ac ei daliesant. 51A’ [*]nycha, vn or ei oedd gyd a’r Iesu, a estennawdd ei law, ac a dynnawdd ei gleddyf, ac a drawawdd was yr Archoffeiriat, ac a dorawdd ei glust ymaith. 52Yno y dyvot yr Iesu wrthaw, Dod dy gleddyf yn ei [‡]le: can ys pawp a’r a gymerant gleddyf, a chleddyf eu collir. 53Ai wyti yn tybiet, na’s gallaf yr awrhon [*]weddiaw ar vy‐Tad, ac ef rydd i mi vwy na dauddec [‡]lleng o Angelion? 54Can hyny pa vodd y cyflawnir yr Scrythurae y ddyvvedant, y gorvydd [*]bot velly? 55Yn yr awr hono y dyvot yr Iesu wrth y durfa, Chwi a ddeuthoch allan megis [‡]at leitr a chleddyfae ac [*]a’ ffynn im dal i: ydd oeddwn baunyð yn eistedd ac yn [‡]dyscy’r popul yn y Templ yn eich plith ac ni’m daliesoch. 56A’ hyn oll awnaethpwyt, er cyflawny’r Scrythure ’r Prophwyti. Yno yr oll ddiscipulon ei gadasant, ac a [‡]giliesant. 57Ac wynt a ðaliesant yr Iesu, ac aethant ac ef at Caiaphas yr Archoffeiriat, lle ydd edd yr [*]Scrivenyddion ar [‡]Henuriait wedy’r ymgascly yn‐cyt. 58Ac Petr y cynlynawdd ef o hirbell yd yn [*]llys yr Archoffeiriat, ac aeth y mewn, ac a eisteddawdd gyd a’r gweision i weled y [‡]diben. 59A’r Archoffeirieit a’r Henureit, a’r oll [‡]gymmynva y geisiesōt gaudestiolyeth yn erbyn yr Iesu, yw [*]ddody ef i angae. 60Ac ny’s[‡]cawsant neb, ac er dyvot yno lawer gaudystion, ny chawsont chwaith. Ac o’r dywedd y deuth dau gau dystion, 61ac a ddywedesont, Hwn yma a ddyvot, Mi allaf [*]ddestcyw Templ Dduw, a’ hei adaillat mewn tri‐dievvarnot. 62Yno y cyfodes yr Archoffeiriat ac a ddyvot wrthaw, A atepy di ddim? Pa peth yvv pan vo rei hyn yn testolaethy yn dy erbyn? 63A’r Iesu a dawodd. Yno ydd atepawdd yr Archoffeiriat, ac a ddyvot wrthaw, Mi ath [*]dyngaf trwy’r Duw byw, ddywedyt o hanot i ni, a’s ti ywr Christ Map Duw. 64Yr Iesu a ddyvot wrthaw, Tu ei dywedeist; eithyr mi a ddywedaf wrthych, ar ol hynn y gwelwch Vap y dyn, yn eistedd ar ddeheu gallu Duvv, ac yn dawot yn [‡]wybrenae’r nef. 65Yno y [*]rhwygawdd yr Archoffeiriat ei ddillat, can ddywedyt, Ef a gablawdd: pa reit i ni mwy wrth testion? nycha, clywsoch y gabl ef. 66Peth dybygwch chwi? Wy a atepesant, can ddywedyt, Mae ef yn [*]auawc i angae. 67Yno y poeresont wy yn ei wynep, ac ei [‡]cer nodiesont: ac eraill y trawsant ef a ei [*]gwiail, 68gan ddywedyt, Prophwyta i ni, Christ, pwy yw hwn ath trawodd? 69Petr oedd yn eistedd [‡]hwnt yn y[]nauadd, ac a ddaeth [*]morwynic attaw, ac a ddyvot, Ac ydd oeddyt ti y gyd ac Iesu o’r Galilea. 70Ac ef a watawdd geyr ei bron wy oll, ac a ddyvot, Ny’s gwnn beth ddywedy. 71A’ phan aeth ef allan ir porth, y gwelawdd morvvynic arall ef, ac a ddyvot wrth yr ei oedd ynow, Ydd oedd hwnn hefyt gyd ac Iesu o Nazaret. 72A’ thrachefyn ef a’ wadawdd [‡]gan dyngu, Nyd adwaen i’r dyn. 73Ac ychydic gwedy, y deuth attaw ’rei oeð yn sefyll geyr llaw, ac a ddywedesont wrth Petr, Yn wir ydd [*]yw ti yn vn o hanwynt, can ys bot dy lediaith yn dy [‡]gyhoeddy. 74Yno y drechreawdd ef [*]ymregy, a’ thyngy, can ddyvvedyt, Nyd adwaen i’r dyn. Ac yn y man y canawdd y ceiliawc. 75Yno y cofiawdd Petr ’airie ’r Iesu yr hwn a ddywedesei wrthaw, Cyn canu yr ceilioc, tu a’m gwedy deirgwaith. Yno ydd aeth ef allan ac ydd wylawdd yn [*]dost.

[*] 26:2 * ar ol

[‡] 26:2 ‡ ddodi ar y groes

[*] 26:3 * Henafgwyr

[‡] 26:4 ‡ ddichell

[*] 26:5 * werin

[‡] 26:7 ‡ llestrait, golwrch

[*] 26:7 * ar y bwrð

[‡] 26:8 ‡ ddigiesont

[*] 26:8 * yr afrat hyn

[‡] 26:10 ‡ ymliasu ar

[*] 26:11 * bob amser

[*] 26:12 * v’angladd

[‡] 26:15 ‡ vradychaf

[*] 26:15 * popvn oeð yn cylch pedair a’dimae o’n cyfri ni.

[‡] 26:17 ‡ cri, crai

[*] 26:18 * ar gyfryw

[‡] 26:20 ‡ echwydd, gosper

[*] 26:22 * trist, drycverth

[‡] 26:23 ‡ vlych

[*] 26:24 * yn sicr

[*] 26:25 * Rabbi

[‡] 26:26 ‡ vendigo, ddiolch

[*] 26:27 * phiol

[‡] 26:27 ‡ bawp

[*] 26:28 * ys ef gwaed

[‡] 26:28 ‡ ddineir, ellyngir, ffrydijr

[*] 26:29 * ir

[‡] 26:30 ‡ ddywedyd gras ne emyn

[*] 26:31 * dramgwyddir gwympir

[‡] 26:31 ‡ gorlan, cadw

[*] 26:33 * rhon

[‡] 26:33 ‡ tramgwyddir

[*] 26:34 * cathly

[‡] 26:36 ‡ yd yn yd

[*] 26:37 * ddrycverthy

[*] 26:39 * Vynhad

[‡] 26:39 ‡ phiol

[*] 26:41 * mewn

[‡] 26:41 ‡ dilys

[*] 26:42 * Vynhad

[‡] 26:45 ‡ wele

[*] 26:47 * synna, yti.

[‡] 26:47 ‡ a ddaeth

[*] 26:47 * chlwpae

[*] 26:49 * Nos dayt

[‡] 26:49 ‡ Rabbi

[*] 26:50 * cydymaith, cyvaill

[*] 26:51 * wele

[‡] 26:52 ‡ wain

[*] 26:53 * erchy

[‡] 26:53 ‡ rhifedi mawr

[*] 26:54 * gwnethur

[‡] 26:55 ‡ yn erbyn

[*] 26:55 * chlwpae

[‡] 26:55 ‡ dangos

[‡] 26:56 * ffoesont

[*] 26:57 * Gwyr llen

[‡] 26:57 ‡ Henyðiō, Henaif

[*] 26:58 * nauadd

[‡] 26:58 ‡ diwedd

[‡] 26:59 * senedd

[*] 26:59 ‡ roddi

[‡] 26:60

[*] 26:61 * ddinistrio, ddysperi

[*] 26:63 * orchymyaf can, obleit

[‡] 26:64 ‡ cymyle

[*] 26:65 * drylliawð

[*] 26:66 * dailwng o

[‡] 26:67 ‡ bonclustiesant

[*] 26:67 * swiðwiail

[‡] 26:69 ‡ allan

[] 26:69 * llys

[*] 26:69 ‡ bachsenes

[‡] 26:72 ‡ drwy lw

[*] 26:73 * wy

[‡] 26:73 ‡ gyhuddaw

[*] 26:74 * ymdyngedy

[*] 26:75 * chwerw

Pen. xxvij.

Delifro Christ at Pilat. Iudas yn ymgrogy. Bot cyhoeddi Christ yn wirion gan y beirniat, ac er hyny ei groci ynghyfrwng llatron. Ef yn gweddiaw ar ucha y groc. Bot rhwygo ’r llen. Y cyrph meirw yn cyuodi. Ioseph yn claddu Christ. Gwylwyr yn cadw’r bedd.

27

1A’ Phan ddeuth y borae, yð ymgyggorawð yr oll Archoffeiriait a’ Henurieit y popul yn erbyn yr Iesu, er ei roddy i angae, 2ac aethant ymaith ac ef yn rhwym, ac ei rhoeāt Pontius Pilatus y [‡]l’ywiawdr. 3Yno pan weles Iudas aei bradychawdd, ei [*]ady ef yn auawc, e vu edivar ganthaw, ac a dduc drachefn y dec arucain ariant ir Archoffeiriait, a’r Henurieit, 4gan ddywedyt, Pechais can vradychy gwaet gwirian. Wythae a ðywydesont, Peth yw hyny i ni? edrych ti. 5Ac wedy yddaw davly yr ariant yn y Templ, ef a ymadawodd, ac aeth, ac a ymgrogawdd. 6A’r Archoffeiriait a gymeresont yr ariant, ac a ddywedesont, Nyd cyfreithlawn i ni ei bwrw wy yn y [‡]Corbā, can ys gwerth gwaet ytyw. 7A’ gwedy yddynt ymgydgyggori, wy brynesont ac wynt vaes y crochenydd i gladdy [*]pererinion. 8Ac am hyny y gelwir y maes hwnw [‡]Maes y gwaet yd y dydd heddyw. 9(Yno y cwplawyt yr hynn a ddywedpwyt trwy Ieremias y Prophwyt, y ddywait, Ac wynt a gymersont ddec ar ucain ariant, gwerth y gwerthedic, yr hwn a brynesōt gan plāt ’r Israel. 10Ac wynt eu roesont am vaes y crochenyð, megis y gossoddes yr Arglwydd ymy) 11A’r Iesu a safawð geyr bron y [*]llywyawdr, a’r llywyawdr a ovynawdd yddo, can ddywedyt, Ai ti’r Brehin yr Iuddaeon? A’r Iesn a ddyvot wrthaw, tu ei dywedeist. 12A’ phan gyhuddwyt ef can yr Archoffeiwait ar Henurieit, nyd atepawdd ef ddim. 13Yno y dyvot Pilatus wrthaw, A ny chlywy veint o pethae y maent wy yn ei roi yn dy erbyn? 14Ac y nyd atepawdd ef yddo i vn gair, val y rryweddawdd y llywawdr yn vawr. 15Ac ar yr wyl hono ydd [‡]arverei y [*]llywiawdr ellwng ir popul vn carcharor yr hwn a vynnent. 16Yno ydd oedd ganthwynt garcharor [‡]honneit a elwit Barabbas. 17A’ gwedy yðynt ymgasclu yn‐cyt, Pilatus a ðyyvot wrthynt, Pa vn avynwch i mi ellwng y chwi, Barabas ai Iesu yr hwn a elwir Christ? 18(canys ef a wyðiat yn dda mae o genvigen y roðesent ef. 19Ac ef yn eisteð ar yr ’orseddvainc, ei wraic a ddanvonawdd attaw gā ðywedyt, Na vit i ti awnelych ar gvvr cyfiawn hwnnw, can ys goddefais lawer heðyw mewn breuddwyddion o ei a chos.) 20A’r archoffeiriait a’r Henureit [*]ymlewyð awnaethēt a’r bobl er mwyn govyn Barabbas, a’ [‡]cholli ’r Iesu. 21A’r llywyawdur a atepawdd, ac a ddyvot wrthynt, Pa vn o’r ddau a vynwch i mi ei ellwng ychwy? Wyntae a ddywetsant Barabbas. 22Pilatus a ðyvot wrthynt Peth awnaf ynte i Iesu yr hwn a elwir Christ? Wy oll a ddywedesont wrthaw, []Croger ef. 23Yno y dyvot y llywyawdur, An’d pa ddrwc y wnaeth ef? Yno y llefesont yn vwy, can ddywedyt, [*]Croger ef. 24Pan welawdd Pilatus na thycyei dim yddaw anid bot mwy o gynnwrf yn cody, ef a gymerth ddwfr, ac a’ olches ei ddwylaw geyr bronn y [*]popul, can ddywedyt, [‡]Gwirian wyf y wrth waet y cyfiawn hwnn, edrychwch-chwi arnoch. 25A’r oll popul a atepawð ac a ðyvot, Bid y waet ef arnam ni ar ein plant. 26Ac val hynn y gellyngawdd ef Barabas yddynt, ac ef a [*]yscyrsiodd yr Iesu, ac y rhodes ef yw [‡]groci. 27Yno milwyr y llywiawdr a gymeresont yr Iesu ir dadlaeduy, ac a gynullesont attaw yr oll [*]gywdawt, 28ac ei [‡]dioscesont, ac roesant am danaw [*]huc coch, 29ac a blethesont coron ddrain ac ei dodesont ar ei benn, a’ chorsen yn ei law ddeheu, ac a blycesont ei glinie geir ei vron, ac ei gwatworesont, gan ddywedyt, [*]Henpych‐well Brenhin yr Iuddeon, 30ac wynt a boeresont arnaw, ac gymersont gorsen ac ei [‡]trawsont ar ei ben. 31A’ gwedy yddwynt ei watwary, wy ei [*]dioscesont ef o’r huc, ac ei gwiscesont ef aei ddillat ehun, ac aethant ac ef yw [‡]groci. 32Ac a’n hwy yn [*]mynet allan, eu cawsant ddyn o Cyren, a elwit Simon: a hwn a gompellasant i ddwyn y [‡]groc ef. 33A’ phan ddaethan i le a elwit Golgotha, (ys ef yw hynny y Benglogva.) 34Wy roesont yddaw yw yfet vinegr yn gymyscedic a bystyl: a’ gwedy yðo ei [*]brovi, ny vynnawdd ef yvet. 35Ac wedy yðynt y [‡]grogy ef, wy ranesont ei ddillat, ac a vwriesont [*]goelbrenni, er cyflawny y peth, y ddywetpwyt trwy ’r Prophwyt, Wy a rannasant vy‐dillat yn eu plith, ac ar vy‐gwisc y bwriesont goelbren. 36Ac wy a eisteddesant ac ei gwiliesont ef yno. 37Ac ’osodesont hefyt vch ei benn ei achos yn escrivenedic Hvvn yvv Iesu y Brenhin yr Iudæon. 38Yno y crogwyt ddaw leitr y gyd ac ef, vn ar ddehau, ac arall ar [‡]aswy. 39A’r ei oedd yn mynet heibio, y caplesant ef, gan [*]ysgytwyt ei pēnae, 40a’ dywedyt, Ti yr hwn a ddestrywi ’r Templ, ac ei adaily mewn tri‐die, cadw dy hun: a’s tu yw Map Duw, descen [‡]o groc. 41A’r vn modd yr Archoffeiriait y gwatworesont ef y gyd a’r Scrivenyddion, a’r Henurieit, a’r Pharisaieit gan ddywedyt. 42Ef a waredawdd eraill, ac nyd all ef y ymwared ehun: a’s Brenhin yr Israel yw ef, descennet yr awrhon [*]o groc, ac ni a gredwn ydd‐aw. 43Mae e yn ymðiriet [‡]yn‐Duw, rhyðhaet ef yr awrhon, a’s myn ef ei gahel: can ys ef a ddyvot, Map Dew ytwyf. 44Yr vn peth hefyt a [*]eidliwiesont ydd‐aw, y llatron, yr ei a grocesit gyd ac ef. 45Ac o’r chwechet awr, y bu tywyllwch ar yr oll [‡]ðaiar, yd y nawvet awr. 46Ac yn cylch y nawved awr y llefawdd yr Iesu a llef vchel, gan ddywedyt, Eli, Eli, lamasabachthani? ys ef yw, [*]Vy‐Duw, vy‐Duw, paam im gwrthodeist? 47A’r ei o’r sawl oedd yn sefyll yno, pan glywsont, a ðywedesont, Mae hwn yn galw ar Elias. 48Ac yn y van vn o hanynt o redawð, ac a gymerth [‡]yspong ac ei llanwodd o vinegr, ac a ei dodes ar [‡]gorsen, ac a roes iddaw yw yfet. 49Ereill a ddywesont, Gad iddo: edrychwn, a ddel Elias y waredy ef. 50Yno y llefawdd yr Iesu drachefyn a llef vchel, ac ef a vaðeuawdd yr yspryt. 51[*]A’ nycha, l’en y Templ a rwygwyd yn ðau, or cwr vcha yd yr isaf, a’r ddaear a grynawdd, a’r main a [‡]holltwyt, 52a’r beddae a ymogeresont, a’ llawer o gyrph y Sainct yr ei a gyscesent, a godesent, 53ac a ddaethant allan o’r beddae ar ol y gyfodiat ef, ac aethāt y mewn ir dinas sanctaidd, ac a ymddangosesont i lawer. 54Pan weles y cann‐wriad, ar ei oedd gyd ac ef yn gwylied yr Iesu, y ddaiar yn cryny, a’r pethe awneythesit, wy ofnesont yn vawr, can ddywedyt, Yn wir Map Duw ytoedd hwn. 55Ac ydd oedd yno lawer o wragedd, yn edrych arnavv o bell, yr ei a gynlynesent yr Iesu o’r Galilea, gan [*]weini yddaw. 56Ym‐plith yr ei ydd oedd Mair Magdalen, a’ Mair mam Iaco ac Ioses, a’ mam plant Zebedeus.

57A’ gwedi y myned hi yn hwyr, y daeth gwr goludawc o Arimathaia, a’ ei enw Ioseph, yr hwn vesei yntef yn ddiscipul ir Iesu. 58Hwn aeth at Pilatus, ac archoð gorph yr Iesu. Yno y gorchymynawdd Pilatus bot roddy y corph. 59Ac velly y cymerth Ioseph y corph, ac ei [*]amdoes mewn llen lliein glan, 60ac ei dodes yn ei [‡]vonwent newydd, yr hwn a [*]drychesei ef mewn craic, ac a dreiglodd [‡]lech vawr [*]ar ddrws y [‡]vonwent, ac aeth ymaith. 61Ac ydd oedd Mair Vagdalen a’r Mair arall yn eystedd gyferbyn a’r bedd.

62A’r dydd dranoeth yn ol parotoat y Sabbath, yr ymgynullawdd yr Archoffeiriat a’r Pharisaieit at Pilatus, 63ac a ddywedesont, Arglwydd, e ddaw in cof ni ddywedyt o’r [*]twyllwr hwnw, ac ef etwa yn vyw, O vewn tri‐die y cyfodaf, 64gorchymyn gan hyny gadw y [‡]bedd yn ddilys yd y trydydd dydd, rac dyvot ei ddyscipulon o hyd nos a’ ei ladrata ef ffvvrd, a’ dywedyt wrth y popul, Ef a gyfododd o veirw: ac velly y byð y [*]cyfeilorn dyweddaf yn waeth na’r cyntaf. 65Yno y dyvot Pilatus wrthyn, ymae genwch wyliadwriaeth: ewch, a’ diogelwch val y gwyddoch. 66Ac wy aethan, ac a ddiogelesant y bedd [‡]y gan y wiliadwriaeth, ac a inselieson y [*]llech.

[‡] 27:2 ‡ presidens, Raglaw

[*] 27:3 * varnu, ddienyddy

[‡] 27:6 ‡ tresordy

[*] 27:7 * ospion, dieithreit, estronion, alltudion

[‡] 27:8 ‡ werwyt

[*] 27:11 * president,

[‡] 27:15 ‡ gnotaei

[*] 27:15 * deputi, presidens

[‡] 27:16 ‡ hynot

[*] 27:20 * ymneheð, ymbil

[‡] 27:20 ‡ dienyddu

[] 27:22 * Croeshoeler, croeser

[*] 27:23 ‡ Roer ar y groes

[*] 27:24 * dyrfa

[‡] 27:24 ‡ diargyoeð

[*] 27:26 * ffrewilliawdd

[‡] 27:26 ‡ groesi

[*] 27:27 * vyddin

[‡] 27:28 ‡ dihatresōt

[*] 27:28 * mantell purpur

[*] 27:29 ‡ Nawdd daw arnat vrenhin

[‡] 27:30 ‡ baeðesont

[*] 27:31 * dihatresōt

[‡] 27:31 ‡ groesl

[*] 27:32 * dyvot

[‡] 27:32 * groes

[*] 27:34 * vlasy

[‡] 27:35 ‡ groesi

[*] 27:35 * gwtysae, gyttae

[‡] 27:38 ‡ aseu

[*] 27:39 * uglo

[‡] 27:40 ‡ oyar y groes

[*] 27:42 * oyar y groes

[‡] 27:43 ‡ ynnyw, nei i dduw.

[*] 27:44 * ddanodent

[‡] 27:45 ‡ dir

[*] 27:46 * Vynuw

[‡] 27:48 ‡ yspwrm

[‡] 27:48

[*] 27:51 * Ac wele

[‡] 27:51 ‡ gleisiesont

[*] 27:55 * ei wasanaethu

[*] 27:59 * amwiscoð

[‡] 27:60 ‡ veð, vedrod

[*] 27:60 * doresei, naddasei

[‡] 27:60 ‡ vaen

[*] 27:60 * wrth

[‡] 27:60 ‡ veddrod

[*] 27:63 * hudwr

[‡] 27:64 ‡ veddrod

[*] 27:64 * dydro

[‡] 27:66 ‡ drwy’r

[*] 27:66 * maen

Pen. xxviij.

Cynodiat Christ. Broder Christ. Yr Archoffeiriait yn gobrio ’r [*]milmyr. Christ yn ymddangos yw ddiscipulon, ac yn ei danfon ymaith i precethy, ac i vatyddio, Gan addaw yddyn borth ’oystadol.

28

1YNo [*]yn‐diweð y sabbath, a’r dydd centaf o’r wythnos yn dechrae [‡]gwawrio, y daeth Mair Magdalē a’r Vair arall i edrych y beð. 2A’ nycha, y bu dayar‐gryn mawr: can ys descendodd Angel yr Aaglwydd o’r nef, a’ dyvot a’ threiglo y llech y wrth y drws, ac eistedd arnei. 3A’ ei [‡]ðrych oedd val [*]mellten, a’ ei wisc yn wen val eiry. 4A’ rac y ofn ef yd echrynawdd y ceidweid, ac aethon val yn veirw. 5A’r Angel y atepawdd ac a ddyvot wrth y gwragedd, Nac ofnwch: canys gwn mai caisio ydd ych yr Iesu yr hwn a [*]grogwyt: 6nyd ef yman, can ys cyfodawddd, megis y dyvot: dewch, gwelwch y van lle y doded yr Arglwydd, 7ac ewch a’r ffrwst, a’ dywedwch y’w ddiscipulon gyfody o hanaw o veirw: a’ [‡]nycha ef yn ych racvlaeny i Galilea: yno y gwelwch ef: nycha ys dywedais y’wch. 8Yno yð aethant yn ebrwyð o’r [*]vonwent gan ofn a’ llawenydd mawr, ac a redasan i venegy y’w ðiscipulon. 9Ac a ’n hwy yn myned y venegy y’w ðiscipulon ef, a’ [‡]nycha ’r Iesu yn cyhwrdd ac wynt, gan ddywedyt, [*]Dyw ich cadw. 10Ac wy a ddaethant, ac a ymavlesont yn ei draet, ac ei addolesont. Yno y dyvot yr Iesu wrthwynt, Nac ofnwch. Ewch, a’ dywedwch im broder [‡]yn yd elont i Galilaea, yno y gwelant vi.

11A’ gwedy y myned hwy, [*]nycha y daeth yr ei o’r wiliadwriaeth i’r dinas, ac venegesont i’r Archoffeiriait, yr oll a’r wnethesit. 12Ac wy a yngynullesont y gyd a’r [‡]Henyddion, ac a ymgyggoresōt, ac a roeson arian lawer ir [*]milwyr, 13gan ddywedyt, Dywedwch, E ddaeth ei ddlscipulon o hyd nos, ac y lladratesont ef a ni yn cyscu. 14Ac a chlyw y [‡]llywiawdr hyn, ni a [*]ei dygwn ef i gredy, ac ach cadwn chwi yn [‡]ddigollet. 15Ac wy a gymeresont yr ariantae, ac a wnaethant val yr addyscwyt wy: ac y gyhoeddwyt y gair hwn ym‐plith yr Inðaeon yd y dydd heddyvv.

16Yno yr aeth yr vn discipul ar ddec i Galilaea, i’r mynyth lle y [*]gosodesei’r Iesu yddwynt. 17A’ phan welsant ef, yr addolasont ef: a’r ei a [‡]betrusesant. 18A’r Iesu a ddaeth, ac a ymadroddawdd wrthwyn, gan ddywedyt, E roed i mi oll []awturtot yn y nef ac [*]yn ddaiar. 19Ewch gan hyny, a’ dyscwch yr oll genetloedd, gan ei batyddio hwy yn Enw y Tad, a’r Map, a’r Yspryt glan, 20gan ddyscy yddwynt gadw bop peth a’r a ’orchymynais y chwy: a’ [‡]nycha, ydd wyf vi gyd a chwychvvi[*]yn ’oystat yd diweð y byt. Amen.

G.j.

[*] * savvdwyr

[*] 28:1 * gan yr hwyr

[‡] 28:1 ‡ dyddhay, cleisio

[‡] 28:3 ‡ wynepryd

[*] 28:3 * lluched

[*] 28:5 * groeshoelwyt, a roed ar y groes

[‡] 28:7 ‡ wely

[*] 28:8 * beddrod

[‡] 28:9 ‡ wele

[*] 28:9 * Hyn bychwell, Dydd da ywch.

[‡] 28:10 ‡ val

[*] 28:11 * wele

[‡] 28:12 ‡ Henafieit

[*] 28:12 * sawdwyr

[‡] 28:14 ‡ Raglaw

[*] 28:14 * ymneheddwn

[‡] 28:14 ‡ ddiogel

[*] 28:16 * trefnesei

[‡] 28:17 ‡ ameuesāt, dowtiesont

[] 28:18 * veddiant, allu

[*] 28:18 * ar

[‡] 28:20 ‡ wele

[*] 28:20 * yr oll ddyddiau

MRKLlyma Cyssecrsanct

Euangel Iesu Christ,

1:0 * erwydd, y ganyn ol Marc.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

S. Marc.

Pen. j.

Swydd, dysc, a’ buchedd Ioan Vatyðiwr. Batyddiaw Christ. Ei demtio ef. Ef yn praecethy. Ef yn calw ’r pyscotwyr. Christ yn iachay ’r dyn a’r yspryt aflan. Dysc newydd. Ef yn iachau chwegr Petr. Bot y cythraulieid yn ei adnabot ef. Ef yn glanhay ’r gohangleifion, ac yn iachay ereill lawer.

1

1DEchrae ’r Euangel Iesu Christ vap duw: 2mal ydd yscrifenir yn y Prophwyti, [*]Nycha vi yn danvon vy‐cenat rac dy wynep, yr hwn a [‡]paratoa dy ffordd [*]oth vlaen. 3Llef yr vn yn l’efain yn y diffaith, yvv, Paratowch ffordd yr Arglwyð: vnionwch y lwybrae ef. 4Ioan oeð yn batyddyaw yn y [‡]diffaith, ac yn precethy betydd [*]emendaat bucheð, er maddeuant pechotae. 5Ac e daeth allan attaw oll wlad Iudaia, ac wy o Caesusalem, ac ei bedyddiwyt oll ganto yn afon Iorddonen, can yddwynt cyffessy ei pechotae. 6Ac e wiscit Ioan o vlew camel, a’ gwregis croen o ddyamgylsh ei [*]lwyni: ac ef a vwytaei [‡]locustae a’ mel gwyllt, 7ac a precethei gan ddywedyt, Ys daw ar vy ol i, vn cadarnach no mivy, yr hwn nid wyf deilwng i [*]grymy a’ datod carrae ei [‡]escidiae. 8Diau yvv mivi ach batyddiais chwi a’ dwfr: ac efe a’ch betyddia chvvi a’r Yspryt glan.

9Ac e ddarvu yn y dyddiae hynny, [*]ys daeth Iesu o Nazaret dinas yn Galilaia: ac ei betyddiwyt y gan Ioan yn Iorddonen. 10Ac yn ebrwydd gwedy iddo ddyvot i vynydd o’r dwfr, y gwelawdd Ioan y nefoeð wedy ’r [‡]hollti, a’r Yspryt glan yn descend arnaw megis colomben. 11Yno y bu [*]llais o’r nefoedd, yn dyvvedyt, ys Ti yw vy‐caredicol Vap, yn yr hwn im [‡]boddlonir. 12Ac yn y man y [*]gyrrodd yr Yspryt glan ef ir diffeithvvch. 13Ac ef a vu yno yn y diffeithvvch dauugain diernot, a’ Satan yn ei [‡]dēptio: ac ydd oedd ef y gyd a’r [*]bwystviledd, a’r Angelion vyddent y’w [‡]weini ef.

14A’ gwedy darvot rhoddy Ioan yn‐carchar, y daeth yr Iesu i’r Galilaea, gan precethy Euangel teyrnas Duw, 15a’ dywedyt: Ys cyflawnwyt yr amser, ac y mae teyrnas Dhuw geyrllaw: edifarhewch, a’ chredwch yr Euangel.

16Ac val y rhodiei ef wrth vor Galilaea, ef a welawdd Simon, ac Andreas ei vrawt, yn bwrw rhwyt ir mor, (can ys pyscotwyr oeddynt.) 17Yno y dyvot yr Iesu wrthynt, [*]Dewch ar vo’l i, ac ich gwnaf yn pyscotwyr dynion. 18Ac yn y van y maddeuosont ei rhwytae, ac y dylynesont ef. 19A’ gwedy iddaw vyned ychydic ympellach o ddyno, ef a welawdd Iaco vap Zebedeus, ac Ioan ei vrawt, val ydd oeddynt yn y llong yn cyweirio ei rhwytae. 20Ac yn yman y galwodd ef wy: ac wy a adawsant ei tad Zebedeus yn y llong y gyd a’ei gyfloc-ddynion, ac aethant ffwrdd ar y ol ef.

21Yno ydd aethont y mevvn y Capernaum, ac yn ebrwydd ar y dydd Sabbath ydd aeth ef y mewn ir Synagog ac y dyscawdd ef vvynt. 22Ac [*]aruthro a wnaethant wrth ei ddysceidaeth ef: can ys ef y dyscawdd wy mal vn ac awturtot cantaw, ac nyd mal y Gwyr‐llen.

23Ac ydd oedd yn y Synagog wy ddyn ac ynthaw yspryt aflan, ac ef a lefawdd, gan ddywedyt, 24Och, pa beth ’sy i ni a wnelom a thi r Iesu o Nazret? A ddaethost ti in [‡]colli ni? Ith adwaen pwy wyt, nid amgen y Sanct eiddo Duw. 25A’r Iesu a ei [*]ysdwrdiodd, gan dywedyt, Ystaw, a’ dyred allan o hanaw. 26A’r yspryt aflan y rhwygodd ef, ac a wae ddawdd a llef [‡]vawr, ac a ddeuth allan o hanaw. 27Ac wy oll a ddechrynesont, y nyd ymofynnent yn ei plith, gan ddywedyt, Pa beth yw hyn? pa ryvv ddysc newydd yw hon? can ys gorchymyn ef ir ysprytion aflan trwy [*]awturtot, ac vvy uvyddant yddaw. 28Ac yn ebrwydd ydd aeth son am danaw dros yr oll wlat yn‐cylch Galilaea.

29Ac [‡]er cynted yd aethant allan o’r Synagog, myned a orugant y mevvn i duy Simon ac Andreas, y gyd ac Iaco ac Ioan. 30Ac ydd oedd [*]chwegr Simon yn gorwedd yn glaf o’r [‡]haint‐gwres, ac yn lleigys y dywedesont wrthaw am denei. 31Ac ef a ddaeth ac ei cymerth hi [*]erbyn hei llaw, ac ei dyrchafodd i vynydd, a’r haint‐gwres hei gadavvodd eb ’ohir, a hi aeth y weini yddynt. 32Ac wedy yhwyrhay hi, a’ myned haul i [*]lawr, y ducesont ataw bavvpoll a’r oeddent yn gleifion, a’r ei oedd yn gythreulicion. 33A’r oll ddinas a ymgascloð yd wrth y drws. 34Ac ef a iachaodd lawer a’r oeddent yn gleifion o amrafael heintiae: ac a vwriodd allan lawer o gythreulieit: ac ny’s gadawdd i’r cythraelieit ddywedyt ydd adwaenent ef. 35Ac yn dra borae ar y cynddydd y cyfodes yr Iesu, ac aeth allan ac y dynnodd i le [‡]ar ddieithr, ac ynovv y gweddiawð. 36A’ Simon, a’r ei oeddent gyd ac ef, ei dylynesont, ef. 37A’ gwedy yddwynt ei gahel, y dywedesont wrthaw, Y mae pawp yn dy gaisiaw. 38Yno y dyvot ef wrthynt, Awn ir trefi nesaf, val y precethwyf yno hefyt: can ys er mvvyn hyn y daethym allan. 39Ac ef a precethawð yn y Synagogae hwy trwy’r oll Galilaea, ac a vwriodd allan gythraulieit.

40Ac e ddaeth ataw ddyn[]clavrllyt gan [*]weddiaw arnaw, a’ myned ar []liniae iddaw, a’ dywedyt wrthaw, A’s ewyllysy, gelly vy‐[‡]glanhau. 41A’r Iesu a dosturiawdd, ac a estendawdd ei law, ac y cyhyrddawdd ef, ac a ddyvot wrthaw, Ewyllysaf: [*]glanhaer di. 42Ac er cynted y dyvot ef hyn, yr ymadawodd y [‡]clefri ac ef, ac y glanhawyt. 43A’ gwedy gorchymynyn o hanaw iddo yn [*]ddirfing, ef ei danfones ymaith eb oludd, 44ac a ddyvot wrthaw, Gwyl na ddywetych ddim i nep, and tyn ymaith, [‡]a’ []dangos dy hun ir Offeiriat, ac offrwm dros dy ’lanhat y pethae a’ orchymynawdd Moysen, er testiolaeth yddwynt. 45Yntef wedy iddo vyned ymaith, a ddechreawdd venegi llawer o bethae, a’ chyhoeddy y [*]chwedyl: val na allai ’r [‡]Iesu mwy vyned yn amlwc i’r dinas, eithyr ydd oedd ef allan yn lleoeð diffaith: a’ daethāt attaw o [*]bop man.

[*] 1:2 * Wele

[‡] 1:2 ‡ arlwy

[*] 1:2 * rhagot, yndywydd

[‡] 1:4 ‡ anialwch

[*] 1:4 * gwellad

[*] 1:6 * llwyfenni

[‡] 1:6 ‡ ceilogot rhedyn

[*] 1:7 * estwng

[‡] 1:7 ‡ wadnae

[*] 1:9 * ddyvot o

[‡] 1:10 ‡ agori

[*] 1:11 * llef

[‡] 1:11 ‡ boddheir, digrifir

[*] 1:12 * dyr, gwthia

[‡] 1:13 ‡ Brovi

[*] 1:13 * aniuelieit gwyltion

[‡] 1:13 ‡ wasanaethi

[*] 1:17 * dylynwch vi

[*] 1:22 * irdangy

[‡] 1:24 ‡ dinistry, diva?

[*] 1:25 * ceryddoð, coddawdd

[‡] 1:26 ‡ vchel

[*] 1:27 * veddiant

[‡] 1:29 ‡ cy

[*] 1:30 * mam gwreic

[‡] 1:30 ‡ cryd,

[*] 1:31 * teirtron, twymyn.

[*] 1:32 * ymachlud, i lywenydd

[‡] 1:35 ‡ diffaith, dirgel disathr, didreigl ddyn

[] 1:40 * gohāglaf

[*] 1:40 ‡ adolwyn iddo

[] 1:40 * phenlino

[‡] 1:40 ‡ carthy

[*] 1:41 * carther

[‡] 1:42 ‡ clwyf gohan ai’r clwy mawr

[*] 1:43 * galet

[‡] 1:44 ‡ ac

[] 1:44 * ymðāgos

[*] 1:45 * peth

[‡] 1:45 ‡ Groec, ef

[*] 1:45 * bop ban, bop parth

Pen. ij.

Christ yn iachay yr dyn o’r parlys. Ef yn maddae pechotae. Ef yn galw Leui yr amobrydd. Ef yn bwyta gyd a phechaturieit. Ef yn escuso ei ddiscipulon, am vmprydio a’ chadw’r dydd Sabbath.

2

1GWedy ychydic ddyddiae, ef aeth y mewn i Capernaum dragefyn, ac a glypwyt y vot ef yn tuy. 2Ac yn y man, yr ymgasclent llawer ygyt yd na [*]anen mwyach, nac yn y lloedd wrth y drws: ac ef a precethawdd y gair yddwynt. 3Yno y daeth attaw ’r ei yn dwyn vn claf o’r parlys, a ddygit y gan petwar. 4A’ phryt na allent ddyvot yn nes ataw gan y [‡]dorf, [*]didoi y to a wnaethāt lle ydd oedd ef: a’ gwedy yddwynt ei gloddio trwyddaw, y gellyngesont y lawr vvrth raffe y [‡]glwth yn yr hwn y gorweddei ’r dyn a’r parlys arnaw. 5A’ phan weles yr Iesu y ffydd wy, y dyvot wrth y claf o’r parlys, ha Vap, myddeuwyt yty dy pechotae. 6Ac ydd oedd yr ei o’r Gwyr‐llen yn eistedd yno, ac yn ymresymy yn ei calonae, 7Paam y dywait hwn gyfryw gabl? pwy a [*]ddygon vaddae pechotae any Duw y [‡]hun? 8Ac yn ebrwydd pan wybu ’r Iesu yn ei yspryt, yddwynt veddwl val hyn ynthyn y unain, y dyvot wrthynt, Pa ’r a ymrysymy ydd ych [‡]ar y pethae hyn yn eich calonae? 9Pa vn hawsaf ai dywedyt wrth y claf o’r parlys, Maðeuwyt yty dy pechote? ai dywedyt, [*]Cyvot, a’ chymer ymaith dy [‡]lwth a’ rhodia? 10Ac val y gwypoch, vot i vap y dyn [*]awturtot yn y ðaiar i vaðae pechotae (eb yr ef wrth y claf o’r parlys) 11Wrthyt y dywedaf, cyfot, a’ [*]chymer ymaith dy [‡]’lwth, a’ thynn []ffwrð ith duy dy vn. 12Ac yn y man y cyfodes, ac y cymerth ei ’lwth ymaith, ac aeth allan yn y gwydd wy oll, yn y sannawdd a’r bawp, a’ [*]gogoneðy Duw, gā dywedyt, Er ioed ny welsam ni cyfryw beth.

13¶ Yno ydd aeth ef drachefyn [*]parth a’r mor, a’r oll popul a dynnawdd ataw, ac ef a ei dyscawdd hvvy. 14Ac val ydd aeth yr Iesu heibio, ef a’ welawð Levi vap Alphaeus yn eistedd wrth y [‡]dollfa, ac a ddyvot wrthaw, dylyd vi. Ac ef a godes, ac ei dylynawdd ef.

15Ac e ddarvu a’r Iesu yn eistedd i vwyta yn y duy ef, Publicanieit lawer, a’ phechaturieit a eisteddesont a gyd a’r Iesu, a’ ei ddiscipulon: can ys yr oeð llawer ac yn y ðylyn ef. 16A’ phan welawð y Gwyr‐llen a’r Pharisaieit, y dywedesont wrth ei ddiscipulon ef, Paam yw iddaw vwyta ac yfet y gyd a Publicanot a’ Phecaturieit? 17A’ phan ey clypu ’r Iesu ef a ddyvot wrthynt, Nid rait ir ei iach wrth y [*]meddic, [‡]amyn i’r clefion. Ny daethy mi y alw ’r ei cyfion, amyn y pechaturieit [*]i edifeirwch. 18A’ discipulō Ioan a’r Pharisaieit y ymprydynt, ac a ddaethant ac a ddywedesont wrthaw, Paam yr vmpridia discipulō Ioan ar []ei y Pharisaieit ath rei di eb vmprydio? 19A’r Iesu a ddyvot wrthynt, A eill plant yr ystafell‐briodas vmpridiaw, tra vo’r Priawt cyd a hwy? tra vo’r Priawt y canthwynt, ny’s gallant vmprydiaw. 20Ac ys daw’r dyðiae pan ðycer y Priawt y [‡]canthynt, ac yno ydd vmprydiant yn y dyddiae hyny. 21Hefyt ny wnia nep lain o vrethyn newydd mewn [*]gwisc hen: ac [‡]anyd ef y llain newydd a dyn ymaith y cyflawnder y [*]gan yr hen, a gwaeth vydd y rhwygiat. 22Ac ny ddyd nep win newydd mewn [‡]llestri hen: ac any d e y gwin newydd a ddryllia ’r llestri, a’r gwin a [‡]gerdd allan, a’r llestri a gollir: eithyr gwin newydd a ddodir mewn llestri newyddion.

23Ac e ddarvu ac ef yn myned trwy ’r [*]yd ar y dydd Sabbath, vot ei ddiscipulon wrth [‡]ymddaith, yn dechrae tyny ’r tywys. 24A’r Pharisaieit a ddywedesont wrthaw, [‡]Nycha, paam y gwnant ar y dydd Sabbath, yr hyn nyd[*]cyfroithlon? 25Ac ef a ðyvot wrthynt, A ny ddarllenesoch er ioed pa beth awnaeth Dauid, pan oedd arno eisie, a’ newyn, efe, a’r ei oedd gyd ac ef? 26Po’dd yr aeth ef i duy Dduw yn‐dyddiae Abiathar yr Archoffeiriat, ac y bwytaodd y bara [‡]dangos, yr ei nyd cyfreithlon ei bwyta n’amyn ir Offeiriait yn vnic, ac ei rhoes hefyd ir ei oedd gyd ac ef? 27Ac ef a ðyvot wrthwynt, Y Sabbath a wnaed er mvvyn dyn, ac nyd dyn er mvvyn y Sabbath. 28Erwydd paam Map y dyn ’sy Arglwydd [*]ac ar y Sabbath.

[*] 2:2 * weddyn bellach

[‡] 2:4 ‡ ymsang

[*] 2:4 * dynoethi

[‡] 2:4 ‡ gwely

[*] 2:7 * all

[‡] 2:7 ‡ yn vnic

[‡] 2:8 ‡ am

[*] 2:9 * Cwyn

[‡] 2:9 ‡ wely veddiant

[*] 2:10

[*] 2:11 * chyvot

[‡] 2:11 ‡ wely

[] 2:11 * i vyny

[*] 2:12 * chlodfori

[*] 2:13 * tu

[‡] 2:14

[*] 2:17 * physigwr

[‡] 2:17 ‡ ond

[*] 2:17 * ar iawn

[] 2:18 * ðiscipulon

[‡] 2:20 ‡ arnynt

[*] 2:21 * dilledyn

[‡] 2:21 ‡ os amgen

[*] 2:21 * wrth

[‡] 2:22 ‡ potennae, potelae

[‡] 2:22 ‡ ddyneuir, dywelltir

[*] 2:23 * llafnr

[‡] 2:23 ‡ y ffordd

[‡] 2:24 ‡ Wely

[*] 2:24 * rydd

[‡] 2:26 ‡ gosod, dodi,

[*] 2:28 * ys

Pen. iij.

Christ yn gwaredy y dyn ar llaw ddiffrwyth: Yn ethol ei Ebestyl. Popul y byd yn tybied bod Christ wedy [*]gorphwyllo. Ef yn bwrw allan yr yspryt aflan, yr hyn a daera yr Pharisaieit ey vot drwy nerth y cythrael. Cabledigaeth yn erbyn yr Yspryt glan. Pwy brawd, chwaer, a’ mam Christ.

3

1AC ef aeth y mywn drachefyn ir synagog, ac ydd oedd yno ddyn ac iddo law wedy gwywo. 2Ac wy ei dysawyliesont a iachai ef hwnw ar y dydd Sabbath, val y caffent achwyn arnaw. 3Yno y dyvot ef wrth y dyn a’r llaw ’wyw, Cyvot, a’ sa yn y [*]cenol. 4Ac ef a ddyvot wrthwynt, Ai cyfreithlawn gwneythy tvvrn da ar y dydd sabbath, ai gwneiythy drwc? [‡]cadw enaid ai lladd? Ac wytheu a ddystawsont. 5Yno ydd edrychawdd ef o y amgylch arnaddynt yn dddigllawn can [*]gyd‐doluriaw [‡]rrac caledrwydd y calonae hwy, ac a ddyvot, wrth y dyn, Estend dy law. Ac ef ei estendawdd: aei law a [*]adverwyt yn iach val y llall.

6A’r Pharisaieit aethon ymaith, ac yn y man ydd ymgygoresont gyd a’r Herodiait yn y erbyn ef, pa vodd y [‡]collent ef. 7A’r Iesu ef a ei ddiscipulon a enciliawdd i’r mor, a’ lliaws mawr y dylynawdd ef o’ Galilaea ac o Iudaia, 8ac o Gaerusalem, ac o Idumaea ac o’r tuhwnt i Iorddonen, a’r ei o gylch Tyrus a’ Sydon, pan glywsont veint a wnaethei ef, a ðaethant attaw yn lliaws mawr. 9Ac ef a ddyvot wrth ei ddiscipulon [‡]am vot llongan yn parat iddaw, o bleit y dyrfa, rac yddyn y wascy ef. 10Can ys llawer a iachaesei ef, yn yd oeddent yn pwyso [*]arnaw, er ei gyhwrdd cynnifer ac oedd a [‡]phlae arnynt. 11A’r ysprytion aflan pan welsant ef, a gwympesont i lawr geyr ei vron, ac a [*]waeddesant, gan ddywedyt, Ti yw ’r Map Duw. 12Ac ef ei ysdwrdiawdd yn [‡]ddirvawr, rac yddyn y [*]gyhoeddy ef. 13Yno yr escennawdd ef ir mynyth, ac a alwodd attaw yr ei a ewyllysiawdd ef, a’ hwy a ddaethant ataw. 14Ac ef a ’ossodes ðauddec, y vot o hanwynt y gyd ac ef, val yd anvonei ef wy i precethy, 15a’ bod yddwynt veddiant i iachay heintiae, ac y vwrw allan gythraelieit. 16A’r cyntaf oedd Simon, ac ef a ddodes i Simon enw, Petr. 17Yno Jaco vap Zebedaeus, ac Ioan, brawt Iaco (ac a ddodes enwae yddwynt Boanerges, yr hyn yw meibion y [*]daran) 18ac Andreas, a’ Philip, a’ Bartholomeus, a’ Matthew, a’ Thomas, ac Iaco, vap Alphaeus, a’ Thaddaeus, a’ Simon y Cananeit, 19ac Iudas Iscariot, yr hwn [‡]ac ei bradychawdd ef, a’ hwy a ddaethant [*]edref. 20A’r dyrfa a ymgynullawdd drachefyn, val na allent gymmeint a bwyty bara. 21A’ phan glypu ei [‡]gyfnesafsieit, wy aethan allan y ymavlyd ynthaw: can ty bieit y vot ef [*]o ddyeithr ei bwyll.

22A’r Gwyr‐llen a ddaethent o Caerusalem, a ddywedesont, vot Beelzebub gantaw, ac mai trwy pennaeth y cythraelieit y bwrei allā gythraelieit. 23Yno ef y galwodd wy ataw, ac a ddyvot wrthwynt [*]ym-parabolae. Pa vodd y gall Satan [‡]vwrw allan Satan? 24Can ys a bydd teyrnas wedy r’ ymranny yn y herbyn ehun, nyd all y deyrnas houo sefyll. 25Ac a’s ymranna tuy yn y erbyn ehun ny ddychon y tuy hwnw [*]sefyll. 26Velly a’s cyfyt Satan yn y erbyn hun, ac ymranny, ny all ef barhay, amyn bod []tervyn iddo. 27Ny ddygon nep vyned y mewn i tuy yr cadarn a’ dwyn ymaith ei[*]lestri, dyeithr iddo yn gyntaf rwymo yr cadarn hwnw, ac yno [‡]yspeilio ei duy.

28Yn wir y dywedaf y chwi, y maðauir oll pochotae i blant dynion, a’ pha gablae, bynac y cablāt: 29an’d pwy pynac a gabl yn erbyn yr yspryt glan ny chaiff vaddeuant yn dragyvyth, any’d bot yn euoc y varn dragyvythawl, 30can yddyn ddywedyt, vot [‡]ganthaw yspryt aflan.

31Yno y daeth ei vrodur a’ ei vam, a’ safasant allā, ac a ddanvoneson ataw, ac a’ alwason arnaw. 32A’r popul a eisteddawdd oei amgylch ef, ac a ddywedesont wrthaw, [*]Nycha, dy vam, a’th vroder yn dy geisiaw allan. 33’Ac ef y atepawdd wy, gan ddywedyt, Pwy yw vy mam a’m broder? 34Ac ef a edrychawdd o y amgylch ar yr ei, ’oedd yn eistedd yn y gylchedd yn ei o gylch, ac a ddyvot, [‡]Nycha vy mam a’m broder. 35Can ys pwy pynac a wnel ewyllys Duw, hwnw yw by-brawt, a’m chwaer a’ nam.

[*] * y maes oi gof

[*] 3:3 * pervedd

[‡] 3:4 ‡ achup einioes

[*] 3:5 * gwynofain

[‡] 3:5 ‡ o bleit, gan

[*] 3:5

[‡] 3:6 ‡ difaent, difethent

[‡] 3:9 ‡ ar

[*] 3:10 * ato

[‡] 3:10 ‡ heiniae

[*] 3:11 * lefasant

[‡] 3:12 ‡ dost

[*] 3:12 * amlygy

[*] 3:17 ‡ trwst

[‡] 3:19 ‡ hefyt

[*] 3:19 * ir tay

[‡] 3:21 ‡ gereint

[*] 3:21 * ymaes oei gof

[*] 3:23 * mewn damegion

[‡] 3:23 ‡ yrry

[*] 3:25 * barhay

[] 3:26 ‡ tranc, dywedd dyben

[*] 3:27 * dda

[‡] 3:27 ‡ cribdeilio

[‡] 3:30 ‡ iðo, yntho

[*] 3:32 * Wele

[‡] 3:34 ‡ Wele, Llym a

Pen. iiij.

Wrth barabol yr had, a’r gronyn mustard, y mae Christ yn dangos braint teyrnas Dduw. Dawn ragorawl gan Dduw cahel gwybot dirgeledigaethae y deyrnas ef. Ef yn goystegy temrestl y mor, yr hwn a vvyddhaodd iddo.

4

1AC ef a ddechreawdd drachefyn precethy yn‐glā y mor, a’ thyrfa vawr a ymglascawdd ataw, yn ydaeth ef y long, ac eistedd yn y mor, a’r oll popul oedd ar y tir wrth y mor. 2Ac ef a ddyscawdd yddwynt laweredd [*]ym‐parabolae, ac a ddyvot wrthwynt yn y ðysc ef. 3Gwrandewch: Nycha, ydd aeth heywr allan y heheu. 4Ac e ddarvu val ydd oedd ef yn heheu, cwympo o [‡]beth wrth vin y ffordd, ac a ddaeth ehediait [*]y nef ac ei [‡]difasont. 5A’ pheth a gwympodd ar dir caregawc, lle nid oedd iddo vawr ðaiar, ac yn y van yr eginawð, can nad oedd iddo ðyfnder daiar. 6A’ phan godaw haul, y [*]gwresogwyt ef, a’ chan nad oedd yddo wreiddyn, y tra gwywawdd. 7A’ pheth a gwympiawð ymplith [‡]y drain, a’r drain a dyfeson ac ei tageson, val na roddes ffrwyth. 8A’ pheth arall a gwympiodd mewn tir da, ac a roddes ffrwyth ac a eginawdd i vynydd, ac a dyfawdd, ac a dduc, peth ar ei ðecfed ar vgain, peth ar ei drugainvet, a’ pheth ar ei ganvet. 9Yno y dyvot ef wrthwynt, Y nep ’sy ganthaw glustiae i wrandaw, gwrandawet. 10A’ phan ytoedd ef vvrtho y hun, yr ei oedd yn y gylch ef y gyd a’r dauddec, a ymovynesont iddaw am y parabol. 11Yno y dyvot wrthwynt, Y chwi y rhoddwyt gwybot dirgeledigaeth teyrnas Dduw: an’d ir ei’ n ’sydd allan, y gwnair yr oll pethae hyn drwy parabolae, 12pan yw yn gweled, y gwelant, ac ny chanvyddant: ac yn clywed, y clywant, ac ny ddyellant, rac bod yddyn byth ymchoelyt a chael maddae yddyn ey pechotae. 13Ac ef a ðyvot wrthyn, Any wyddochvvi y parabol hwn? a’ pha weð y [*]gwybyddechvvi yr oll parabolae ereill?14Yr heuwr hvvnvv a heuha yr gair. 15A’r ei hyn yw’r sawl a dderbyniant yr had wrth vin y ffordd, yn ei yr heuwyt y gair: ac ’wedy y clywont, y daw Satā yn y man, ac a ddwc ymaith y gair y heuesit yn y calonae wy. 16Ar vn ffynyt yr ei a dderbyniant yr had yn y tir caregawc, yw ’r ei hyny, y sawl gwedy yddyn glywed y gair, yn y man yd erbyniant ef [‡]gyd a llewenydd, 17ac nid nes yddyn wraidd ynthyn y hunain, ac velly dros amser ydd ynt: yno pan goto [*]gorthrymder ac ymlit o bleit y gair [‡]eb ohir y [*]rhwystrir wy, 18A’r ei a dderbyniaut yr had ynghyfrwng y drain, yw’r sawl a wrandawant y gair: 19and [*]bot gafalon y byd hwn, a’ [‡]somiant golud a’ chwantae pethae ereil’ yn dyvot y mewn ac yn tagy ’r gair, ac ei gwneir ef yn ðiffrwith. 20A’r ei a dderbyniasōt had mewn tir da, yw’r sawl a wrandawant y gair ac ei derbiniant, ac a ddugan ffrwyth, vn gronyn ðec ar vgain, aral’ drugain, ac arall gant. 21Hefyd e ddyvot wrthynt, A [*]ðaw canwyll yw gesot y dan [‡]vail a y dā y vort, ac nid yw gesot ar [*]gannwyllbren? 22Can nad oes dim cuddiedic, a’r na’s amlyger: ac nid oes dim dirgel, a’r nyd el yn [‡]’olau. 23Ad oes [*]ir vn glustiae i glywet, clywet. 24Ac ef a ðyvot wrthynt, [‡]Gwiliwch pa beth a glywwch. A pha vesur y mesuroch, y mesurir y chwithe: ac y chwi yr ei a glywch y rhoðir y chwanec. 25Can ys i hwn ysy gantho, y roddir yddaw, a’ chan hwn nyd oes, y dugir y arno, meint ac ysy ganthaw.

26Hefyd e ddyvot, Velly ytyw teyrnas Dew, val pe bwriai ddyn had i’r ddaiar, 27a’ chyscu, a’ chody nos a’ dydd, ac eginaw o’r had a’ thyvu i vynydd, ac efe eb wybot pa vodd. 28Can ys y ddaiar a ddwc ffrwyth o hanei y hun, yn gyntaf yr eginin, yn ol hyny yr [*]grawn yn llawn yn y tywysen. 29Ac er cynted yr ymddangoso ’r ffrwyth, [‡]eb ’ohir y dyd ef y cryman ynthavv, can ys dyvod y cynayaf.

30Ef a ddyvot hefyt, I ba beth y [*]tybygwn deyrnas Dyw? ai a pha gyffelyprwydd y cyffelypwn hi? 31Cyffelyp yvv i ’ronyn mustard, yr hwn pan hauer yn y ddaiar, yw’r lleiaf o’r oll hadae y sy yn y ddaiar: 32eithyr gwedy yr hauer, e dyf i vynydd, a’ mwyaf yw o’r oll llysae, ac e ddwc gangae mawrion, y’n y allo [‡]ehediait y nef nythu y dan y wascawt ef. 33Ac a llawer o gyfryw barabolae y precethawdd ef y gair yddwynt, megis ac y gallent ei wrandaw. 34Ac eb parabolae ny’d ym adroddawð ef ddim wrthynt: ac ef a [*]esponiawdd yr oll bethe y’w ddiscipulon [‡]wrthyn y hunain.

35A’r dydd hwnw gan yr hwyr, y dyvot ef wrthynt, Awn trosawdd ir ’lan arall. 36A’ gady y dyrva a wnaethant, a ei gymeryd ef val ydd oedd yn y llongan: ac ydd oedd hefyd llongae eraill y gyd ac ef. 37Ac e gyfodes [*]cawod vawr o wynt, a’r tonae a daflasant ir llong, y’n yd oeð hi ’nawr yn llawn. 38Ac ydd oedd ef yn y pen‐ol‐ir‐llong, yn cyscu ar [‡]’obenydd: ac wy ei [*]dihunasont, ac a ddywedesont wrthaw, Athro, [‡]Anyd gwaeth genyt er ein colli ni? 39Ac ef a gyfodes y vynydd, ac a [*]ysdwrdiodd y gwynt, ac o ddyvot wrth y mor, ys Taw, nag yngan. Yno y goystegawdd y gwynt, ac hi aeth yn [*]daweelvvch mawr. 40Yno y dyvot ef wrthwynt, Paam ydd ych mor ofnus? [‡]pa vodd yvv na’d oes ffydd genych? 41Ac wy a ofnesont yn ddirvawr, ac a ddywedesont wrth y gylydd, Pwy yw hwn, can vot y gwynt a’r mor yn [‡]vwyddhay iddaw?

[*] 4:2 * ar ddamegion, cyffelypwraethae

[‡] 4:4 ‡ vn, rei

[*] 4:4 * yr awyr

[‡] 4:4 ‡ bwyteson, ysyson

[*] 4:6 * diwrydywyt yr

[‡] 4:7 ‡ yr yscall

[*] 4:13 * dyellech synnyech, ystyriech

[‡] 4:16 ‡ yn llawen

[*] 4:17 * blinder

[‡] 4:17 ‡ yny man

[*] 4:17 * trwckian

[*] 4:19 ‡ prydece

[‡] 4:19 * twyll, hud cyvoeth

[*] 4:21 * oleuir

[‡] 4:21 ‡ hob, vwisel

[*] 4:21 * gyhoedd

[‡] 4:22

[*] 4:23 * i neb

[‡] 4:24 ‡ Gwelwch

[*] 4:28 * y yd, llafur

[‡] 4:29 ‡ yn y van, ar hynt, y rhydd

[*] 4:30 * dyvalwn

[‡] 4:32 ‡ adar yr awyr

[*] 4:34 * ðeonglodd a ddatodoð, a agorodd

[‡] 4:34 ‡ o’r neilltu

[*] 4:37 * ystorm

[‡] 4:38 ‡ glustoc, ysmwythfa

[*] 4:38 * diffroesōt

[‡] 4:38 ‡ Ai

[*] 4:39 * geryddoð

[*] 4:39 * galm goystad

[‡] 4:40 ‡ podd

[‡] 4:41 ‡ gwrando arno

Pen. v.

Yr Iesu yn bwrw ’r cythraulieit allan o’r dyn, ac yn goddef yddynt vynd i mewn y moch. Ef yn iachay ’r wraic ywrth y clefyt gwaed. Ac yn cody merch y capten.

5

1AC wy ðaethā drosoð ir ’lan arall i’r mor, y wlat y Gadarenieit. 2A’ gwedy y ðyvot ef allan o’r llōg, yn y man y [*]cyfarvu ac ef o’r monwenti ðyn yn yr hwn ydd oedd yspryt aflan: 3yr vn oeð ai drigfa yn y []monwenti, ac ny allei nep y rwymo ef, na’g a chadwynae, can yddo pan rwymit ef yn vynech a lleffetheirie a chadwyni, ef a [*]vyscei ’r cadwy ni yn ddrylliae, 4ac e dorei ’r lleffetheiriae yn chvvilfrivv, ac ny allei nep y [‡]warhay ef. 5Ac yn ’oystat nos a’ dydd ydd oedd ef yn llefain yn y mynyddedd, ac yn y monwenti, ac yn ei [*]guro ehun a main. 6A’ phan ganvu ef yr Iesu o hirbell, y rhedawdd ac yr a ddolawdd ef, 7ac a lefawdd a llef [‡]vchel ac a ddyvot, Beth ’sy i mi a vvnelvvyf a thi Iesu vap y Duw goruchaf? ith [*]tyngedaf trvvy Dduw na phoenych vi. 8Can ys ef a ddywedesei wrthaw, Dyred y maes o’r dyn yspryt aflan.) 9Ac ef a ovynawdd iddo, Pa enw ’sy iti? Ac ef a atepodd, gan ddywedyt, Lleng ’sydd enw i mi: can ys [*]llawer ym. 10Ac ef ei gweddiawdd yn [‡]vawr, na ddanvonei ef ddim hanynt allan o’r wlat. 11Ac ydd oedd yno yn y mynyddae genvaint vawr o voch yn pori. 12A’r oll [*]gythraelieit atolygesant iddaw, gan ðywedyt, dAnvon nyni i’r moch, val y gallom vyned oei mewn vvy. 13Ac yn y man y rhoes yr Iesu gennad yddwynt. Yno ydd aeth yr ysprytion aflan y maes, a’ myned y mewn ir moch, a’ rhedec o’r [*]genvaint bendro‐mwnwgl o ddiar y [‡]gaulan i’r mor, (ac yð oeddent yn‐cylch dwyvil ovoch) ac eu bodwyt yn y [*]mor. 14A’r meichieid a ffoesont, ac a venagesont hyny yn y dinas, ac yn y wlat, 15a’ wy a ddaethant at yr Iesu, ac a welsant yr vn a vesei [‡]yn gythraelic, ac a lleng ynddaw, yn eistedd ac yn wiscedic, ac yn ei iawn synwyr: ac ofny a wnaethant. 16A’r ei a ei gwelawdd, a venegawdd yddwynt, pa beth a wneithit i’r vn y bysei ’r cythrael ynthaw, ac [*]am y moch. 17Yno y dechreysont y weddiaw ef, ar vyned ymaith oei [‡]goror wy. 18A’ gwedy iddo vyned y mewn llong, y gweddiawdd arnaw yr hwn a vesei’r cythrael yntho, ar gael bot y gyd ac ef. 19A’r Iesu ny [*]oddefawdd yddaw, eithyr dywedyt wrthaw, Dos ymaith [‡]ith tuy, at [*]yr ei [‡]sy i ti, a’ menag yddynt pa ueint bethae a wnaeth yr Arglwydd y‐ty, a’ phodd y trugarhaodd wrthyt’. 20Ac ef aeth ymaith, ac a ddechreawdd [‡]gyhoeddy [*]in Decapolis pa bethe eu meint a wnaethoeð yr Iesu yddaw: a’ phawp a ryveddesont.

21A’ gwedy myned yr Iesu trosodd mewn llong i’r tu arall, ydd ymgasclawdd tyrfa vawr ataw, ac ydd oedd ef wrth ’lan y mor. 22A’ nycha y deuth ataw vn o [*]benaethieit y Synagog, a’ ei enw oedd Iairus: a’ phan y gwelawdd ef, y [‡]dygwyddawdd i lawr wrth ei draed, 23ac adolwyn yn vawr yddaw, gan ddywedyt, Y mae vy merch ym‐brō marw: adolvvyn yty ddyvot a [*]dody dy law arni, val ydd iachaer hi, a’i byw. 24Yno ydd aeth ef [‡]cantho, a’ thorf vawr ei dilynawð, ac y gwascasont ef. 25(Ac yð oeð ryw wraic ac arnei waed‐lif es dauðec blynedd, 26ac a ddyoddefesei laweredd gan lawer o [‡]veddigon, ac a drauliesei gymeint ac oeð [*]ar ei helw, ac eb [‡]lesy dim iddi, ’namyn y myned hi yn [*]vwy gwaeth. 27Pan glypu hi son am yr Iesu, y hi a ddaeth yn y dyrfa y tu [‡]cefyn, ac a gyfyrddawdday wisc ef. 28Can ys hi ddywedesei, A’s caf gyfwrdd a y [*]wiscoedd ef, im iacheir i. 29Ac yn ebrwydd y sychawdd [‡]ffynnonell y gwaet hi, a’ hi a [*]synniawdd yn hei chorph ddarvot hiachay o’r [‡]pla honno. 30Ac yn y man pan wybu r’ Iesu yn daw ehun vyned [*]nerth o honaw allā, ef a droes o yamgylch yn y [‡]dyrfa, ac a ddyvot, Pwy a gyfyrdawdd a’m dillat? 31A’ ei ddiscipulon a ðywedesont wrthaw, ti wely y dyrfa yn dy wascy, ac a ddywedy di, Pwy a gyfyrddawdd a mi? 32Ac ef a edrychawð o yamgylch, y weled hō a wnaethsei hyn. 33A’r wreic gan ofny a’ chryny: can ys‐hi a wyddiat beth a wnathesit ynthei, a ddaeth ac a gwympoð geyr y vron ef ac a ðyvot iðo yr oll wirioneð. 34Ac ef a ðyvot wrthi, Ha verch, dy ffyð ath iachoað [‡]cerða yn tangneðyf, a’ byð iach [*]oth pla.) 35Ac ef etwa yn ymaddrodd, y deuth rei y wrth [*]duy ’r pēnaeth y Sinagog gan ðywedyt, E vu varw dy verch: pa [‡]aflomydy a wnai di mwy ar [*]y Dyscodr 36[‡]Er cynted y clypu ’r Iesu adroð y gair hwnw, y dyvot ef wrth bēnaeth y synagog, Nad ofna: cred yn vnic. 37Ac ny adoð ef ynep yw ei ddilyn, amyn i Petr ac Iaco, ac Ioan brawt Iaco. 38Yno y daeth ef i duy [*]pennaeth y Synagog, ac y gwelawð y twrwf, a’r ei oeð yn wylo, ac yn [‡]ochain yn vawr. 39Ac ef aeth y mywn, ac a ddyvot wrthynt, Pa dyrfu, ac wylo ydd ych? ny bu varw yr [*]dyn‐bach, [‡]amyn hunaw y mae. 40Ac wy a y gwatworent ef: ac ef y [*]rhoes wy oll y maes, ac a gymerth dad, a’ mam [‡]y dyn‐bach, a’r ei oedd y gyd ac ef, ac aeth y mywn lle ddoedd yr [‡]enaeth yn gorwedd, 41a ’chan ymavlyd yn llaw yr enaeth, y dyvot wrthei, Talitha cumi, yr hyn yw oei ddeongyl, Yr [*]enaeth (wrthyt’ y dywedaf) cyvot. 42Ac yn ebrwydd y cyfodes yr enaeth, ac y rhodiawdd: canys dau-ddec blwydd oed ytoedd hi. A’ [‡]braw anveidrawl aeth ynðynt. 43Ac ef a ’orchymynawdd yddwynt yn gaeth na chae nebun wybot hyny, ac a ddyvot am roi bwyt iddi.

[*] 5:2 * cyhyrðodd

[] 5:3 ‡ beddae

[*] 5:3 * ddrylliei

[‡] 5:4 ‡ ddofi

[*] 5:5 * drychy, ffusto

[‡] 5:7 ‡ groch, vawr

[*] 5:7 * gorchymynaf

[*] 5:9 * lliosawc

[‡] 5:10 ‡ daer

[*] 5:12 * ddieifyl

[*] 5:13 * cadw

[‡] 5:13 ‡ dyffwys, dibin

[*] 5:13 * llyn

[‡] 5:15 ‡ a chythrael yntho

[*] 5:16 * ynghylch

[‡] 5:17 ‡ tervynae, ffiniae

[*] 5:19 * cheniadoð

[‡] 5:19 ‡ ācref

[*] 5:19 * taudi, dwylwyth

[‡] 5:19

[‡] 5:20 ‡ yspysy, hōny, ddatcan

[*] 5:20 * yn y ddectref

[*] 5:22 * reolwyr

[‡] 5:22 ‡ cwympoð

[*] 5:23 * gesot

[‡] 5:24 ‡ gydac ef

[‡] 5:26 ‡ phisigwyr

[*] 5:26 * yn

[‡] 5:26 ‡ dycio

[*] 5:26 * waethwaeth

[‡] 5:27 ‡ ol

[*] 5:28 * ddillad

[‡] 5:29 ‡ rhediat

[*] 5:29 * wybu

[‡] 5:29 ‡ wialenot, ffrewyll

[*] 5:30 * rhinwedd

[‡] 5:30 ‡ ymsang, vyddin

[‡] 5:34 ‡ da y delych

[*] 5:34 * ywrth

[*] 5:35

[‡] 5:35 ‡ volesty

[*] 5:35 * yr athro

[‡] 5:36 ‡ Cy

[*] 5:38 * Reolwr

[‡] 5:38 ‡ irad

[*] 5:39 * vachcenes

[‡] 5:39 ‡ ond cyscu

[*] 5:40 * bwriodd

[‡] 5:40 ‡ yr lodes, grynfastes

[‡] 5:40

[*] 5:41 * vorwyn

[‡] 5:42 ‡ irdang, sānedigaeth

Pen. vj.

Pawedd yd erbynir Christ a’r eiddo yn ei wlad y un. Commission ac awdurdod yr Ebestyl. Amravel varn am Christ. Lladd Ioan, a’ei gladdy. Christ yn rhoi gorphwysfa yw ddisciplion. Y pemp torth bara a’r ddau pyscodyn. Christ yn gorymddaith ar y dwr. Ef yn iachay llawer.

6

1AC ef aeth ymaith o ddyno, ac a ðeuth yw wlad yhun, a’ ei ddiscipulon ei [*]canlynesont. 2A’ gwedy dyvot y Sabbath, y dechreawdd ef ei dyscy yn y Synagog, a’ [‡]brawychy a wnaeth l’awer a’r y clywsent ef, gan ddywedyt, O b’le y cafas hwn y pethae hynn? a’ phara ddoethinep yw [*]hyn a roed iddaw, can ys gwnair cyfryw [‡]nerthoedd trwy y ddwylo ef? 3Anyd hwn yw’r saer map Mair, brawd Iaco, ac Ioses ac Iudas a’ Simon? ac anyd yw y chwiorydd ef gyd a nyni? Ac wy rwystrit ynthaw ef. 4Yno y dyvot yr Iesu wrthynt, Nyd [*]yw Prophwyt yn ddianrydedd any’d yn ei wlad y un, ac ym‐plith y genedl y vn, ac yn y duy hun. 5Ac ny allei ef yno wneythy ’r neb vn [‡]nerth yn amyn gesot ei ddwylo ar y chydic gleifion a’ ei hiachay. 6Ac ef a ryveddawdd [*]am y ancrediniaeth wy, ac ef a gylchynawdd y trefi o [‡]bop‐parth, gan ey dyscu.

7Ac ef a alwodd y dauddec atavv, ac a ddechreuawdd y danvon wy bob ddau a’ dau, ac a roddes yddwynt [*]auturtot yn erbyn ysprytion aflan, 8ac a ’orchymynawdd yðwynt, na chymerent dim [‡]y’w hymddeith amyn ffon yn vnic: na’c y screpan, na bara, nac [*]efydd yn ei gwregysae. 9Anyd yhescicidiay hwy a’ [‡]sandalae, ac na wiscēt dwy [*]bais. 10Ac ef a ddyvot wrthynt, Ymp’le bynac ydd eloch y mywn i duy, ynovv ydd aroswch y ’n yd eloch o ddynovv. 11A’ pha’r ei bynac ny ’ch derbyniant, ac ny’ ch [*]clywant, pan eloch i ffordd o ddyno, escutwch y llwch ysy dan eich traed [‡]yn testiolaeth yddwynt. Yn wir y dywedaf y chwi, y bydd esmwythach i Sodoma ai Gomorrha yn‐dydd [*]brawd, nac i’r dinas hono.

12Ac wy aethan ymaith ac a procethesant, ar wellay o ddynion ei buchedd. 13A’ llawer o gythraelieit a vwriasant wy allan: ac wy a [‡]eneiniesant ac oleo lawer o gleifion, ac ei hiachesont.

14Yno y clypu ’r Brenhin Herod am danavv (can ys []eglaer oedd y enw ef) ac y dyvot, Ioan Vatyddiwr a gyfodes o’ veirw, ac am hyny y gweithredir [*]nerthoedd trwy ddaw ef. 15Ereill a ddywedesont, mai Elias ytyw: ac ereill a ðywedesōt, mai Prophwyt yw, ai vegis vn o’r Prophwyti. 16A’ phan glypu Herod, y dyvot, Hwn yw Ioan yr hwn a [‡]dorreis i ei ben: ef e a [*]godes o veirw. 17Can ys Herod y hun a ddanvonesei genadon, ac a dyaliesei Ioan, ac ei rhwymesei ef yn-carchar o bleit Herodias, yr hon oedd ’wraic Philip y vrawd ef, can iddo y phriody hi. 18Can ys Ioan a ddywedesei wrth Herod, Nyd cyfreithlon [‡]y ti gael gwraic dy vrawt. 19Am hyny ydd oedd Herodias yn dalha gvvg iddo, ac yn chwenychy y ladd ef, ac ny’s gallei. 20Can ys Herod a ofnei Ioan, o bleit iddo wybot y vot ef yn ’wr cyfiawn, ac yn [*]sanct, ac y parchei ef, ac wrth y glywet ef, y gwnai ef lawer o pethe, ac ei gwrandawei yn [‡]ewyllysgar. 21A’ phan oedd yr amser yn [*]temporaidd, a’ Herod ar ei ddydd genidigeth yn gwneythyr gwledd y’w bendeuigiō a’ ei [‡]gaptenieit a’ goreugwyr Galilaea: 22a’ gwedy y verch yr vnryvv Herodias ddyvot y mewn a [*]dawnsio, a’ [‡]boddloni Herod a’r ei oeð yn cyddeisteð wrth y vort, y dyvot y Brenhin wrth y [*]vor wynnic, Arch y [‡]mi beth bynac a vynnych, a’ mi ei rhoddaf yty. 23Ac ef a dyngawdd iddi, Beth bynac a erchych i mi, mi ei rhoddaf yty, pe hyd haner vy‐teyrnas. 24Ac yhi aeth allan, ac a ddyvot wrth ei mam, Peth a archaf? Hithe a ddyvot, Pen Ioan Vatiddiwr. 25Yno y daeth hi yn y [*]lle [‡]mewn awydd at y Brenhin, ac a archawdd, gan ðywedyt, Wyllyswn roddy o hanot i mi sef yr awrhon mewn descyl ben Ioan Vatyddiwr. 26Yno [*]myned o’r Brenhin yn athrist: eto er mwyn y llw, ac er mvvyn yr ei oedd yn cyd eisteð [‡]ar y vort, ny mynnoð ef y [*]gommeð hi. 27Ac yn y man yd anvones y Brenhin grogwr, ac ’orchmynawdd ðwyn y ben ef. 28Ac yntef aeth ac a [‡]laddawdd y ben ef yn y carchar, ac a dduc y ben ef mewn descyl, ac ei roes i’r [*]vorwyn, a’r vorwyn ei rhoes [‡]y’w mam. 29A’ phan y clypu y ddiscipulou ef, y daethant, ac y cymeresant ei [*]gorph, ac ei dodesont [‡]ym‐monwent.

30A’r Apostoliō ymgynullesont ynghyd at yr Iesu, ac a venegesont iddo [*]oll, ac ar a wnaethent, ac a [‡]ddyscesent‐i‐ereill. 31Ac ef a ddyvot wrthwynt, Dewchwi ych unain o’r neilltu ir diffeithwch, a’ gorphwyswch [‡]y chydigin: can ys yð oedd l’awer yn dyvot ac ac yn myned: val na chaent [*]encyd i vwyta. 32Am hyny ydd aethant mewn llong [*]o’r neilltu i le [‡]anial. 33Eithyr gweled o’r werin wy yn myned ymaith a’ bot llawer yn y adnabot ef, ac yn rhedec ar draet yd yno o’r oll ddimasoydd, ac y rhacvlaenesont wy yno, ac a ymgasclasont, ataw. 34Yno ydd aeth yr Iesu allan, ac a welawdd dyrva vawr, ac a dosturiawdd wrthwynt, can y bot wy val deuaidd eb yddyn vugail: ac a ddechreawdd ddyscy iddyn laweroedd. 35Ac yr [*]awrhon pan ddaroedd llawer o’r dydd, y daeth eu ðiscipulō ataw, gan ddywedyt, Llyma le diffaith, ac y hi yr owon yn llawero’r dydd: 36Gellwng wy ymaith, val y gallō vyned ir pentrefi a’r trefi o yamgylch, a’ phryny ydddyn vara: can nad oes [‡]yddyn ðim y’w vwyta. 37Yntef a atepoð ac addyvot wrthwynt, Rowch chwi yddynt beth y’w vwyta. Ac wy a ðywedesont wrthaw, A awn ni a’ phryny dau‐cant ceiniogwerth o vara, a’ ei roi yðyn yw ywyta? 38Yno y dyvot ef wrthynt, Pa sawl torth’ sy genwch? ewch ac edrychwch. A’ phan wybuont, y dywedesont, Pemp, a ’dau byscodyn. 39Ac ef a ’orchymynawdd yðwynt beri‐yddwynt oll eistedd, yn vyrðeidiae ar y [*]gwellt glas. 40Yno ydd eisteðesont yn y [‡]garvanae, o vesur cantoeð a’dec a’ dau geiniae. 41Ac ef a gymerawdd y pemp torth, a’r ddau pyscodyn, ac a edrychawdd y vyndd ir nefoedd, ac a ðiolchawdd, ac a dorawdd y bara, ac a ei rhoes at ei ddiscipulon, yw [*]gesot geyr y bron wy, a’r ðau pyscodyn a ranawdd ef yn y plith wy oll. 42Velly bwyta o hanynt a’ chael ei [‡]gwala. 43A’ hwy gymeresant ddau ddec bascedeit o’r briw [*]ion, ac o’r pyscawt. 44A’r ei a vwytesynt, oedd yn‐cylch pemp‐mil o wyr. 45Ac yn y man y parawdd ef yw ddiscipulon vyned ir llong, a ’rhacvlaeny trosawdd ir ’lan arall hyd Bethsaida, tra ddanvonei ef y [*]werin ymaith. 46A’ gwedy iddo y danvon wy ymaith, y tynnodd ef ffwrdd ir mynydd i weðiaw. 47A’ gwedy y myned hi yn hwyr, yr oeð y l’ong yn‐cenol y mor, ac yntef [‡]y hun ar y tir. 48Ac ef ei gwelawð yn [*]dra vaelus arnyn wrth rwyfo, (can vot y gwynt yn wrthwynep yðynt) ac yn‐cylch y bedwared [‡]wylfa o’r nos, y daeth ef atwynt, yn [*]gorymddaith ar y mor, ac ef a vynesei vyned eb y llaw hwy. 49A’ phan welsant wy ef yn [‡]gorymddaith ar y mor, y tybiesont may [*]ellyll ytoeð, ef ac a ’waeddesant. 50Can ys wy oll y gwelsont ef, ac a dechrenesont: an’d ar y chwaen yr [‡]ymddiddanodd ac wynt, ac y dyvot wrthint, Cyssiriwch, myvi yw, nac ofnwch. 51Yno yr escendodd ef atwynt ir llong, ac y peidiawdd y gwynt, ac aruthrol dros ben yr aeithei [*]braw ynthynt y vnain, a ryveddy a orugant. 52O bleit nad ystyriesent yr hyn a vvnaethesit ynghylch y tortheu hyny, can ddarvot caledy eu calonae.

53A’ dyvot trosawdd a wnaethant, a myned i dir Genezaret, a’ [‡]dyvot ir ’lan. 54A’ gwedy yddyn ðyvot o’r llong, yn y man ydd adnebuont ef, 55ac a gylchredesant trwy ’r oll vro hono o y amgylch ogylch, ac a ddechreysont ddwyn [*]hwnt ac yma mewn [‡]glythae y sawl oll, oedd yn gleifion, ir lle clywent y vot ef. 56Ac y b’le bynac yð elei ef y mewn i drefi nei ddinasoedd, ai i bentrefi, wy ddodent ei cleifion yn [*]yr heolydd, ac ei gweddient ar gael o hanynt gyhwrdd ys haychen y [*]wisc ef. A’ chyniuer [‡]a ei cyvyrddawdd, a iachawyt.

[*] 6:1 * dy=

[‡] 6:2 ‡ sanny

[*] 6:2 * hon, hwn

[‡] 6:2 ‡ wyrthiae

[*] 6:4 * bydd

[‡] 6:5 ‡ miragl, rhinwedd

[*] 6:6 * erwydd, o bleit, achos

[‡] 6:6 ‡ gwmpas

[*] 6:7 * veddiant allu

[‡] 6:8 ‡ gosymddaith, taith, siwrnai,

[*] 6:8 * arian yn i pyrse

[‡] 6:9 ‡ ryw escidiae

[*] 6:9 * siacked

[*] 6:11 * gwrandawant

[‡] 6:11 ‡ er

[*] 6:11 * varn

[‡] 6:13 ‡ eliesont, angenesāt, iresant

[] 6:14 * cyhoedd honeid

[*] 6:14 * gwyrthie

[‡] 6:16 ‡ laddeis

[*] 6:16 * godwyt

[‡] 6:18 ‡ vot i ti, gadw

[*] 6:20 * ddwywol

[‡] 6:20 ‡ llawen

[*] 6:21 * luyddwyr

[‡] 6:21 ‡ dains

[*] 6:22

[‡] 6:22 ‡ boddhay

[*] 6:22 * vachcenes

[‡] 6:22 ‡ genyf

[*] 6:25 * man, ar ffrwst

[‡] 6:25 ‡ yn diwyd

[*] 6:26 * bot

[‡] 6:26 * wrth y bwrdd

[*] 6:26 * gwrthot, throsgwyddo, phallu,

[‡] 6:28 ‡ dorodd

[*] 6:28 * vachcenes

[‡] 6:28 ‡ yddy

[*] 6:29 * gelain

[‡] 6:29 ‡ mewn beð

[*] 6:30 * bop peth

[‡] 6:30 ‡ dangosesēt

[‡] 6:31 ‡ encyd, wers

[*] 6:31 * enhyt, arvod

[*] 6:32 * yn ohanrhedawl

[‡] 6:32 ‡ diffaith

[*] 6:35 * ynawr

[‡] 6:36 ‡ ganthyn

[*] 6:39 * glaswellt

[‡] 6:40 ‡ vyrðeidieu

[*] 6:41 * dodi

[‡] 6:42 ‡ digon

[*] 6:43 * vwyt

[*] 6:45 * bobul

[‡] 6:47 ‡ yn vnic

[*] 6:48 * vlin

[‡] 6:48 ‡ gadwadwriaeth

[*] 6:48 * rhodio

[‡] 6:49 ‡ rhodio rhyd

[*] 6:49 * yspryt, drychioleth

[‡] 6:50 ‡ chwedleyodd

[*] 6:51 * sannedigeth

[‡] 6:53 ‡ thirio

[*] 6:55 * o ddyamgylch

[‡] 6:55 ‡ gwelyae

[*] 6:56 * y marchnatoedd

[*] 6:56 * na bai and

[‡] 6:56 ‡ a gyfyrddawdd ac ef

Pen. vij.

Y discipulon yn bwyta a dwylo eb ’olchi. Tori gorchymyn Dew gan athraweth dyn. Pa beth a haloga ddyn. Am ’wraic o Syrophaenissa. Iachay yr mudan. Y werin y yn moli Christ.

7

1YNo ydd ymgasclawdd y Pharisaieit attaw, a’r ei o’r [*]Gwyr‐llen ar a ddaethent o Gaerusalem. 2A’ phan welsant ’r ei o’r discipulon yn bwyta bwyt a dwylo [‡]cyffredin (ys ef yw hyny eb ei golchi) yr [*]achwynesont. 3(Can ys y Pharisaieit a’r ol’ Iuddeon, dyeithr yðynt ’olchy ei dwylo yn [‡]’orchestol, ny vwytaant, gan ðalha athraweth yr [‡]Henaifeit. 4A’ phan ddelont o’r [*]varchnat, o ddyethyr yðyn ymolchy, ny vwytant: a’ llawer o bethae eraill ynt, a’r a gymersant vvy arnynt ei cadw, vegis golchiadae[‡]cwpanae, ac ysteni, [*]ac evyddenneu a’ [‡]byrddae. 5Yno y govynodd y Pharisaieit a’r Gwyr‐llen iddaw, Paam na rodia dy ddiscipulon di[*]herwydd athraweth yr Henaifieit, anyd bwyta bwyt a dwylo eb olchi? 6Yno ydd atebei ac y dywedei yntef wrthynt, Can ys da y propwytawdd Esaias am dano‐chwi [‡]hypocritae, vegis yð escrivenir, Y popl hyn am anrydedda i aei gwefusae, a’ ei calon ’sy pell [*]hwnt o ddywrthyf. 7Ac ouer im anrydeddant i, gan ddyscy yn lle dysceidaeth ’orchynynae dynion. 8O bleit ydd ych yn rhoi gorchymyn Duw heibio, ac yn cadw athraweth dynion, vegis golchiadae ysteni a’ chwpanae, a’ llawer o gyffelyp bethae ydd ych yn ei ’wneythyr. 9Ac ef a ðyvot wrthynt, Ys da iavvn, y [*]gomeðwch chwi ’orchymyn Duw, val y catwoch eich athraweth eich unain. 10Can ys Moysen a ddyvot, Anrydedda dy dad a’th vam: a’ Phwy pynac a velltithia dad nei vam, bid varw [‡]o’r varwoleth. 11A’ chwi ddywedwch, A’s dywait vndyn wrth dad nei vam, Corban, ys ef yw hyny, Trwy ’r rhoð a offrymir genyfi, y daw lles yty, rhydd vydd ef. 12Ac ny [*]edwch iddo mwyach wneythy’r dim lles y’w dad na ei vam, 13gan ychwi [‡]ddirymio gair Duw, can eich athraweth eich hunain yr hwn a [*]’osodesochwi: a’ llawer o ryw gyffelyp pethae hyny a wnewch. 14Yno y galwodd ef yr oll dyrfa ataw, ac a ðyuot wrthynt, Gwrandewchvvi oll arnaf, a’ dyellwch. 15Nid oes dim allan o ddyn, a ddychon y halogy ef, pan el oei vewn: eithyr y pethae a ddaw allan o hanaw, yw’r ei a halogant ddyn. 16A’s oes gan nep glustiae y [‡]glywed, clywet. 17A’ phan ddaeth ef ymywn i duy o y wrth y [*]werin, y gouynodd ei ddiscipulon iddo o bleit y [‡]parabol. 18Ac ef a ddyvot wrthwynt, Velly a y tych chwithe hefyt yn ddiddyall? A ny wyddoch [*]pan yw pop peth o ddyallan a el o vewn dyn, na all y halogy ef, 19can nad yw yn myned o vewn ei galon, yn amyn ir boly, ac yn myned allan i’r gauduy yr hwn yw carthiat yr oll vwydydd? 20Yno y dyuot ef, Y peth a ddaw allan o ddyn, hyny a haloga ddyn. 21Can ys y ddymewn ’sef o galon dynion y [*]deillia meddyliae [‡]mall, tori‐priodasae, godinebae, lladd‐celain, 22llatrata, [*]cupydddra, [‡]scelerdra, dichell, haerllycrwydd [*]llygad drwc, cabl‐air, balchedd, ampwyll. 23Yr oll ysceleroedd hyn a [‡]ddon o ddymywn, ac a halogan ddyn.

24Ac o yno y cyfodes ef, ac ydd aeth i gyffinydd Tyrus a’ Sidon, ac aeth y mewn y duy, ac ny vynesei y neb gael gwybot: an’d ny allei ef vot yn guddiedic. 25Can ys gwreic, yr hon oedd ei [*]merch‐vach ac iddi yspryt aflan, a glypu son am danaw ac a ddaeth ac a gwympodd wrth y draed ef 26(A’r wreic oedd [‡]Groec, a’ Sirophenissiat o genedl) a’ hi ervyniawdd iddo vwrw allan y cythrael o hei merch. 27A’r Iesu a ddyvot wrthei, Gad yn gyntaf borthi y plant: can nad [‡]da cymeryd bara ’r plāt a’ ei davly i’r [*]cynavon. 28Yno ydd atepodd hi ac y dyuot wrthaw, Diau, Arglwydd: eto eisioes e vwyta ’r cynavon y dan y vord o vriwson y plant. 29Yno y dyuot ef wrthi, Am yr ymadrodd hwn dos ymaith: ef aeth y cythrael allan o’th verch. 30A’ gwedy y dyuot hi []adref y’w thuy, hi a gavas y cythrael gwedy ymadel, a’ ei merch yn gorwedd ar y gwely.

Yr Euangel y xij. Sul gwedy Trintot.

31Ac ef aeth drachefn ymaith o ffiniae Tyrus a’ Sidon, ac a ddaeth yd vor Galilea trwy perveð cyffiniae y [*]Dectref. 32Ac wy a dducesont attaw vn byddar; ac ac attal dywedyt arnaw, ac a atolygesont iddaw [‡]’osot ei law arno. 33A’ gwedy iddaw ei gymeryt ef or neilltu allan o’r tyrfa, ef a estennawdd ey vyssedd yn ei glustiae, ac a boyrawdd, ac a gyfyrddawð a ei davot ef. 34Ac ef a edrychawð ir nef, can vcheneidiaw, ac a ddyvot wrthaw, [‡]Ephphatha ys ef yw, ymagor. 35Ac yn y man ydd ymagorawdd ey glustiae, ac ydd ymellyngawdd [*]rhwym ei davot, ac ef a ddyvot yn [‡]eglur. 36Ac ef a ’orchymynawdd yddwynt, na ddywedynt i nep: an’d pa vwyaf y goharddei yðwynt, mwy o lawer y [*]manegynt, 37a’ brawychy eb weð a wnaethant, can ðoedyt [‡]Tec y gwnaeth ef pop peth: ir byddair y [*]gwna ef glywet, ac ir mution ddywedyt.

[*] 7:1 * Scriuenyddion

[‡] 7:2 ‡ budron

[*] 7:2 * cwynesōt

[‡] 7:3 ‡ vynech

[‡] 7:3 ‡ Henaif

[*] 7:4 * varcet

[‡] 7:4 ‡ phiolae, diot lestri

[*] 7:4 * a’llestri efydd, pres ne elydn

[‡] 7:4 ‡ borde,

[*] 7:5 * gwelye ar ol

[‡] 7:6 ‡ ffuantwyr, truthwyr

[*] 7:6 * draw

[*] 7:9 * gwrthod

[‡] 7:10 ‡ ar, yr ange

[*] 7:12 * addefwch

[‡] 7:13 ‡ ddiawdurdodi

[*] 7:13 * ordinesoch

[‡] 7:16 ‡ wrando, gwrādawet

[*] 7:17 * popul

[‡] 7:17 ‡ ddamec

[*] 7:18 * am

[*] 7:21 * daw

[‡] 7:21 ‡ drwc

[*] 7:22 * trachwāt

[‡] 7:22 ‡ enwiredd, aflendit

[*] 7:22 * cenvigen

[‡] 7:23 ‡ ddawan

[*] 7:25 * merchan, bachcenes

[‡] 7:26 ‡ ’roeges

[‡] 7:27 ‡ iawn

[*] 7:27 * cianot, cwnach, cwn bychain

[] 7:30 ‡ ydref

[*] 7:31 * Decapolis

[‡] 7:32

[‡] 7:34 ‡ Hipatha

[*] 7:35 * llinyn

[‡] 7:35 ‡ groyw, iawn, lawnllythr

[*] 7:36 * cyhoeddent

[‡] 7:37 ‡ Da

[*] 7:37 * par

Pen. viij.

Miracl y saith torth. Y Pharisaiait yn erchi arwydd. Surdoes y Pharisaiait. Y dall yn derbyn ei ’olwc. Ei adnabot gan ei ddiscipulon. Ef yn ceryddy Petr. Ac yn dangos mor angenraid yw bot ymlid a’blinderwch.

8

Yr Euangel y vij. Sul gwedy Trintot.

1YN y dyddyae hyny, pan oeð tyrva dra‐mawr ac eb gantwyut ddim yw vwyta, yr Iesu a ’alwawdd ei ðiscipulon ataw, ac a ðyvot wrthwynt, 2Ydd wyf yn tosturiaw wrth y tyrfa, can ys yddwynt aros y gyd a mi er ys tri‐die, ac nid oes Ganthwynt dim yw vwyta. 3Ac a’s [‡]anvonaf wy ymaith [*]eb vwyt y’w teie ehunain, wy [‡]loysygant ar y ffordd: can ys yr ei o hanaddynt a ddeuthant o bell. 4Yno ydd atepawdd ei ddiscipulon iddo, [*]Paweð y dychon dyn borthy ’r ei hynn a bara yma yn y diffeith? 5Ac ef a o vynnawdd yddwynt, Pasawl torth ys ydd genwch? Ac wy a ddwedesont, Saith. 6Yno y gorchymynawdd ef yr tyrfa eistedd ar y ddaear: ac ef a gymerawdd y saith torth, ac wedy iddo ddiolvvch, eu torawdd, ac eu rhoddes [*]y’w ddiscipulon yw [‡]gesot geyr eu bron, ac wy ei gesodesont geyr bron y popul. 7Ac ydd oedd ganthwynt ychydic pyscot bychain: ac wedy iddo [*][]vendithiaw, ef archawdd yddwynt hefyd ei gesot geyr eu bron. 8Ac wy a vwytesont, ac a gawsont digon, ac wy a godesont o’r briwvwyt oedd yn‐gweddill, saith basgedeit, 9(a’r ei vysent yn bwyta, oedd yn‐cylch pedeir‐mil) ac velly ef yd[‡]anvonawdd wy ymaith.

10Ac [*]ar hynt ydd aeth ef i long gyd ei ddiscipulon, ac y ðaeth i [‡]barthae Dalmanutha. 11A’r Pharisaiait a ddaethan allan, ac a ddechreusont [*]ymddadle ac ef, gan geisiaw gantaw arwydd o’r nef, a’ chan ei [‡]demptio. 12Yno yr [*]vcheneiddioð ef yn [‡]ddwys: yn ei yspryt, ac y dyuot. Pa geisio arwydd y mae’r genedleeh hon? Yn wir y dywedaf y chwi, [‡]na’s rhoddir arwyð ir genedlaeth hon.

13Ac ef y gadawodd wy, ac aeth i’r llong drachefyn, ac a dynnodd ymaith dros y dwfr.

14Ac anghofio a wnaethent gymeryd bara, ac nid oedd ganthwynt amyn vn dorth yn y llong. 15Ac ef a orchmynawdd yddynt gan ddywedyt, Gwiliwch, ac ymogelwch rac [*]leven y Pharisaieit, a’ rac leven Herod. 16A’ resymy a wnaethant wrth ei gylydd, gan ddywedyd, Hyn ’sy can Nyd oes ddim bara genym. 17A’ phan ei gwybu ’r Iesu, y dyvot wrthwynt, Pa resymy ddych velly, can na’d oes genwch vara? a nyd ychvvi yn [‡]synniaw etwa, nag yn deally? A ytyw eich calonae eto genwch wedy ’r [*]argaledu? 18Oes llygait genwch ac ny chāvyðwch? ac oes i chwi glustiae, ac ny chlywch? Ac any ddaw yn eich cof? 19Pan doreis y pemp torth ym‐plith pempmil, pa sawl bascedeit o vriwvwyt a [‡]godesoch? Dywedesont wrthaw, Dauddec. 20A’ phan doreis saith ymplith pedeir mil, pa sawl bascedeit gvveddi ll o vriwfwyt a godesoch? Dywedesont wythae, Saith. 21Yno y dyvot ef wrthwynt, P’wedd yvv na [*]ydyellwch? 22Ac ef a ddaeth i Bethsaida, ac wy a dducesont ataw ddall, ac a [‡]ei gweddieson ar iddo y gyfwrdd ef. 23Yno y cymerawdd ef y dall [*]erbyn, ei law, ac ei [‡]tywysawdd allan o’r dref, ac a boyrawdd yn ei lygait, ac a [*]’osodes ei ddwylaw arno, ac a ovynawdd iddaw a welei ef ddim. 24Ac ef a [‡]edrychodd i vynydd, ac a ddyuot, Mi welaf ddynion: can ys gwelaf wy yn [*]gorymddaith, [‡]mal petyn breniae. 25Gwedy hyny, y gesodes ef, ei ddwylo drachefyn ar y lygait ef, ac y parawdd iddo [‡]edrych-drachefn. Ac ef a edverwyt iddo ei olvvc, ac ef a welawdd bavvp oll o bell ac yn [‡]eglaer. 26Ac ef a ei danvonawð ef a‐dref y’w duy, gan ddywedyt, Ac na ddos ir dref, ac na ðywait i nep yn y dref. 27A’r Iesu aeth allan, ef a ei ðiscipulō i Caesarea Philippi. Ac ar y ffordd yr ymovynnawð ef a ei ddiscipulon, gan ddywedyt wrthynt, Pwy’n medd dynion ytwy vi? 28Ac wy a atebesont, yr ei a ddvvvait mai Ioan Vatydiwr: a’r ei, Elias: a’r ei mai vn o’r Propwyti. 29Ac ef a ddyvot wrthynt, A’ phwy’n meddw‐chwi ytwy vi? Yno yð atepawð Petr ac y ddyuot wrthaw, Tydy yw’r Christ. 30Ac ef a ’orchymynawdd yn [*]gaeth yddynt na vanegent hyny i nep am danaw. 31Yno y dechreawdd ei dyscy y byddei [‡]ddir y Vap y dyn ddyoðef llawer o bethæ, a’ ei [*]argyweddy y gan yr Henaifieid, a chan yr Archoffeiriait a’r Gwyr‐llen, a’ [‡]chael ei ladd, ac o vewn tri dic‐yfody drachefyn. 32Ac ef a adrodes y [*]peth hyny yn [‡]’olae. Yno y cymerth Petr ef or ailltu, ac a ddechreodd [*]roi iddo sen. 33Yno ydd ad ymchoelawdd ef, ac ydd edrychawdd ar ei ddiscipulon, ac yrrhoes‐sen i Petr, gan ðywedyt, Tynn [*]ar v’ol i Satan: can na [‡]synny bethae Duw, eithr pethae dynion.

34A’ gwedy iddo ’alw y [*]werin attaw gyd aei ðiscipulon, a’ dywedyt wrthynt, Pwy pynac a wyllysa ddyvot ar v’ol i, ymwrthodet ac ef yhun, a’ chymered i vyny ei [‡]groc, a’ dylynet vi. 35Can ys pwy pynac a ewyllysa gadw ei einioes, []ei cyll: a’ phwy pynac a gyll ei [*]einioes er vy mwyn i a’r Euangel, ef ei caidw. 36Can ys pa les i ddyn, er enill yr oll vyt, a ’cholly ei enaid? 37[‡]Ai pa peth a ryð dyn yn [*]ymdal dros ei eneit? 38Can ys pwy pynac a [‡]wrido om pleit i, n’am geiriae ym‐plith yr ’odinebus a’r bechadurus genedlaeth hon, o bleit [*]yntef y [‡]gwrida Map y dyn hefyt, pan ddel yn‐gogoniant ei Dat y gyd a’r Angelion sainctus.

[‡] 8:3 ‡ g gellyngaf maddeuaf

[*] 8:3 * ar ei cythlwnc

[‡] 8:3 ‡ ffaintian

[*] 8:4 * O ble

[*] 8:6 * yddy

[‡] 8:6 ‡ dody

[*] 8:7 * bendico,

[] 8:7 * ddiolch

[‡] 8:9 ‡ gellyngawdd

[*] 8:10 * ar y chwaē

[‡] 8:10 ‡ randiroeð

[*] 8:11 * ymofyn

[‡] 8:11 ‡ brovi

[*] 8:12 * a roes ebwch

[‡] 8:12 ‡ drwm

[‡] 8:12 ‡ a’s

[*] 8:15 * swrdoes

[‡] 8:17 ‡ ystyriaw

[*] 8:17 * ddallu

[‡] 8:19 ‡ gymresoch

[*] 8:21 * synniwch

[‡] 8:22 ‡ ddeisyfesant

[*] 8:23 * erwydd

[‡] 8:23 ‡ arwenws y maes

[*] 8:23 * ddodes

[‡] 8:24 ‡ dremiodd

[*] 8:24 * rhodio

[‡] 8:24 ‡ malphe

[‡] 8:25 * dadedrych

[‡] 8:25 ‡ eglur

[*] 8:30 * dynn

[‡] 8:31 ‡ angenrad

[*] 8:31 * gwlio, goddi

[‡] 8:31 ‡ ddiva, ddyvetha

[*] 8:32 * gair

[‡] 8:32 ‡ ddiledlef

[*] 8:32 * ei geryðy, ragy arno

[*] 8:33 * o ywrthyf

[‡] 8:33 ‡ ddyelly, ystyry

[*] 8:34 * bobyl, y dyrva

[‡] 8:34 ‡ groes

[] 8:35 ‡ ond, eithyr

[*] 8:35 * enaid, hoydyl

[‡] 8:37 ‡ Neu

[*] 8:37 * gyngwerth, werthyd

[‡] 8:38 ‡ gwiliyðio

[*] 8:38 * hwnw y cywilyddia

[‡] 8:38

Pen. ix.

Ymrithiat Christ. Bot yn iawn y wrando ef. Bwrw allan yr yspryt mut. Grym gweddi ac vmpryd. Am varwoleth a’ chyuodiat Christ. Y ddadl pwy a vyddei vwyaf. Na rwystrer ar rediat yr Euangel. Gohardd camweddae.

9

1AC ef a ddyvot wrthwynt, Yn wir y dywedaf wrthych, pan yvv bot r’ei o’r sawl ’sy yn sefyll yman, a’r ny’s [*]archwayddant o angae [‡]yd pan welont. Deyrnas Duw, yn dyvot [*]yn ei nerth. 2Ac ar ben chwech diernot gwedy y cymerth yr Iesu Petr, ac Iaco ac Ioan, ac aeth a’ hwy i vynydd i vonyth vchel or nailltu wrthyn y hunain, ac ef a [‡]ymrithiodd geyr y bron wy. 3A’ ei ddillat a [*]ddysclaeriawdd, ac oedden dra channeit val yr eiry, mor ganneid na vedr [‡]neb pannydd ar y ddayar ei gwneythy ’r. 4Ac a ymddangoses yddynt Elias [*]ef a Moysen, ac ydd oeddent yn [‡]ymddiddan a’r Iesu. 5Yno ydd atepodd Petr, ac y dyuot wrth yr Iesu, [*]Rabbi, da yw i ni vot yman: a’ gwnawn i ni dri [‡]phebyll, vn y ti, ac vn i Voysen, ac vn i Elias. 6An’d na wyddiat ef beth yr oedd yn ei ddywedyt: can ddarvot yddyn ddechryyny. 7Ac ydd oedd [*]wybrē a’r y gwascodawdd wy, a’ llef a ddeuth allan o’r wybren, gan ddywedyt, Hwn yw vy Map caredic: [‡]clywch ef. 8Ac yn ddysyvyt ydd edrycheson o ddamgylch, ac ny welsont mwyach nebun, o ddyeithr yr Iesu yn vnic y gyd ac wynt. 9Ac a ’n hwy yn descend i lavvr o’r mynyth, ef a ’oruchmynnawdd yðynt, na vynegent i [*]neb pa bethe a welsent anyd pan gyvodit Map y dyn o veirw drachefyn. 10A’ hwy a gatwesant y [‡]peth hwnw wrthyn y hun, gan ymofyn bavvp a’ ei gylydd, pa beth oedd hyny, Cyvodi o veirw drachefyn? 11A’ gofyn iddo a orugāt, can ddywedyt, Paam y dywait y Gwyr‐llen y byð [*]dir i Elias ddyuot yn gyntaf? 12Ac ef atepawdd ac a ddyuot wrthynt, Elias yn ddiau a ddaw, yn gyntaf yc a edvryd yr oll bethae: a’ megis yð escriuenwyt [‡]o Vap y dyn, rhait iddo ddyoðef llaweroedd a chael ei [*]ðiystyry. 13Eithr ys dywedaf wrthyth ddarvot i Elias ðyvot (a gwneythyd o hanwynt iddo’r hyn a vynesont) vegis ydd escriuenwyt am danaw.

14A’ phan ddaeth ef at ei ddiscipulon, y gwelawdd ef dyrva vawr o ei h’amgylch, a’r Gwyr‐llen yn ymðadlae [*]ac wynt. 15Ac yn ebrwydd yr oll popul pan welsant ef, a ddechrenent, ac a redent ataw, ac a gyfarchent‐well yddo. 16Yno y gowynawdd ef ir Gwyr-llen, Pa ymddadle ydd ych yn [*]eich plith eich hun? 17Ac vn or dyrva a atepawdd ac a ddyvot, Athro, ys dygais vy map atat, ac [‡]iddo yspryt mut: 18yr hwn p’le pynac y cymer ef, a ei [*]dryllia, ac y [‡]bwrw‐yntef-ewyn ac ydd[*]yscyrnyga ei ddanedd, ac y [‡]dihoena: a’ dywedais wrth dy ddiscipulon am y vwrw ef y maes, ac ny allasant. 19Yno ydd atepodd ef iddo, ac y dyvot, A genedlaeth anffyddlon, pa hyd [*]weithian y byddaf gyd a chwi? pa hyd weithian ich dyoddesaf? Dugwch ef ata vi. 20Yno y ducesont ef attaw: ac [‡]yn gymmedr ac y canvu yr yspryt ef, ey [*]drylliawdd, ac ef a gwympodd yr llavvr ar y ddaiar, gan [‡]ymcreinio, a’ [*]maly‐ewyn. 21A’ govyn a oruc ef y’w dat, [‡]Beth ’sy o amser er pan ddarvu iddo val hyn? Ac ef a ddyuot, Er yn [*]vap. 22A’ mynech y tavl ef yn tan, ac i’r dwfr yw gyfergolli ef: eithyr a’s gelly di ddim, cymporth ni, a [*]thosturia wrthym. 23A’r Iesu a ddyvot wrthaw, A’s[‡]gelly di gredy hyn, pop peth sy [*]possibil i hvvn a gredo. 24Ac yn ddiohir tad y bachcen gan lefain gyd a [‡]deigrae, a ddyuot, Arglwydd, [*]Credaf: cymmorth vy ancrediniaeth. 25Pan welawdd yr Iesu vot y popul yn dyvot‐atavv‐ar ei rhedec, ef a [][‡]geryddawdd yr yspryt aflan, gan ðywedyt wrthaw, Tydi yspryt mut a’ byddar, mi a ’orchymynaf yty, [*]dyred allan o hanaw, ac na ddos mwyach yndaw ef. 26Yno llefain o’r yspryt, ac y [‡]drylliodd ef yn dost, ac a ddaeth allan, ac ydd oedd ef val vn marw, y’ny ðywedei lhawer, [*]y varw ef. 27A’r Iesu a gymerth ei law ef, ac ei [‡]derchafawdd, ac ef a gyfodes y vynydd. 28A’ gwedy y ddyuot ef ir tuy, ei ddiscipulon a ’ovynent iddo yn [*]ddirgel, Paam na’s gallem ni y vwrw ef allan? 29Ac ef a ðyvot wrthynt, Y rhyw hwn nyd all mewn vn modd ddyvot allan, anyd[‡]gan ’weddi, ac vmpryd.

30Ac wy a ymadawsan o ddyno, ac aethant trwy Galilaea, ac nyd ’wyllesei gael o nep wybot. 31Can ys dyscawdd ef ei ddiscipulon, a dywedawdd wrthynt, Map y dyn a roddir yn‐dwylo dynion, ac wy y [*]lladant ef, a’ gwedy y lladder, ef gyvyd tragefyn y trydydd dydd. 32Eithyr nyd oedden vvy yn deally yr ymadrodd hwnw, ac ofn oedd arnyn ymofyn ac ef. 33Gwedy hyny y daeth ef i Capernaum: a’ phan oedd ef yn tuy, y govynnawdd yddynt, Pa beth oedd yr hyn a ymddadleuech yn eich plith eich hunain, rhyd y ffordd? 34Ac wy a dawson a son: can ys ar hyd y ffordd yr ymddadleynt aei gylydd, pwy’n vyddei bennaf. 35Ac ef a eisteddawð, ac a alwodd y deuddec, ac a ddyvot wrthyn, A’s deisyf nep vot yn gyntaf, e gaiff vot yn [*]ddywethaf oll, ac yn [‡]weinidoc i pawb oll. 36Ac ef a gymerth vachcenyn ac ei gesodes yn y [*]cyfrwng wy, ac ei [‡]cymerawdd yn ei vreichie, ac a ddyvot wrthwynt, Pwy pynac a dderbynio yr vn o gyfryw vechcynos yn vy Enw i, a’m derbyn i: 37a’ phwy pynac a’m derbyn i, nyd myvi a dderbyn ef, anyd hwn a’m danvones i.

38Yno ydd atepawdd Ioan iddo, gan dywddyt, Athro, ys gwelsam vn yn bwrw allan gythrelieit [*]drwy dy Enw di, yr hwn nyd yw yn eyn dylyn ni, a’ goharddesam ef, can na [‡]ðylyn ef nyni. 39A’r Iesu a ddyuot, Na ’oherddwch ef ddim: can nad oes [‡]nep a wna [*]wrthiae [‡]gan vy Enw i, ac a aill yn hawdd ddywedyt drwc am danaf. 40Can ys pwynac nyd yw yn eyn erbyn, ’sy [*]trosom. 41A’ phwy pynac a roddo i chwi [‡]gwppaneit o ddwfr y’w yfet er mvvyn vy Enw i, can y chwi vot yn[*]perthyn i Christ, yn wir y dywedaf wrthych, ny chol’ ef ei [‡]vvobrvvy. 42A’ phwy pynac a [*]rwystro r’ vn o’r ei bychain hyn, a gredant yno vi, gwell oedd iðo yn [‡]hytrach pe gesodit maē melin y amgylch ei [*]vwnwgl, a ei davly [‡]yn y mor. 43Can hyny a’s dy law ath rwystra, tor y hi ymaith: gwell yw y‐ti vyned y mewn i’r bywyt, yn [*]efrydd, nac yti a’ dwy law vyned iyffern i’r tan [‡]andiffoddadwy, 44lle ny bydd marw y pryf hwy, ac ny ddiffodd y tan byth. 45Ac a’s dy droet ath rwystra, [*]tor e ymaith: gwell yw yty vyned yn gloff i’r bywyt, nac ac yti [*]ddau droet dy davly i yffern i’r tan andiffoðadwy, 46lle ny’s marw y pryf hwy, ac ny’s dyffydd y tan byth. 47Ac a’s dy lygat ath rwystra, tynn ef allan: gwell yw i ti vyned i deyrnas Duw yn vnllygeidioc, nag a’ dau lygad genyt, dy davly i yffern dan, 48lle nyd marw y pryf wy, a’r tan ny ddiffyð byth. 49Can ys pop dyn a helltir a than: a’ phop aberth a helltir a halen. 50Da yw halen: and a’s bydd yr halen yn ddivlas, a’ pha beth y temperir ef? Bid y chwi halen ynoch eich vnain, a’ bid [‡]tan gneddyf genwch bavvp wrth ei gylydd.

[*] 9:1 * chwaithāt provant

[‡] 9:1 ‡ nes gweled

[*] 9:1 * mewn, gyd a gallu meddiant

[‡] 9:2 ‡ llailltu

[*] 9:3 * dywynoð

[‡] 9:3 ‡ vn pānwr

[*] 9:4 * gyd

[‡] 9:4 ‡ chwedleua llavaru

[*] 9:5 * Athro

[‡] 9:5 ‡ lluestai

[*] 9:7 * cwmwl rhwn

[‡] 9:7 ‡ gwrandewch

[*] 9:9 * vndyn

[‡] 9:10 ‡ chwedl

[*] 9:11 * raid

[‡] 9:12 ‡ am

[*] 9:12 * ðiddymio, bod mewn anvri, ei goddy, sarhay

[*] 9:14 * yn i herbyn hwy

[*] 9:16

[‡] 9:17 ‡ ynddo

[*] 9:18 * rhwyg

[‡] 9:18 ‡ mal y

[*] 9:18 * rhicia

[‡] 9:18 ‡ curia

[*] 9:19 * bellach

[‡] 9:20 ‡ er cynted, cy gynted

[*] 9:20 * briwodd

[‡] 9:20 ‡ ymdreiglo

[*] 9:20 * goloforio

[‡] 9:21 ‡ Er pa bryd y

[*] 9:21 * vachcen, o vabolaeth

[*] 9:22 * thrugarha

[‡] 9:23 ‡ medri

[*] 9:23 * alluawc

[‡] 9:24 ‡ dacrae

[*] 9:24 * Ydd wyf yn credy

[] 9:25 ‡ vygythioð

[‡] 9:25 ‡ ysdwrdiawdd

[*] 9:25 * cerdda

[‡] 9:26 ‡ carpodd

[*] 9:26 * Evu varw

[‡] 9:27 * cwnnodd

[*] 9:28 * dan llaw

[‡] 9:29 ‡ trwy

[*] 9:31 * divethant

[*] 9:35 * olaf

[‡] 9:35 ‡ was

[*] 9:36 * cenol, perfedd

[‡] 9:36 ‡ braicheidiodd

[*] 9:38 * gan

[‡] 9:38 ‡ chanlyn

[‡] 9:39 ‡ vndyn

[*] 9:39 * viracl

[‡] 9:39 ‡ trwy

[*] 9:40 * gyd a ni, ar ein part

[‡] 9:41 ‡ phiolet

[*] 9:41 * deiryd

[‡] 9:41 ‡ gyfloc

[*] 9:42 * sarhao

[‡] 9:42 ‡ vwy

[*] 9:42 * wddwf

[‡] 9:42 ‡ i’r

[*] 9:43 * anavus

[‡] 9:43 ‡ ny ddiffoddir byth

[*] 9:45 * trycha

[*] 9:45 * ddwy

[‡] 9:50 ‡ heddwch

Pen. x.

Am yscarieth. Y goludawc yn ymofyn a’ Christ. Gwobr yr ei a erlidir. Am veibion Zebedaeus. Agori llygaid Bartimaeus.

10

1AC ef a gyvodes o yno ac aeth i [*]ffiniae Iudaia rhyd y tu hwnt i Iorddonen, a’r vintai a [‡]gyrchodd ataw drachefyn, ac val ydd oedd gynefin, ef y []dyscai wy drachefyn. 2Yno y daeth y Pharisaieit a’ gofyn iddo a oedd rydd i wr [‡]roi ymaith ei wraic, gan yddyn ei demptio ef. 3Ac ef atepodd ac a ddyvot wrthynt, Peth a ’orchmynawdd Moysen y chwi? 4Dywedesont wythe, Moysen a ’oddefawdd bot yscriueny [*]llythyr yscar, a’ei rhoi hi ymaith. 5Yno ydd atepodd yr Iesu, ac y dyvot wrthynt, Am galedrwydd eich calon chvvi ydd escriuenawð ef y gorchymyn hwn ychwy. 6And yn‐dechreuat y creaduriacth y gwnaeth Duw hwy gwryw a’ benyw. 7Achos hyn y gad dyn ei dad a’ ei vam, ac a [‡]lyn wrth ei wreic. 8Ac wy ill dau a vyðant vn [*]cnawd: yd nad ynt mwyach yn ddau ’namyn vn cnawd. 9Can’s yr hyn a [*]gyssyllta Duw na ’ohanet dyn. 10Ac yn tuy y govynent ei ðiscipulon iðo drachefyn am y peth hwnw. 11Ac ef a ddyvot wrthynt, Pwy pynac y ddyr ’ymaith ei wraic a’ [*]phriody vn arall, ef y wna ’odineb yn y herbyn hi. 12Ac a’s gwreic y ddyr ’ymaith hei gwr, a’ [‡]phriodi vn arall y mae hi gwneithy’r godinep.

13Yno y ducesant [*]blant‐bychain ataw er iddo ei cyhwrdd: a’ei ddiscipulon a [‡]geryddent yr ei’ a ddaethei ac wynt. 14A’ phan ey gwelawdd yr Iesu sori a oruc ef, a’ dywedyt wrthynt, Gedwch i’r [*]ei bychain ddyuot ata vi, ac na’w goherddwch: can ys o’r cyfryw y mae teyrnas Duw. 15Yn wir y dywedaf wrthych, Pwy pynac ny’s erbynia deyrnas Duw, megis bachcenyn, nyd a ef y mewn ddim yddi. 16Ac ef ei braicheidiawdd wy, ac a [‡]’osodes ei ddwylo arnaddynt, ac a ei bendithiawdd.

17A’ gwedy iddo vyned [*]allan i’r ffordd, y daeth vn yn rhedec, ac a [‡]benlinioð iddo, ac a vynawð yddaw, Athro da, beth a wnaf i, y gael meðiantu bywyt tragyvythawl? 18A’r Iesu a ðyvot wrthaw, Paam y gelwy vi yn ða? nyd da [‡]nebun anyd vn, ’sef Duw. 19ti ’wyddost y gorchmynion, Na [*]wna odineb. Na ladd nep. Na ladrata. Na ffalstestolaytha. Na wna eniwed i neb. Anrydodda dy dad a’th vam. 20Yno ydd atepodd ef, ac y dyuot wrthaw, Athro, hyn oll a gedweis o’m ieunctit. 21A’r Iesu a [*]e drychawdd arnaw, ac ei carawdd, ac a ddyuot wrthaw, Mae vn peth yn [‡]ol iti, Does a’ gwerth cymeint oll ac y [*]sy yti, a’ dyrho i’r tlodion, a’ thi gai dresawr yn y nef, a [‡]debre, [*]dilyn vi, a [‡]chyvot dy groc ar d’yscvvydd. 22A’ phruddhau [*]gan yr ymadrodd hyn a wnaeth ef, a’ thynny y maith yn athrist: can vod iddo lawer o [‡]veddiantae: 23A’r Iesu a edrychawdd o ei amgylch, ac a ddyuot wrth ei ddiscipulon, Mor anhawdd yr a y sawl ys y a [*]golud ar ei helw i vevvn y deyrnas Duw. 24A’ ei ðiscipulon a [‡]ddechrynesont wrth ei eiriae. A’r Iesu atepawdd dragefyn, ac a ddyuot wrthwynt, Ha veibion, mor anhawð yw ir ei a [*]ymddiriedāt yn‐goludoeð, vyn’d y mewn teyrnas Duw. 25Hawsach yw i gamel vyn’d drwy grau ’r nodwydd, nag i [‡]’oludawc vyn’d y mewn teyrnas Duw. 26Ac wythe ddechrynesont yn‐vwy‐o-lawer, gan ddywedyt writhyn ei hunain, [*]A’ phwy a ddichon vod yn gatwedic? 27A’r Iesu a edrychodd arnynt, ac a ðyuot, Gyd a dyniō ampossibl yvv hyn, and nyd gyd a Duw: can ys pop peth ’sy possibil gyd a Duw.

28Yno y dechreawdd Petr ddywedyt wrthaw, [‡]Nycha, ys gadawsam ni bop peth, ac ath ddilynesam di. 29Yr Iesu a atepodd ac a ddyuot, Yn wir y dywedaf i chwi, nyd oes nep ar [*]adawodd duy, ’nei vroder, nei chwiorydd, neu dad, neu vam, neu wreic, neu blant, ne diroedd o’m pleid i a’r Euangel, 30a’r ny’s derbyn ar y canvet yr awrhon [‡]y pryd hyn: tai, a’ broder, a’ chwioredd, a’ mamae, a’ phlant, a’ thiredd y gyd ac erlidiae, ac yn [*]yr oes a ddaw vuchedd dragyvythawl. 31Eithr llawer ar ’sy yn cyntaf, a vyddant yn olaf, a’r ei olaf yn gyntaf.

32Ac ydd oeddent vvy ar y ffordd yn [‡]escend i Gaerusalem, a’r Iesu a ai o’i blaen, a’ [*]dechryny a wnaethant, ac val ei dilynent, yr ofnesont, a’r Iesu a gymerth y dauddec drachefyn, ac a ddechreuawdd ddywedyt yddyn pa pethae a [‡]ddelei yddo, 33gan ddyvvedyt, [*]Nycha, ni yn escend i Gaerusalem a’ Map y dyn a roddir at yr Archoffeirieit, ac at y Gwyr‐llen, ac wynt y barnant ef i angae, ac y rhoddant ef at y Cenetloedd. 34Ac vvy y gwatworant ef, ac ei yscyrsiant, ac y boyrant arnaw, ac ei lladdant: eithyr y trydyð dydd y cyvyt ef drachefyn.

35Yno y daeth ataw Iaco ac Ioan meibion Zebedaeus, gan dywedyt, Athro, ni ’wyllesem wneythyr o hanot i ni yr hyn a ddeisyfem. 36Ac ef a ddyvot wrthynt, Beth a ’wyllysech i mi y wneythyd y chwi? 37Wythe a ddywedesont wrthaw, [*]Caniata i ni gael eistedd vn ar dy ddeheulavv, a’r llall ar dy lavv aseu yn dy ’ogoniant. 38A’r Iesu a ddynot wrthynt, Ny wyddoch pa beth a erchwch. A ellwch‐vvi yfed o’r[‡]cwppan yr yfa vi o hanavv, a’ch bedyddio a’r betydd y betyddier vi? 39Ac wy dywetsont wrthaw, Gallwn. A’r Iesu a ddyvot wrthynt, Diau yr yfwch o’r cwppan yr yfa vi o honavv, ac ich betyddijr a’r betydd yn yr hwn im betyddier inef: 40anyd eistedd ar vy llavv ddeau ac ar fy llavv aseu, nyd[*]yw vau ei roddy, anyd ei roi a vvnair ir ei y paratowyt. 41A’ phan glypu ’r dec ereillhyny, y dechreusont [*]sory wrth Iaco ac Ioan. 42A’r Iesu y galwodd wy ataw, ac a ddyvot yddynt, Chvvi wyddoch [‡]mai yr ei ’sy hoff ganthynt lywodraethu ymplith y Cenedloedd y harglwyddiaethant wy, a’r sawl ’sy vawrion yn ey plith, a arverant o awdurtot arnaddynt. 43Eithyr nyd velly y bydd yn eich plith chwi: an’d pwy pynac a’ wyllysio vot yn vawr yn eich plith chwi, byddet [*]wenidoc y chwy. 44A’ phwy pynac a ewyllisia vot yn benaf o hanochwy, byddet was pavvp oll. 45Can ys‐a’ Map y dyn ny ðaeth i gahel [‡]gweini iddo, anyd i weini, a’ rhoi ei [*]einioes yn [‡]bridwerth dros lawer.

46Yno yd aethant i h Iericho: ac val yð oeð ef yn myned allan o h Iericho [*]gyd ai ddiscipulon, a’ [‡]mintai vawr, Bartimaeus vap Timaeus dyn dall a eisteddai ar vin y ffordd yn cardota. 47A’ phan glypu mai ’r Iesu o Nazaret oedd yno, ef a ddechreuawdd lefain a’ dywedyt, Iesu vap Dauid trugarha wrthyf. 48A’ llawer y ceryddent ef, er iddo dewi: yntef a lefai yn vwy o lawer, Ha vap Dauid, trugarha, wrthyf. 49Yno gorsefyll o’r Iesu, a’ gorchmyn y ’alw ef: ac wy e alwasant y dall, gā ddywedyt wrthaw, Cymer gyssyr: cyfod, mae ef yn dy ’alw. 50Yno y tavlodd ef ei gochyl ymaith, ac a gyvodes ac a ddaeth at yr Iesu. 51A’r Iesu ’atepodd ac a ddyuot wrthaw, Beth a ewyllysy wneythyd o hanof yty? A’r dall a ddyuot wrthaw, [*]Arglwydd, [‡]cael o hanof vy-golwc. 52Yno y dyuot yr Iesu wrthaw, Dos ffwrdd, dy ffydd ath [*]iachaodd, Ac yn y man y cafas ei ’olwc, ac y [‡]canlynodd ef yr Iesu rhyd y ffordd.

[*] 10:1 * dueddae, barthae

[‡] 10:1 ‡ dwyscodd

[] 10:1 * arverol, y gnotaei

[‡] 10:2 ‡ vaddae, ellwng ðyrry

[*] 10:4 * llyver ymdawiat

[‡] 10:7 ‡ ymwasc, ysgrolingir

[*] 10:8

[*] 10:9 * gwplyso, gymparo, gyda

[*] 10:11 * gwreica

[‡] 10:12 ‡ gwra

[*] 10:13 * vachcenos

[‡] 10:13 * ys dwrdient

[*] 10:14 ‡ vechcynos

[‡] 10:16 ‡ dodes

[*] 10:17 * rracddo

[‡] 10:17 ‡ estyngodd

[‡] 10:18 ‡ vndyn

[*] 10:19 * thor brioda,

[*] 10:21 * dremiodd

[‡] 10:21 ‡ eisiae, ddefficiol

[*] 10:21 * veddych

[‡] 10:21 ‡ dyred

[*] 10:21 * canlyn

[‡] 10:21 ‡ chymer dy groes

[*] 10:22 * wrth

[‡] 10:22 ‡ dda

[*] 10:23 * chyvoeth yn

[‡] 10:24 ‡ ofnesont gan

[*] 10:24 * ymddiresont, drustāt mewn cyfoeth

[‡] 10:25 ‡ gyvoethawc

[*] 10:26 * Gan hyny, velly pwy all

[‡] 10:28 ‡ Wele, ys gwrthodesam

[*] 10:29 * wrthodadd

[‡] 10:30 ‡ yn gynnyrchiol

[*] 10:30 * y byd

[‡] 10:32 ‡ dringo, mynd i vyny

[*] 10:32 * ofny, sanny

[‡] 10:32 ‡ ðygwyðei

[*] 10:33 * Ll’yma

[*] 10:37 * Dod

[‡] 10:38 ‡ phiol

[*] 10:40 * eiddof vi, mi biae, phiae vi

[*] 10:41 * vot yn salw ganthynt

[‡] 10:42 ‡ daw

[*] 10:43 * was

[‡] 10:45 ‡ gwasnaethy

[*] 10:45 * vywyt

[‡] 10:45 ‡ bryniant

[*] 10:46 * ef

[‡] 10:46 ‡ thorf

[*] 10:51 * Rabboni

[‡] 10:51 ‡ bot ymi adweled

[*] 10:52 * cadwodd

[‡] 10:52 ‡ dilynwys

Pen. xj.

Christ yn marchogaeth i Caerusalem. Y fficuspren yn dysychy. Tavlu allan y prynwyr a’r gwerthwyr o’r Templ. Ef yu datcan rhinwedd, ffydd, a’ pha wedd y dlem weddiaw. Y Pharisaiait yn ymofyn a Christ.

11

1A’ Gwedy yðyn ddynesay i Caerusalem, i Bethphage a’ Bethania hyd ym mynyth [*]olivar yd anvones ef ddau o ei ddiscipulon, 2ac y dyuot wrthwynt, Ewch ymaith i’r dref ’sy [‡]ar eich cyfor, a’ [*]chy cynted y deloch ymevvn yddi, chvvi gewch ebol wedy i rwymo, ar ucha rhwn nyd eisteðawð [‡]vn‐dyn erioed: gellyngwch ef a’ dugwch. 3Ac a dywait nebun wrthich, Paam y gwnewchvvi hyn? Dywedwch vod [*]yn rhaid i’r Arglwydd wrthaw, ac eb ’oludd ef ei denfyn yd yma. 4Ac vvy aethant ymaith ac a gawsont ebawl yn rhwym wrth y drws oddyallan, mewn [‡]cysswllt dwyfforð a’ ei ddillwng a wnaethant. 5A’r ei o’r sawl a sefynt yno, a ðywedent wrthynt, Beth a wnechwi yn gillwng yr ebawl? 6Wythe a ddywetsont wrthynt, val y gorchmynesei’r Iesu yddynt. Yno y gadawsont yddyn vynd ymaith.

7Ac vvy dducsont yr ebol at yr Iesu, ac a vwriasont ei dillat arnaw, ac ef a eisteddawdd [*]arno. 8A’ llaweroedd a danasont ei dillat rhyd y ffordd: [‡]trychu o ereill gangae o’r preniae a’ ei [*]tanu ar y ffordd. 9A’r ei a oedd yn myn’d o’r blaen, ar ei oeð yn canlyn, a lefent, gan ddywedyt, [‡]Hosanna: bendigedic vo ’r hwn [*]sy’n dyvot yn Enw yr Arglwydd, 10bendigedic vo ’r deyrnas [‡]y‐s y yn dyvot yn Enw Arglwyð ein tad Dauid: Hosanna ’rhvvn vvyt yn y nefoedd vchaf. 11Yno yð aeth yr Iesu y mewn y Gaerusalem, ac ir Templ: a’ gwedy iddo edrych o yamgylch ar pop peth, a’ hithe yr owrhon wedy mynd yn hwyr, ef aeth allan yd Bethania [*]y gyd a’r dauddec. 12A’ thranoeth wedy ey dyvot wy allan o Bethania, yr oeð arno [‡]newyn. 13Ac wrth ’weled fficuspren o bell, [*]ac iddo ddail, ef aeth y edrych a gaffei ddim arnaw: a’ phan ddeuth ataw, ny chafas ef ddim yn amyn dail: can nad oedd hi amser bot fficus eto. 14Yno ydd atepodd yr Iesu ac y dyuot wrthaw, Na vwytaed nep ffrwyth o hanat mwyach[*]yn tragyvyth: a’ ei ðiscipulon ei clybu.

15A’ hwy a ðaethant i Caerusalem, a’r Iesu aeth ir Templ, ac a ddechreuawdd davly allan yr ei oeddynt yn gwerthy ac yn prynu yn y Templ, ac a ddymchwelawdd i lawr [‡]vyrddae yr ariam‐newidwyr a’ [*]chadeiriae yr ei oedd yn gwerthy colombenot. 16Ac ny adawei ef y neb ddwyn llestr drwy ’r Templ. 17Ac ef ei dyscawdd, gan ddywedyt wrthynt, A nyd escrivenwyt, Y tuy meuvi, tuy ’r gweddio y gelwir i’r oll Genetloedd? a’ chwitheu ei gwnaethoch yn ’ogof llatron. 18Ac ei clybu ’r Gwyr‐llen, a’r Archoffeirieit, ac a geisiesont po’ð y [‡]collent ef: can ys ofnent ef, o bleit bot yr oll dyrva yn [*]aruthro gan ei athraweth ef. 19A’ gwedy y hwyrhau hi, ydd aeth yr Iesu allan o’r dinas.

20A’r borae ac wynt yn [*]mynd‐heibio, y gwelsant y ffycuspren wedy [‡]gwywo o’r gwraidd. 21Yno yr atgofiawdd Petr, ac y dyuot wrthaw, [*]Rabbi, [‡]nycha ’r fficuspren a [*]velltithiaist, wedy gwywo. 22A’r Iesu a atepawdd, ac a ddyuot wrthynt. Bid eich ffydd [‡]ar Dduw. 23Can ys yn wir y dywedaf y chwi, mai pwy pynac a ddyweto wrth y mynyth hwn, [*]Ymgymer ymaith a’ bwrw dy hun i’r mor, ac na [‡]amheuet yn ei galon, anyd credy y [*]dervydd y pethe hyny a ddyuot ef, beth bynac ar a ddywait, a vydd yddaw. 24Erwydd paam y dywedaf wrthych, Bethae bynac ar a archoch wrth weddiaw, credwch yd erbyniwch, ac e vydd [‡]parot y chwi. 25And pan safoch, a’ gweddiaw, maddeuwch, a’s bydd genych ddim yn erbyn neb, val y bo ’ich Tad yr hwn sy yn y nefoedd vaddae i chwitheu eich [*]cam‐weddae. 26O bleit a ny vaddeuw‐chwi, ach Tat yr hwn ’sy yn y nefoedd, ny vaddae i chwithe eich camweddae.

27Yno y daethant drachefyn i Caerusalem: a’ mal y rhodiei ef yn y Templ, y dauai ataw yr Archoffeirieit, a’r Gwyr‐llen, a’r [‡]Henyddion, 28ac y dywedynt wrthaw, Wrth pa awdurtat y gwnai di y pethe hyn? a’ phwy roes y ti yr auturtat hon, [*]y’n y wnayti y pethae hyn? 29A’r Iesu a atepawdd ac a ddyuot wrthynt, Minef a ovynaf vn‐peth i chwithe, ac atepwch vi, a’ dywedaf ywch’ wrth pa awdurtot y gwnaf y pethae hyn. 30Betydd Ioan, ai o’r nef ydd oedd, ai o ddynion? atepwch vi. 31Ac wy a veddyliesont ynthyn ehunain, gan ddywedyt, A’s dywedwn O’r nef, ef a ddywait, Paam gan hyny na chredech [*]ef? 32Eithyr a’s dywedwn, O ðynion, y mae arnam ofn y bopul: can ys pavvp oll a gymerent Ioan yn wir Prophwyt. 33Yno ydd atepesant, ac y dywedesant wrth yr Iesu, Ny wyddam ni. A’r Iesu atepawð, ac a ðyuot wrthynt, Ac ny ðywedaf vinef y chwi wrth pa awdurtat y gwnaf y pethae hyn.

[*] 11:1 * yr olewydd

[‡] 11:2 ‡ gyferbyn a chwi

[*] 11:2 * ac er

[‡] 11:2 ‡ neb

[*] 11:3 * ei eisie ar yr Arglwyð

[‡] 11:4 ‡ trofa, cyffiinydd, gohāfa, ebach &c.

[*] 11:7 * ar ei uchaf

[‡] 11:8 ‡ tori

[*] 11:8

[‡] 11:9 ‡ Iachaa, cadw, ymwrred atolwc

[*] 11:9 * addaw

[‡] 11:10

[*] 11:11 * cf

[‡] 11:12 ‡ chwant bwyt

[*] 11:13 * a dail arno

[*] 11:14 * rhac llaw

[‡] 11:15 ‡ vorde

[*] 11:15 * eisteðleoeð

[‡] 11:18 ‡ divethent, dienyddent

[*] 11:18 * irdang, sāny, dechryny

[*] 11:20 * gorymddaith

[‡] 11:20 ‡ crino dysychu

[*] 11:21 * Athro

[‡] 11:21 ‡ wele

[*] 11:21

[‡] 11:22 ‡ yn

[*] 11:23

[‡] 11:23 * phetruset

[*] 11:23 ‡ daw i ben

[‡] 11:24 ‡ gwneuthuredic

[*] 11:25 * sarhaedae

[‡] 11:27 ‡ Henaif

[*] 11:28 * val

[*] 11:31 * iddo

Pen. xij.

Lloci ’r winllan. Bot vvyddtawt a’ theyrnget yn ddyledus i deyrnedd a’ thwysogion. Cyuodedigaeth y meirw. Swmp a’ chrynodab y [*]Ddeddyf. Christ yn vap Dauid. Bot raid gochelyt yr ei gau sanctaidd. Offrwm y weddw dlawd.

12

1AC ef a ddechreawdd [*]ymadrawdd wrthynt ym-parabolae, gan ddyvvedyt, Yr oedd gwr a blannai winllan, ac a ei hamgylchynawdd a chae, ac a gloddiawð bwll y dderbyn y gwin ac a adeilawdd dwr ynddi, ac ei llocawdd hi i [‡]dir‐ðiwylliawdwyr, ac aeth ymhel’ o y gartref. 2Ac ar [*]dymor, y danvones ef was at y tir-ddiwylliawdwyr, val yd erbyniei ef y gan y tir‐ðiwylliawdwyr o ffrwyth y winllā. 3Ac wy a ei [‡]cymersont ef, ac ei [*]bayddesont, ac ei danvonesont ymaith yn [‡]wac. 4A’ thrachefyn yd anuones atynt was arall, a ’hwnw a davlasant a’ main, ac ai [*]vriwesont ei ben, ac ei danvonesōt ymaith wedy ei amperchi. 5A’ thrachefyn yd anuones ef vn arall, a hwnw a laddesont, a llawer ereill, gan [*]vayddy ’rei, a’ lladd ’rhei. 6Ac eto ydd oedd iddo vn map ei garedic: a’ hwnw a’ ddanvonawdd ef atynt yn ’ddywethaf, gan ddywedyt, VVy barchant vy map. 7And y tir‐ddiwylliawdwyr hynny a ddywedent yn ei plith ehunain, [‡]Hwn yw’r etiuedd: dewch, lladdwn ef, a’r etiueddiaeth vydd [*]y ni. 8Yno y cymersont ef, ac ei lladdesont, ac ei bwriesont y maes o’r winllan. 9Pa peth gan hyny a wna Arglwydd y winllan? E ddaw ac a [‡]ddiuetha ’r tir‐ðiwylliawdwyr hyn, ac a rydd y winllan y ereill. 10Ac any ddarllenesoch hyn o Scrythur? Y maen yr hwn a wrthodent yr a deiladwyr, ys hwnw a wnaed yn ben congyl. 11Hyn a wnaethpwyt y gan yr Arglwydd, a ’rhyvedd yw yn ein [*]llygait. 12Yno yr oeddent mewn awyð y’w ddalha ef, and bot arnyn ofn y bopul: can ys dyellent mai yn y herbyn wy y dywedesei y [*]parabol hwnw: am hyny y gadawsont ef, ac ydd aethan i ffordd.

13Ac wy ddanvonesont ataw ’r ei o’r Pharisaieit, ac o’r Herodieit [‡]yny ðalient ef yn ei ymadrodd. 14Ac wynteu pan daethāt, a ðywedsant wrthaw, Athro, ys gwyddam [*]mai [‡]cywir wyt, ac na [*]ovely am nebun, ac nyd edrychy ar wynebvverrh dynion, amyn yn-gwirioneð y dyscy yn’ ffordd Dduw, Ai [‡]cyfreithlawn rhoddi teyrnget i Caisar, ai nyd yvv? 15A ddlem ni ei roddi, ai ny ddlem ei roddi? And ef a wyddiat ei [*]dichell wy, ac a ddyuot wrthynt, Paam y temptiwch vi? Dygwch i mi geinioc, val y gwelwyf y peth. 16Ac wy ei ducesont, ac ef a ddyuot wrthynt, [‡]I bwy mae’r ddelw hon a’r [*]argraph? wythe a ddywedsont wrthaw, I Caisar. 17Yno ydd atepodd yr Iesu ac y dyuot wrthynt, Rowch i Caisar yr [‡]iddo Caisar, ac i Dduw [*]yr eiddo Duw: a’ rhyueddy a wnaethant [‡]wrthaw.

18Yno y daeth y Sadducaieit ataw, (yr ei a ddyweit nad oes cyfodedigaeth) ac a ’ovynesont iddo, gan ddywedyt, 19Athro, Moysen a yscrivenodd y ni, A’s bydd marw brawdd vn, a’ gady ei wreic, ac eb ady plant, mai ei vrawdd a ddyly gymeryd ei wraic, a’ chyuodi had [‡]y’w vrawd. 20Ydd oedd saith broder a’r cyntaf a gymerth wreic, a’ phan vu ef varw, ny adawdd ef[*]had. 21Ar ail y cymerth hi, ac e vu varw, ac ny’s gadawdd yntef chvvaith ddim had, a’r trydydd yr vn ffynyt. 22Felly ’r saith y [‡]cymersant hi, ac ny adawsant ddim[*]had: yn ddywethaf oll marw o’r wreic hefyt. 23Yn y [‡]cyfodedigaeth gan hyny, pan adgyuodant, gwraic y bwy ’n o [*]naddynt vydd hi? can ys perchenogoð y saith y hi yn wraic? 24Yno ’dd atepawdd yr Iesu ac y dyuot wrthynt, Anyd am hyny yð ych yn mynd ar [‡]gyfeilorn, can na wyddoch yr Scrythurae, na meddiant Duw. 25Can ys pan adgyyodant o veirw, ny wreicaant, ac ny ’wrant, anyd [*]bot val yr Angelion y sy yn y nefoedd. 26Ac am y meirw, y [‡]cyvodir wy drachefn, an y ddarllenesochvvi yn llyuer Moysen, po’dd yn y [*]merinllwyn y llavarawdd Duw wrthaw, gan ddywedyt, Mi yvv Duw Abraham, a’ Duw Isaac, a’ Duw Iacob? 27Nyd yw ef Dduw y meirw, eithyr Duw y bywion: Chwychwi gan hyny [‡]’sy yn mynd ympell ar gyfeilorn.

28Yno y daeth vn o’r Gwyr‐llen y clywsei wy yn ymddadlae, a’ chan wybot ddarvot iddo ei hatep yn dda, y gofynawdd yðaw, Pwy ’n yw’r gorchymyn cyntaf oll? 29Yr Iesu ei atepawdd, Y cyntaf o’r oll ’ochmynion yvv, Clyw Israel, Yr Arglwydd ein Duw, yw’r Arglwydd vnic. 30[*]Cery am hyny yr Arglwydd dy Dduw [‡]oth oll galon, ac oth oll enait, ac oth oll veddwl, ac ath oll nerth: hwn yw’r gorchymyn cyntaf. 31Ar ail ysy gyffelyp, ys ef, Cery dy gymydawc val dyun. Nid oes ’orchymyn arall mwy na ’r ei hyn. 32Yno y dyuot y Gwyr‐llen wrthaw, Da, Arglwydd, ys dywedeist y gwirionedd, mai vn Duw ’sy, ac nad oes [*]arall [‡]amyn ef. 33A’ ei gary ef a’r oll galon, ac a’r oll ddyall, ac a’r oll enait, ac ar oll nerth, a’ chary ei gymydawc mal y un, ’sy vwy nag oll boeth‐offrymae ac aberthae. 34Yno yr Iesu yn ei weled ef yn atep yn [*]ddisseml, a ddyvot wrthaw, Nyd wyt yn e pell ywrth teyrnas Duw. Ac ny veiddiawdd nep [‡]mwyach ymovyn ac ef.

35A’r Iesu a [*]atepawdd ac a ddyuot gan ei dyscy yn y Templ, Pavodd y dywait y Gwyr‐llen pan yvv bot Christ yn vap i Ddauid? 36Can ys Dauid y un a ðyuot trwy’r yspryt, glan, Dyuot yr Arglwyð wrth vy Arglwydd i, Eistedd ar vymdeheulavv i, yd pan [‡]’osotwyf dy elynion yn droedfainc yty. 37Can vot Dauid y hun yn y ’alw ef yn Arglwydd: a’ pha wedd y mae yntef yn vap iddaw? a’ llawer o bopul y [*]clypu ef yn [‡]ewyllysgar. 38Hefyd ef a ddyuot wrthynt [*]yn y ddysceidaeth ef, Y mogelwch rac y Gwyr‐llen yr ei a garant vyned mewn [‡]gwiscoedd llaesion a’ chael cyfarch‐gwell yddyn yn y marchnatoedd, 39a’r eisteddfaë penaf yn y Synagogae, a’r eisteddleoedd cyntaf yn-gwleddoedd, 40yr ei a lwyr [*]ysant daiae gvvragedd‐gweddwon, ac [‡]yn rhith hirweðiaw. Yr ei hyn a dderbyniant varnedigaeth vwy. 41Ac mal ydd oedd yr Iesu yn eistedd gyferbyn ar tresorva, yr edrychawdd [‡]po’dd y bwriei y bopul [*]arian ir dresorfa, a’ [‡]goludogion lawer a vwrient lawer y mewn. 42Ac e ddaeth ryw vvreic weddw dlawt, ac a vwriodd y mywn ddau [*]vitym, ys ef yw hatling. 43Yno y galwodd ataw ei ddyscipulon, ac y dyuot wrthynt, Yn wir y dywedaf y chwi, [‡]vwrw o’r vvraic‐weðw dlawt hon vwy ymewn, na’r oll ’rei a vwriesont i’r tresorfa. 44Can ys yntwy oll a vwriesont y mewn o’r hyn sy [*]yn‐gweddill ganthynt: a’ hithei o hei [‡]thlodi a vwriodd y mewn gymeint oll ac [*]oedd iddi, ysef i holl vywyt hi.

[*] * Gyfraith

[*] 12:1 * ddywedyt

[‡] 12:1 ‡ lavurwyr

[*] 12:2 * amser cyfaddas

[‡] 12:3 ‡ daliesont

[*] 12:3 * eisiewedic, eb ddim ganto

[‡] 12:3

[*] 12:4 * glwyfesōnt

[*] 12:5 * curo, ffusto

[‡] 12:7 ‡ Llyma’r aer

[*] 12:7 * einom, eiddom

[‡] 12:9 ‡ gyll, ddinistr

[*] 12:11 * golwc

[*] 12:12 ‡ ddamec hono

[‡] 12:13 ‡ val y maglent

[*] 12:14 * taw

[‡] 12:14 ‡ gairwi

[*] 12:14 * ddarbodi ðori, gwaeth genyt

[‡] 12:14 ‡ iawn

[*] 12:15 * hypocrisi, truth, trofa,

[‡] 12:16 ‡ Pwy biae

[*] 12:16 * yscrifen

[‡] 12:17 ‡ ysy i

[*] 12:17 * ysy i ðuw

[‡] 12:17 ‡ racddo

[‡] 12:19 ‡ yddy

[*] 12:20 * hil, epil

[‡] 12:22 * cawsant

[*] 12:22

[‡] 12:23 ‡ adgyfodiat

[*] 12:23 * hanynt

[‡] 12:24 ‡ ddidro, twyllwyd, siomwyt

[*] 12:25 * y maent

[‡] 12:26 ‡ cyfodent

[*] 12:26 * dryslwyn, berth

[‡] 12:27 ‡ a dwyllir yn vawr

[*] 12:30 * Car

[‡] 12:30 ‡ ath

[*] 12:32 * vn, nebun

[‡] 12:32 ‡ eithyr, eb ei law

[*] 12:34 * arhen

[‡] 12:34 ‡ yn ol hynny

[*] 12:35 * ymadroddodd

[‡] 12:36 ‡ wnelwyf

[*] 12:37 * gwrandawodd

[‡] 12:37 ‡ awyddus, llawen

[*] 12:38 * val y dyscei wynt

[‡] 12:38 ‡ stolae

[*] 12:40 * ddivant

[‡] 12:40 ‡ o liw

[‡] 12:41 ‡ val

[*] 12:41 * alcā, efyð, bath, monei

[‡] 12:41 ‡ chyuoethogion

[*] 12:42 * vinutyn

[‡] 12:43 ‡ ddodi

[*] 12:44 * ormodd iddynt

[‡] 12:44 ‡ phrinder

[*] 12:44 * a veddei

Pen. xiij.

Distrywiad Caersalem. Bot precethy ’r Euangel i bawp oll Am yr ymlid, a’r gau brophwyti a vyddant cyn na dyuodiat Christ, yr hwn nyd espes ’moi ei awr. Ef yn anoc pawp y vot yn wiliadurus.

13

1AC val ydd ai ef allan o’r Templ, y [*]’syganei vn o ei ddiscipulon wrthaw, Athro, gwyl pa [‡]ryw vain a’ pha ryw adeiladoedd ysy yma. 2Yno ydd atepodd yr Iesu ac y dyuot wrthaw, A wely di yr adeiliadoeð mawrion hyn? ny’s gedir [*]maen ar vaen, ar ny’s goyscerir. 3A’ mal ydd eisteddei ef ar vynyth [‡]olivar gyfeiryd ar Templ, Petr, ac Iaco, ac Ioan, ac Andreas a ovynesont yddo yn ðirgel, 4Dywait i ni pa bryd y bydd y pethae hyn? a’ pha ’r [*]arwyð vydd pan gyflawner y pethae hyn oll? 5A’r Iesu a atepodd yddynt, ac ddechreuodd ddywedyt, Ymogelwch rac [‡]twyllo o nep chvvychwi. 6Can ys llawer a ddawant yn vy Enw i, can ddywedyt, Mi yw Christ, ac a’ twyllant lawer. 7Hefyd pan glywoch son am ryveloeð a’ [*]darogan Ryueloedd, na’ch tralloder chvvi: [‡]can ys dir yw bot cyfryvv bethae: eithyr ny bydd y [*]tervyn etwa. 8Can ys cenetl a gyvyt yn erbyn cenetl, a’ theyrnas yn erbyn teyrnas, ac e vydd daiar gryniadae mewn amryw leoedd, ac e vydd newynae a’ thrallodae: hyn vyðant ddechreuoedd y [‡]govidiae. 9Anid edrychwch arnoch eich hun: can ys wy ach rhoddant ir Seneddae, ac i’r Synogogae: ych bayddy a wneir, a’ch dwyn geyr bron [‡]llywyawdwyr a’ Brēhineð om pleit i, er testiolaeth yddynt. 10A’r Euangel a vydd [*]dir yn gyntaf hi [‡]phrecethy ymplith yr oll genetloedd. 11Eithyr pan vont ich [*]arwein ac ich [‡]ethrod, na rag [*]ovelwch, ac na rac vefyriwch pa beth a ddywetoch: eithyr pa beth pynac a rodder y chwy yn [‡]y pryd hwnw, hynny ymadroddwch: can ys nyd chwi ys y yn ymadrodd, anyd yr Yspryt glan. 12Ac e ddyry y brawd y brawd i varwoleth, a’r tad y map, a’r plant a gyvodant yn erbyn y [*]rhieni, ac ei marwolaethant wy. 13A’ dygasoc vyðwch gan bawp er mwyn vy Enw i: and pwy pynac a baraho yd y dyweð, [*]efe vyð catwedic. 14Hefyd pan weloch y [*]ffiaið ðiffeithwch) ry ðywetpwyt o hanaw gan Ddaniel y Prophwyt) yn [‡]bot lle ny ddyly, (a’i darllen, dyalled) yno yr ei a vontyn Iudaia, [*]ciliant i’r mynyðedd. 15A hwn a vo ar ben y tuy: naddescendet i’r tuy, ac nag aed ymewn [‡]y gyrchy dim allan o ei duy. 16A’ hwn [*]a vo yn y maes, na ddadymchweled tra i gefyn at y pethae a adawoð ar i ol, y gym’ryd ei ddillat. 17Yno gwae ’r ei beichiogion, ar ei vont yn [‡]rhoi bronae yn y dyddiae hynny. 18Gweddwch gan hyny na bo eich [*]cilio yn y gayaf. 19Can ys byð yn y dyðiae hyyn gyfryvv[‡]’orthrymder ac na bu o ddechrae ’r creadurieth a greawdd Duw yd y pryd hyn, ac ny bydd. 20Ac o ddyeithr vesei i Dduw [*]vyrhay ’r dyðiae hyny, ny chadwesit vn [‡]cnawd: and er mwyn yr etholedigion yr ei a ddetholes ef,’, y byrhaodd ef y dyddiae hyny. 21Ac yno a’s dywait nep y chwi, [*]Nycha ll’yma Christ, ai, nycha, [‡]ll’yna ef, na chredwch, 22Can ys cyfyd gau‐Gristiae, a’ gau Brophwyti, ac a wnant arwyðion ac [*]aruthroeð i hudaw, pe bei possibil, y gwir etholedigion. 23A’ mogelwch chwitheu: wele, ys racðywedais y chwy bop peth oll,

24A’ hefyt yn y dyðiae hyny, gwedy’r [*]gorthrymder hwnw y tywylla yr haul, a’r lloer ny rydd hi [‡]llewych, 25a’ ser y nef a syrthiaut: a’r nerthoedd ’sydd yn y nefoedd a yscytwir. 26Ac yno y gwelant Vap y dyn yn dyvot yn yr wybrēnæ, y gyd a [*]nerth lliosawc a’ gogoniant. 27Ac yno yd enfyn ef ei Angelion, ac y [‡]cascla ef ei etholedigion y [*]wrth petwar gwynt, ac o eithavoedd y ðaiar yd eithavoedd y nef, dyscwch [*]barabol y gan y fficuspren. 28Tra vo ei gangen eto yn dyner, ac e yn [‡]bagluraw dail, ys gwyddoch vot yr haf yn agos. 29Ac velly chwitheu, pan weloch y pethae hyn wedy dyvot gwybyddwch pan yw bot teyrnas Duw yn agos, sef wrth y drws. 30Yn wir y dywedaf y chwi, [*]nad a a’r oes hon heibio, yd pā wneler y pethæ hyn oll. 31Nef a’ daiar [‡]aant heibio, eithr vy‐gairiae i nid ant heibio. 32Ac am y dydd hwnw a’r awr ny’sgwyr [*]vn dyn, na’r Angelion chwaith yr ei ’sy yn y nef, na’r Map [‡]yntef, namyn y Tat yn vnic. 33Ymogelwch: gwiliwch a’ gweddiwch: can na wyddoch pa bryd yw’r amser. 34Can ys Map y dyn ys y val [‡]dyn yn ymddaith i wlad bell, ac yn gadael ei duy, ac yn rhoi [*]awdurdot y’w weision, ac i bob vn ei waith, ac yn gorchymyn ir []porthor wiliaw. 35Gwiliwch am hyny, (can na wyddoch pa bryd y daw Arglwydd y tuy, gan hwyr, ai am haner nos, ar [*]ganiat y ceilioc, ai’r [‡]borae ddydd) 36rac pan ðel ef yn ddysumwth, iddo ych cael yn cuscy. 37A’r hyn pethe a ddywedaf wrthyh‐wi, a ddywedaf wrth bawp, Gwiliwch.

[*] 13:1 * dywedei

[‡] 13:1 ‡ ra

[*] 13:2 * carec

[‡] 13:3 ‡ olewydd

[*] 13:4 * argoel

[‡] 13:5 ‡ hudo, siomi

[*] 13:7 * siarad am

[‡] 13:7 ‡ dyweð eto

[*] 13:7 ‡ travaelon

[‡] 13:8 * gwnsti, eisteddvae

[‡] 13:9 ‡ penadureit, tywyfogion

[*] 13:10 * raid

[‡] 13:10 ‡ honni, yspesy, cyhoeddy

[*] 13:11 * tywys

[‡] 13:11 ‡ traroi, bradychy

[*] 13:11 * briderwch drymveddyliwch

[‡] 13:11 ‡ yr awr hono

[*] 13:12 * tad, a’ mā

[*] 13:13 * hwn, hwnw

[*] 13:14 * brwnt anreiithiat

[‡] 13:14 ‡ sefyll

[*] 13:14 * ffoet

[‡] 13:15 ‡ in ol

[*] 13:16 * ys yd

[‡] 13:17 ‡ dal

[*] 13:18 * ffo

[‡] 13:19 ‡ drallot, gyni, ymbenbeth

[*] 13:20 * dalvyrry, advyrru, cwtogi

[‡] 13:20 ‡ dyn

[*] 13:21 * Wele

[‡] 13:21 ‡ dyna

[*] 13:22 * ryveddodae vthur

[*] 13:24 * blinder, drallod

[‡] 13:24 ‡ goleuni, lleuver

[*] 13:26 * meddiant mawr, aml

[‡] 13:27 ‡ cynulltyra

[*] 13:27 * o duedd

[*] 13:27 * gyffelybrwydd

[‡] 13:28 ‡ dwyn

[*] 13:30 * na ddervydd y genedleth hon

[‡] 13:31 ‡ ddarvyðdānt

[*] 13:32 * neb

[‡] 13:32 ‡ yhun

[‡] 13:34 * vn

[*] 13:34 * meddiant

[] 13:34 ‡ drysawr

[*] 13:35 * gathyl

[‡] 13:35 ‡ ai ar luc y dydd, wawr ddydd, ar glais y dyð

Pen. xiiij.

Yr Offeirieit yn ymgynllwyn yn erbyn Christ. Mair Magdalen yn [‡]ir aw Christ. Bwyta ’r Pasc. Ef yn menegi o’r blaen am vrad Iudas. Ordinhat a’ ffurf cwynos ne super yr Arglwydd. Dalha Christ. Petr yn y wadu ef.

14

Yr Euangel y Sul nesaf o vlayn y Pasc.

1AR ben y ddau ddydd gwedy ydd oeð y Pasc, a’ gvvyl y bara [*]croyw: a’r Archoffeirieit a’r gwyr-llē a geisiesont pa ffordd y dalient ef trwy [‡]ðichell yw ladd. 2Eithyr dywedyt a wnaent, Nyd ar yr wyl, rac bot cynnwrf yn y popul. 3A’ phan ytoedd ym-Bethania yn‐tuy Simon ’ohanglaf, ac ef yn eistedd [*]wrth y vort, y deuth gwraic a chenthi vlwch o [‡]oleo [*]spicnard gwerth‐vawr, a’ hi a dorawð y blwch, ac ei tywalldawdd am y ben ef. 4Am hynny y sorawdd rei ynthynt ehunein, can ddywedyt, I pa beth y gwnaethpwyt y collet [‡]hyn ar oleo? 5obleit ef allesit ei werthu er mwy na thrichant ceiniawc, a’ ei roddy ir tlotion, ac wy a [‡]ddigiesont wrthei. 6A’r Iesu addyvot, Gedwch yddi: paam ydd ych en hei [*]molesty? hi a weithiawdd weithred da arnaf. 7Can ys cewch y tlodion gyd a chwi bop amser, a phan vynnoch y gellwch wneythy tvvrn da yddwynt, anyd myvi ny chewch bop amser. 8Hyn y allawdd hon, hi a ei gwnaeth: hi a ddeuth ym‐blaen‐llaw y eliaw vy‐corph erbyn y [‡]claddedigaeth. 9Yn wir y dywedaf wrthych, p’le bynac y precethir yr Euangel hon yn yr oll vyt, [*]a’ hyn a wnaeth hon, a adroddir er coffa am denei. 10Yno Iudas Iscariot, vn o’r dauddec aeth ymaith at yr Archoffeiriait, y’w vradychy ef yddwynt. 11A’ phan glywsont hynny, llawen vu ganthwynt, ac a aðawsont roddi ariant ydd aw: am hyny y casiawð [‡]pa vodd y gallei yn [*]gymmwys y vradychy ef. 12A’r dydd cyntaf o’r bara [‡]croyw, pan aberthynt y Pasch, y dyvot ei ddiscipulon wrthaw, I b’le y myny i ni vyned a’ pharatoi, i vwyta ohanat y Pasc? 13Ac anvon awnaeth ddau oei ddiscipulon, a dywedyt wrthynt, Ewch ir dinas, ac e gyvwrð dyn a chwi yn dwyn ysteneit o ddwfyr, cynlynwch ef. 14A’ ph’le bynac ydd el ef y mywn, dywedwch wrth ’wr y tuy, Yr Athro a ddywait, Pyle y mae ’r lletuy lle y bwytawyf y Pasc mi am discipulon? 15Ac ef a ddengys ychwy [*]goruchystavell vawr, [‡]yn gywair ac yn parat: ynow paratowch y ni. 16A’ myned ymaith o’i ddiscipulon, a dyvot ir dinas, a’ chaffael megis y dywedesei ef wrthynt, a’ pharatoi ’r Pasc a wnaethant. 17Ac yn yr [*]hwyr y deuth ef a’r deuddec. 18Ac val ydd oeddent yn eistedd ac yn bwyta, y dyvot yr Iesu, Yn wir y dywedaf ychwi, mae vn o honawch a’m bradycha, yr hwn ys ydd yn bwyta gyd a mi. 19A’ dechrae tristay a wnaethant, a’ dywedyt wrthaw [‡]o bop vn, Ai myvi? ac o arall, Ai myvi? 20Ac ef atepodd ac a ddyvot yddwynt, Sef vn o’r dauddec yr hwn ys y ’n [*]trochi gyd a mi yn y ddescil am bradycha. 21Can ys Map y dyn a [‡]ymaith, mal ydd escrivenir [*]o hano: anid gwae ’r dyn hwnw, trwy ’r hwn y bradychir Map y dyn: da vysei ir dyn hwnw na anesir ef er ioet. 22Ac val ydd oeddent wy yn bwyta, y cymerth yr Iesu vara, a’ gwedy yddaw [‡]vendithiaw y tores, ac y rhoddes yddwynt, ac y dyvot, Cymerwch, bwytewch, hwn yw [*]vy‐corph. 23Ac e gymerth y [‡]cwpan, a’ gwedy iddaw ddiolch, ef ei rhoddes ydd‐wynt, ac wy oll yvesont o hanaw. 24Ac ef a ddyvot wrthwynt, Hwn yw vy‐gwaet [*]o’r Testament newydd, yr hwn [‡]’ellyngir tros lawer. 25Yn wir y dywedaf wrthych, nid yfaf mwy o ffrwyth y winwydden, yd y dydd hwnw ydd yfwyf ef yn newydd yn‐teyrnas Duw. 26A gwedy yðynt ganu [*]psalm, yð aethāt al’an i vonyth olyvar. 27A’r Iesu a ddyvot yddwynt, Y nos hon ich [‡]rhwystrir oll o’m pleit i: can ys scrifenedic yw, Trawaf y bugail, a’ goyscerir y deuait. 28Eithyr gwedy y cyvotwyf, [*]ydd af o’ch blaen ir Galilaia. 29Ac Petr a ddyvot wrthaw, a’ phe rhwystrit pawp, eithyr nyd myvi. 30A’r Iesu a ddyvot wrthaw. Yn wir y dywedaf y ti, mae heddyw, ys ef y nos hon, cyn ny cano o’r ceiliawc ddwywaith, i’m gwedy dairgwaith. 31Ac efe a ddyvot yn []vwy o lawer, A’ phe gorvyddei arnaf varw gyd a thi, ni’th wadaf: ar vn ffynyt hefyt y dywedesont wy oll. 32A’ gwedy y dywot wy i van a enwit Gethsemane: yno y dyvot ef wrth ei ðiscipulon. Eisteddwch yma, tra vyðwyf yn gweddiaw. 33Ac ef a gymerawdd gyd ac ef Petr ac Iaco, ac Ioan, ac a ddechreuodd [*]ofni, a’ [‡]brawychu, 34ac ef a ddyvot wrthwynt, Tra thrist yw vy enait, ys yd angae: Aroswch a’ gwiliwch. 35Ac ef aeth ychydic pellach, ac a [‡]ddygwyddawdd, ar y ddaiar, ac a weddiawdd, pan yw a’s gellit, vynet o’r awr hono heibio y wrtho. 36Ac ef a ddyvot, Abba Dad, pop peth ys ydd alluawl i ti: treigla ymaith y [*]cwpan hwn ywrthyf: eithyr nyt hynn a vynwy vi, anid hynn a vynych di. 37Ac ef a ddeuth ac ei cafas wy yn cyscu, ac a ðyvyt wrth Petr, Simon, Ai cyscu ydd wyt? A ny ally‐t’ [‡]wyliaw vn awr? 38Gwiliwch, a’ gweddiwch, rac eich mynet ym‐provedigaeth: yr yspryt yn ddiau ’sy parat, anid cnawt ys y [*]’wan. 39A’ thrachefyn yð aeth ymaith, ac y weddiawð, ac a ddyvot yr vn ymadrodd. 40Ac gwedy ymchwelyt o hanaw, ef a ei cafas wy drachefyn yn cyscu: can ys ydd oedd eu llygait yn drymion, ac ny wyddent beth a atepent ydd‐aw. 41Ac ef a ddeuth y drydedd waith, ac a ddyvot wrthwynt, Cyscwch weithian, a’ gorphoyswch: digō yw: e ddeuth yr awr: [‡]nycha, y rhoddir Map y dyn yn‐dwylaw pechaturieit. 42Cyfodwch: awn: [*]wele, yr hwn a’m bradycha, ys id yn agos. 43Ac yn y man ac ef yn ymddiddan, y dauei Iudas yr hwn oedd vn o’r dauddec, ac gyd ac ef dyrfa vawr a chleddyfae a’ [‡]phastynae oywrth yr Archoffeiriait y Gwyr‐llen, a’r Henurieit. 44A’rhwn y bradychesei ef, a roddesei [*]amnaid yddwynt, can ddywedyt, Pwy’n bynac a’ gusanwyf, hwnw yw: deliswch ef ac [‡]ewch ac ef ymaith yn ðirgel. 45Ac wedy ei ddyvot ef, ef aeth ataw yn y van, ac a ddyvot vvrthavv, [*]Rabbi, Rabbi, ac ei cusanawdd ef. 46Ac wy a [‡]roesont ei dwylo arnaw, ac ei daliesont. 47Ac vn o’r ei oedd yn sefyll yno, a dynnawð gleddyf, ac a drawodd ’was yr Archoffeiriat, ac a dorrawdd ei glust ymaith. 48A’r Iesu atepawdd ac a ddyvot wrthwynt, Chwi ddaethoch allan megis at leitr, a chleðyfe ac a [*]phastinae im dalha i. 49Ydd oeddwn paunydd gyd a chwi yn traethy‐dysc yn y Templ, ac ny’m daliesoch: eithyr hynn ys ydd er cyflawny ’r Scrythurae. 50Yno wy y gadawsant ef, ac a giliesont [‡]bawp. 51Ac ydd oedd vn gwr ieuanc, wedyr wiscaw a lliain ar ei gorph noeth, yn ei gynlyn ef, a’r gwyr ieuainc y daliesant ef. 52Ac ef a adawodd ei liainvvisc, ac a [*]giliawdd y wrthwynt yn noeth. 53Yno y ducesont yr Iesu at yr Archoffeiriat, [‡]ac ato ef y deuth yr oll Archoffeiriait, a’r Henurieit, a’r [*]Gwyr-llen. 54Ac Petr oedd yn y ddylyn ef o hir‐bell, yd y [‡]mewn llys yr Archoffeiriat, ac a eisteddawdd gyd a’r gwasanaethwyr, yn yndwymo wrth y tan. 55A’r Archoffeirieit a’r oll [*]Senedd oedd yn caisiaw testiolaeth yn erbyn yr Iesu, er i roi ef i varwolaeth, ac ny’s cawsant. 56Can ys llawer a dducsont gau testiolaeth yn y erbyn ef, eythyr nyd oedd y testiolaethae wy [‡]yn gysson. 57Yno y cyfodes ’r ei, ac a dducesont [*]gau testiolaeth yn ei erbyn ef, can ðywedyt, 58Nyni y clywsam ef yn dywedyt, Mi a ðinistriaf y templ hon o waith [‡]llaw, ac o vewn tri‐die yr adailiaf arall, nid o waith llaw. 59Ac eto nyd oedd y testiolaeth wy gyfun chvvaith. 60Yno y cyfodes yr Archoffeiriat yn ei cenol wy, ac a ’ovynodd i’r Iesu, can ddywedyt, Anyd atepy di ddim? paam y mae yr ei hynn yn testolaethy yn dy erbyn? 61Ac ef a dawodd, ac nyd atepawdd ddim. Trachefyn y gofynawdd yr Archoffeiriat yddaw, ac ydyvot wrthaw, Ai ti Christ Map y Bendicedic? 62A’r Iesu a ddyvot, [‡]Mivi yw ef, a’ chewch weled Map y dyn yn eistedd ar ddehau gallu Dyvv, ac yn dawot yn [*]wybrennae’r nef. 63Yno ’r Archoffeiriat a rwygawdd ei ddillat ac a ddyuot, Paam y rait y ni mwy wrth testiō? 64Clywsoch y cabledigaeth: peth a dybigw‐chwi? Ac wynt oll a varnesont y vot ef yn euawc i angae. 65A’r ei a ddechreuawdd poeri arnaw, a [*]chuddiaw ei wynep, a’ ei ddyrnodiaw, a’ dywedyt wrthaw, Prophwyta. A’ ringilliait y trawsont ef a ei gwiail. 66Ac val yr oedd Petr yn y nauadd isod, y deuth vn o vorynion yr Archoffeiriat. 67A’ phan ganvu hi Petr yn ymdwymo, hi a edrychodd arnaw, ac a ddyvot, Tithe hefyt oeddyt gyd a Iesu o Nazaret. 68Ac ef a wadawdd, gan ddywedyt, Nyd adwaen i ef, ac ny ’wn beth dwyt yn ei ddywedyt. Yno ydd aeth ef allan ir [‡]rhacnauadd, ac a ganawdd y celiawc. 69Yno pan welawdd morwyn ef drachefyn, hi a ddechreuawdd ddywedyt wrth yr ei oedd yn sefyll yno, Hwn yw vn a hanwynt. 70Ac ef a ymwadawdd dracyefyn: ac ychydic gwedy, yr ei oedd yn sefyll yno, a ðywedesont trachefyn wrth Petr, Yn wir ydd wyt vn o hanwynt: can ys Galileat wyt, a’th lediaith ys y gynhebic. 71Ac yntef a ddechreawdd [*]dynghedy, a’ thyngu, gan ddyvvedyt, Nyd adwaen i’r dyn yr ych yn ei ddywedyt. 72A’r ailwaith y canodd y ceiliawc, ac y cofiawdd Petr y gair a ddywedesei’r Iesu wrthaw, Cyn canu o’r ceiliawc ddwywaith, im gwedy dair-gwaith, ac wrth adveddylied, ef a wylawdd.

[‡] 14:0 ‡ enneinio

[*] 14:1 * crai, crei, cri

[‡] 14:1 ‡ vrad

[*] 14:3 * ar y bwrð

[‡] 14:3 ‡ yyl, irait, eli, wylmēt

[*] 14:3 * lavādr pur

[‡] 14:4 ‡ hon

[‡] 14:5 ‡ ffromesōt

[*] 14:6 * thrwblio, blino

[‡] 14:8 ‡ aggladd

[*] 14:9 * hefyt, ys

[‡] 14:11 ‡ p’odd

[*] 14:11 * amserol, temporaidd

[‡] 14:12 ‡ crei

[*] 14:15 * guvicul, siambr

[‡] 14:15 ‡ wedy gymmenny

[*] 14:17 * echwydd

[‡] 14:19 ‡ bop vn ac vn

[*] 14:20 * gwlychu, llynu

[‡] 14:21 ‡ gerdda

[*] 14:21 * am dano

[‡] 14:22 ‡ ddiolch

[*] 14:22 * vynghorff

[‡] 14:23 ‡ phiol

[*] 14:24 * ir

[‡] 14:24 ‡ ddineiir

[*] 14:26 * emyn, moliant, diolwch

[‡] 14:27 ‡ trancwyddir

[*] 14:28 * ich racvlaenaf

[] 14:31 ‡ yn ddifrifach, ddrudach

[*] 14:33 * arswydo,

[‡] 14:33 ‡ echryd, dirdan

[‡] 14:35 * gwympoð

[*] 14:36 * phial, carregl

[‡] 14:37 ‡ wiliad

[*] 14:38 * Egwan

[‡] 14:41 ‡ wele

[*] 14:42 * nycha

[‡] 14:43 ‡ ffynn

[*] 14:44 * ryw arwydd

[‡] 14:44 ‡ hebryngwch

[*] 14:45 * Achro, Athro

[‡] 14:46 ‡ ymavlesōt ynthaw

[*] 14:48 * ffynn

[‡] 14:50 ‡ oll

[*] 14:52 * ffoes

[‡] 14:53 ‡ gyd ac

[*] 14:53 * Scrivenyddion

[‡] 14:54 ‡ ny ðaeth ef

[*] 14:55 * Cwnsti

[‡] 14:56 ‡ gyt vn

[*] 14:57 * gam

[‡] 14:58 ‡ dwylo

[‡] 14:62

[*] 14:62 * cymyle

[*] 14:65 * vygydy

[‡] 14:68 ‡ porth

[*] 14:71 * velltithiaw, regy

Pen. xv.

Arwein yr Iesu at Pilat. Ei varny ef, ei ddiveiliorni, a’ei roi i varwolaeth, A’ ei gladdy ’gan Ioseph.

15

Yr Euangel die mawrth cyn die Pasc.

1AC yn y van ar glais y dydd, ydd aeth yr Archoffeiriait yn ei cygcor gyd ar Henurieit, a’r Gwyr‐llen a’r oll [*]Seneddr, ac arwain yr Iesu ymaith yn rhwym a wnaethant, a’ ei roddy at Pilatus. 2Yno y gofynawdd Pilatus ydd‐aw, Ai ti yw’r Brenhin yr Iuddaeon? Ac ef a atebawdd, ac a ddyvot wrthaw, Tu ei dywedy, 3A’r Archoffeirieit ei cyhuddesont o lawer o bethe. 4Am hyny y govynawdd Pilatus iddaw drachefyn, can ddywedyt. A nyd atepy di ðim? Nycha, meint o pethae a testiant ith erbyn. 5Eithyr [*]etwa nyd atepodd yr Iesu ddim, mal y rhyveddawdd ar Pilatus. 6Ac yr wyl hono y gellyngai [‡]ef vn carcharor yðynt, pa vn bynac a vynnent. 7Ac ydd oedd vn a elwit Barabbas, yr hwn oedd [*]yn rhwym gyd ei gyd dervyscwyr, ac yn y [*]dervysc a wnaethent [‡]laddiat. 8A’r popul a lefawdd yn vchel, ac a ddechreawdd ddeisyfy vvneythyd o honavv vegis y gwenythei bop amser yddynt. 9Yno Pilatus ei atepawdd, can ddywedyt, A vynnwch i mi ellwng yn rhydd i chwi Vrenhin yr Iuddaeon? 10Can ys ef a wyddiat mae o genvigen y daroedd ir Offeiriait y vradychy ef. 11Eithyr yr Archoffeiriait a gyffroesant y popul y ddeisyfy ellwng o hanaw yn hytrach Barabbas yddwynt. 12Ac Pilatus atepawdd, ac a ddyvot trachefyn wrthwynt, Beth gan hynny a vynwch i mi i wneythur [*]ac ef yr hwn ydd ych yn ei ’alw yn Vrenhin yr Iuddaeon? 13Ac wy a lefesont trachefn. [‡]Croc ef. 14Ac Pilatus a ddyvot wrthynt, Pa ðrwc a wnaeth ef? Ac wythe a lefesant vwyvwy. [*]Croc ef. 15Ac velly Pilatus yn wyllysy boddloni ’r popul, a ollyngawdd yddynt Barabbas, ac a roddes yr Iesu gwedy yðo ei yscyrsiaw, y ew groci. 16Yno ’r milwyr y ducesont ef ir llys, ys ef yw, y dadleuduy, ac ’alwesont yn‐cyt yr oll [‡]gaterva, 17ac y gwiscesant ef a [*]phorphor, ac a blethesant coron o ddrain, ac hei dodesont am ei benn, 18ac a ddechreusant gyfarch‐gwell ydd‐aw, can ddywedyt, Hanpych‐well Vrenhin yr Iuddaeon. 19Ac wy ei [‡]trawsant ar ei ben a chorsen, ac a boeresont arnaw, ac a blygesont ei glinie, ac[*]ei addolesant. 20A’ gwedy yddwynt ei watwor ef, wy a ddioscesont y porphor y amdanaw, ac ei gwiscesont ef oei ddillat ehun, ac ei arwenesont allan [‡]y’w groci. 21Ac wy a gympellesont vn oedd yn mynet heibio, a elvvit Simon o Cyren, (yr hwn a ddeuthei o’r ’wlat, ac ytoeð tad Alexander a’ Rufus) y ddwyn y [‡]groc ef. 22Ac wy ei ducesont y le a elwir Golgotha, yr hwn yw oei ddeongl, y benglocva. 23Ac wy a roesout yddaw y yuet win [*]myrhllyt: anid ny chymerawdd ef ddim hanaw. 24Ac wedy yddynt y groci ef, wy a rannesont ei ddillat, gan vwrw [‡]coelbrenni am danwynt, pa gaffei pop vn. 25A’r drydedd awr yd oedd hi, pan grogesont ef. 26Ac [*]yscrifen y achos ef a escrifenit uch pen, ys efBRENHIN YR IVDAEON. 27Ac wy a grocesant ddau leitr gyd ac ef, vn ar y llaw ddeheu, a’r‐all ar ei law [‡]asw: 28Ac val hyn y cyflawnwyt yr Scrythur, yr hon a ðyweit. Ac cyd ar ei enwir y cyfrifwyt ef. 29A’r ei oedd yn myned heibiaw, [‡]y ceplynt ef, can yscytwyt ei pennae, a’ dywedyt, [‡]Och, tydi yr hwn a ddinistryt y Templ, ac ei adailyt mewn tri‐die, 30ymwared dyhun, a’ descen o [*]groc. 31A’r vn ffynyt y gwatworoð ys yr Archoffeiriat, gan ðywedyt, yn y plith ehunain y gyd a’r Gwyr-llē, Ereill a waredawdd ef, ehun ny ddychon e ymwared. 32Descenet yr awrhon Christ Vrenhin yr Israel y lawer [*]o’r groc, val y gwelom, a’ chredy. A’r ei a grocesit gyd ac ef, a [‡]liwient yddaw. 33A gwedy dyvot y chwechet awr, e gyfodes tywyllwch dros yr oll [*]ddaiar yd y nawvet awr. 34Ac ar y nawvet awr y dolefawdd yr Iesu a llef vchel, can ddywedyt, Eloi, Eloi, lamma sabachthani? yr hyn yw o ei gyfiaithy? [‡]Vy‐Duw, vy‐Duw, paam im [*]gwrthddodeist? 35A’r ei oedd yn sefyll yno pan gwlywson hynny, a ddywedesont. Nycha, y mae ef yn galw Elias. 36Ac vn a redawdd, ac ac[‡]yspong yn llawn o vinegr, ac ei dodes ar gorsen, ac ei [*]rhoes yddaw i yfet, can ddywedyt. Gadwch iddaw: [‡]gwelwn a ddaw Elias yw dynnu ef y lawr. 37A’r Iesu a lefawdd a llef vchel, ac a [*]ellyngawdd yr yspryt. 38A’ llenn y Templ a [‡]rwygwyt yn ddwy, o dduchot y ddisot. 39A’ phan weles y Cannwriat yr hwn oedd yn sefyll gyferbyn ac ef, lefain o honaw velly a’ [*]gellwng yr yspryt, ef a ddyvot, Yn wir map Duw ytoedd y [‡]dyn hwn. 40Ac ydd oedd gwraged yn tremio o hirbell, ym‐plith yr ei’n ydd oedd Mair Magdalen, a’ Mair (mam Iaco [*]vachan ac Iose) a’ Salome, 41a’r ei’n pan oedd ef yn Galilea, y dylynent ef ac a wasanathent [‡]yddaw, a’ llawer o wragedd eraill yr ei a ddaethent i vyny gyd ac ef i Gaerusalem. 42A’ phan ytoedd hi yn [*]hwyr (can y bot hi yn ddydd [‡]darpar, ys ef yw o [*]vlaen y Sabbath) 43yno Ioseph o Arimathaia cygcorwr gwiw, yr hwn oedd hefyt yntef ynedrych am deyrnas Duw, a ðeuth ac aeth y mewn yn [*]hyderus at Pilatus, ac a archawdd gorph yr Iesu. 44A’ rhyveddy a wnaeth Pilatus, a vesei e varw eisius, ac a alwodd ataw y Cannwriad ac a ’ovynawdd iddaw a oedd ne‐mawr er pan vesei ef varw. 45A’ phan wybu e’r gvvir, can y Cannwriat e roddes y corph i Ioseph, 46yr hwn a brynawð [‡]liain, ac ei tynnawdd ef i lawr, ac ei [‡]amwiscawdd yn y lliain, ac ei dodes ef mewn [*]monwent a na ddesit o graic, ac a dreiglawdd vaen ar ddrws y [‡]vonwent: 47A’ Mair Vagdalen, a’ Mair mam Iose oeddent yn edrych p’le y dodit ef.

[*] 15:1 * Gwnsti

[*] 15:5 * eto

[‡] 15:6 ‡ Pilatus

[*] 15:7 * yngharchar

[*] 15:7 ‡ codiat

[‡] 15:7 ‡ gyflafan, lofruddiat

[*] 15:12 * a hwn

[‡] 15:13 ‡ Croesa

[*] 15:14 * Dod ef ar y groed

[‡] 15:16 ‡ vidddin gywdawd

[*] 15:17 * ryw wisc o liw purpur

[‡] 15:19 ‡ maedðesont

[*] 15:19 * wnaethāt voes yddaw

[‡] 15:20 ‡ yddy groesi

[‡] 15:21 ‡ groes

[*] 15:23 * wedyr gymyscy a myrrh

[‡] 15:24 ‡ cyttae cwttysae

[*] 15:26 * graifft

[‡] 15:27 ‡ asae

[‡] 15:29 ‡ roen seniddo

[‡] 15:29 ‡ Wban, Ow

[*] 15:30 * ddyar y groes

[*] 15:32 * y ar y

[‡] 15:32 ‡ ddanoðent

[*] 15:33 * dir

[‡] 15:34 ‡ vynnuw

[*] 15:34 * gedeist

[‡] 15:36 ‡ yspwrn

[*] 15:36 * estennodd

[‡] 15:36 ‡ edrychwn

[*] 15:37 * diffoðawð

[‡] 15:38 ‡ rwygodd

[*] 15:39 * maddae

[‡] 15:39 ‡ gwr yma

[*] 15:40 * leiaf

[‡] 15:41 ‡ arno

[*] 15:42 * echwydd

[‡] 15:42 ‡ arlwy

[*] 15:42 * racsabath

[*] 15:43 * ehofn, llyfasus

[‡] 15:46 ‡ sidon

[‡] 15:46 * amdoes

[*] 15:46 * bedd

[‡] 15:46 ‡ bedd

Pen. xvj.

Y merched yn dyuot at y bedd. Christ gwedy cyuody yn ymddangos i Vair Vagdalen. A’ hefyd ir vn ar ddec, ac yn beio ar y ancrediniaeth wy. Ef yn rhoi ar ei llaw wy preccthy’r Euangel, a’ Betyddiaw.

16

1A Gwedy darvot y dydd Sabbath, Mair Magdalen, a’ Mair vam Iaco, a’ Salome, a brynesont ireidiae aroglber y ddyvot i [*]iraw ef. 2Ac velly [‡]yn dra bore, y dydd cyntaf o’r wythnos y daethant ir [*]vonwent a’r haul yn codi, 3ac y dywedesont wrth ei gylydd, Pwy a ddadtreigla y ni y llech o yddar ddrws y [‡]vonwent? 4A’ phan edrychesant, wy welsant ddarvot adtreiglo y [*]llech (o bleit ydd oedd hi yn vawr iawn.) 5Yno ydd aethant y mevvn ir vonwent, ac y gwelsant wr‐ieuāc yn eistedd o’r tu deheu, wedyr ’r wiscaw mewn [*]ystola gannaid: ac wy a ofnesont. 6Ac ef a ddyuot wrthynt, Nac ofnwch: caisio ydd ych Iesu o Nazaret, yr hwn a [‡]grogwyt: e gyuodes, nyd yw ef yman: [*]nycha y man lle y dodesent vvy ef. 7Eithr ewch ymaith, a’ dywedwch y’w ddyscipulon, ac i Petr, [‡]ydd a ef och blaen i’r Galilaia: yno y gwelwch ef, megis y dyuot ef y chwi. 8Ac wythe aethant allan ar [*]ffrwst, ac a [‡]giliesont ywrth y [*]vonwent: can ys‐dechryn ac [‡]irdang oedd ynthynt: ac ny ddywedesont ddim wrth nebun: can ys ofnesynt.

9A’ gwedy adcyvody yr Iesu, y borae (yr hwn ydoedd y dydd cyntaf o’r wythnos) ef a ymðangoses yn gyntaf i Vair Vagdalen, o’r hon y bwriesei ef allan saith gythrael. 10Hithe a aeth ac a [‡]ddyvot ir ei a vesynt y gyd ac ef, ac oeddent yn [*]cwynovain ac yn wylo. 11A’ phan glywsant y vot ef yn vyw, ac yddy hi y weled ef, ny chredesant.

12Gwedy hyny, yr ymddangosawdd ef y ddau o hanynt mewn [‡]ffurf arall, a’ hwy yn gorymðaith ac yn myned i’r ’wlad. 13Ac wy aethant ac a venagesont ir [*]relyw o hanynt, and nyd oeddent yn ei credu vvy chvvaith.

Yr Euangel ar ddydd y Derchavel.

14¶ Yn ol hyny yr ymðangosoð ef ir vn ar ddec val ydd oeddent yn cydeistedd, ac a roes yn y herbyn am e ancrediniaeth a chaledwch ei calonnae can na’s credent yr ei y gwelsent ef, wedy gyvody. 15Ac ef a ðyvot wrthwynt, Ewch ir oll vyt, a’ phrecethwch yr Euangel i bop creatur. 16Yr hwnn a greto ac a vatyddier, a [*]iachëir: eithr yr hwn ny’s cred, a [‡]vernir yn evavvc. 17A’r arwyddion hynn a gynlyn yr ei a credant, Yn vy Enw i y bwriant allan gythraeliait, ac a ymadroddant a thavodae newyddion, 18ac a ddyrrant ymaith seirph, ac a’s yfant ddim marwol, ny wna [*]niwet yddynt: ar y cleifion y dodāt ei dwylaw, ac wy a ant yn iach. 19Velly wedy daroedd ir Arglwydd ymddiddan ac wynt, e [‡]ðerbyniwyt i vyny ir nef, ac a eisteddawdd ar ddeheulaw Duw. 20Ac wy aethant rhacðwynt, ac a precethesont ympop lle. A’r Arglwydd a gydweithiawð ac wynt, ac a gadarnhaodd y gair [*]ac arwyddion yn arganlyn, Amen.

[*] 16:1 * eneinio

[‡] 16:2 ‡ ybore glas

[*] 16:2 * beddrod

[‡] 16:3 ‡ bedd

[*] 16:4 * maen, carec

[*] 16:5 * gwisc wen laes

[‡] 16:6 ‡ groeswyt

[*] 16:6 * wele, llyma

[‡] 16:7 ‡ y chracvlaena ef chwi

[*] 16:8 * ar vrys

[‡] 16:8 ‡ ffoesont

[*] 16:8 * bedd

[‡] 16:8 ‡ sanedigaeth

[‡] 16:10 ‡ veunagoð

[*] 16:10 * mewn galar

[‡] 16:12 ‡ drych

[*] 16:13 * llaill, ir ddarn arall

[*] 16:16 * a vyð cadwedic

[‡] 16:16 ‡ ddienyðir

[*] 16:18 * argywedd

[‡] 16:19 ‡ cymerwyt

[*] 16:20 * trwy wyrthieu

LUKCyssecr-sanct

Euangel Iesu Christ

1:0 * ar ol, y gāervvydd Luc.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24

S. Luc.

Pen. j.

Am Zacharias ac Elizabet. Yr Angel yn manegi iddo o enedigeth Ioan Vatyddiwr. Poyni ancrediniaeth Zacharias. Ymddiddan yr Angel ef a’ Mair. Y chaniat hi. Genedigaeth, enwaediat a’ doniae Ioan. Zecharias yn diolwch y Dduw, ac yn prophwyto.

1

1CAn ddarvot i laweredd gymryd arnaddynt vanegy hystoria y pethae ys y lawn gredadwy genym ni, 2megis yr adroddent y ni, yr ei o’r dechreuat oeðēt y hunain yn gweled, ac yn weinidogion y [*]gair, 3ys gwelit vot yn iawn i mi (yr ardderchawc Theophilus) er cynted y darvu i mi chvvilio am bop peth yn ddilys oei von, 4yscriveny atat’ o hanyn yn drefnus, val y byddei i ti gyfadnabot [‡]gwirionedd y pethae ith addyscwyt ynthynt.

5YN‐dyddiae Herod Vrenhin Iudaea, ydd oedd ryw Offeiriat a’ ei enw Zacharias o [*]gylchðyð Abia: a’ ei wraic oedd o verched Aaron, a’i henw oedd Elisabet. 6Ydd oeddent illdau yn gyfiawn [*]geyrbron Dew, ac yn rhodio yn yr oll ’orchmynnae ac [‡]ordinadae yr Arglwydd yn [*]ddi‐veius. 7Ac nid oedd vn plentyn yddynt, can vot Elisabet [‡]heb planta: ac ill dau gwedy myned mewn [*]swrn da o oedran. 8Ac e ddarvu, ac efe yn gwneythy’r swydd‐Offeiriat geyr bron Duw, yn ol trefn y ddyddgylch ef, 9erwydd [‡]devot swydd Offeiriat, y daeth o [*]ran iddaw vwgdarthy‐y-peraroglae pan ddelai i mevvn Templ yr Arglwydd. 10A’r oll lliaws popul oedd allan yn gweddiaw, tra oeddit yn mygdarthy y peraroglae. 11Yno yr ymðangoses iddo Amgel yr Arglwydd yn sefyll or tu deheu i allor y mugdarth. 12A’ phan ei gwelodd Zacharias, y [‡]trallodit, ac ofn a ddygwyddawdd arnaw. 13A’r Angel y ddyuot wrthaw, Nag ofna, Zacharias: can ys [*]erglywyt dy weddi, ath wraic Elisabet a ymðwc y ti vap, a’ gelwy y enw ef yn Ioan. 14A’ thi gai lewenydd a’ gorvoledd, a’ llaweroedd a’ lawenychant [‡]am y enedigaeth ef. 15Can ys mawr vydd ef yn‐golwc yr Arglwyð, ac nyd yf na gwin na diot‐gadarn: ac a gyflawnir [*]o’r yspryt glan, ys o vru ei vam. 16A’ laweroedd o blant yr Israel a ddymchwel ef at ei h’Arglwydd Dduw. 17Can ys ef aa yn y ’olwc ef yn yspryt a ’meddiant Elias, i [‡]ddymchwelyt calonae y tadae i’r plant, a’r ei anhydyn [*]i brudddap y cyfiawnion, er iddo arlwyavv popul [‡]parat i’r Arglwydd. 18Yno y dyuot Zacharias wrth yr Angel, Wrth pa herwydd y gwybyddaf hyn? can ys ydd wy vi yn hen‐wr, a’m gwraic ysy wedy cerddet mewn swrn oedran. 19A’r Angel aatepodd ac a ddyvot, wrthaw, Mi yw Gabriel yr hwn a saif yn‐golwc Duw, ac a ddanvonwyt y ymddiddan a’ thi, ac y vanegi yty y [*]pethe dayonus hyn. 20A’ nycha y byddy vut, ac ny elly [‡]ymddiddan, yd y dyð y gwnaer y pethae hyn, can na chredaist vy‐gairiae, yr ei a gyflawnir yn y hamser, 21Ac ydd oedd y popul yn aros am Zacharias, ac yn rhyfeddu y vot ef yn trigio cyhyd yn y Templ. 22A’ phan ddaeth ef allan, ny [*]allei ef ddywedyt dim wrthynt: yno y gwybuont weled o hanaw weledigaeth yn y Templ: can ys ef [‡]a arwyddocaodd yddynt, ac a arhoesavvdd yn vut. 23Ac e ddarvu, pan gyflawnwyt dyddiae y swydd ef, vot iddo vynedd yw duy y un. 24A’ gwedy ’r dyddiae hyny yr ymdduc Elisabet y wreic ef, ac yr ymguddiawdd bemp‐mis, gan ddywedyt, 25Ys vellhyn y gwnaeth yr Arglwydd a mivi, yn y dyddiae ydd edrychawdd arnaf, y ddwyn y wrthyf [*]vy lliwiant ymplith dynion.

Yr Euangel ar ddydd Cyfarchiat Mair wyry.

26¶ Ac yn y chwechet mis, yd anvonwyt yr Angel Gabriel [*]gan Dduw i ddinas yn Galilea a elwit Nazaret, 27at [‡]vorwyn wedy [*]dyweddiaw a gwr aei enw Ioseph, o tuy Dauid, ac enw’r vorwyn oedd Mair. 28A’r Angel aeth y mewn atei, ac a ddyvot, Hynpych‐gwell [‡]y rad-garedic: yr Arglwydd ys y gyd a thi: bendigeit vvyt ymplith gwrageð. 29A’ phan weles hi ef, cyntyrfu a wnaeth hi [*]can ’ymadrydd ef, a ’meðyliaw pa ryw annerch oedd [‡]hwnnw. 30Yno dywedyt o’r Angel wrthi, Nag ofna, Vair, can ys [*]ceveist’rat geyr bron Duw. 31Can ys [‡]nycha yr ymddugy yn dy vru, ac yr escory ar vap ac a elwy ei enw Iesu. 32Hwn a vyð mawredic, a’ map ir Goruchaf y gelwir, ac a ryð yr Arglwydd Dduw ydd‐aw [*]’orsedd ei dat Dauid. 33Ac ef a deyrnasa ar ucha tuy Iaco yn [‡]tragywydd, ac ar ei deyrnas ny bydd dywedd. 34A’ dywedyt a [*]oruc Mair wrth yr Angel, Pa vodd vydd hynn, can nad adwaenwyf wr? 35A’r Angel atepawdd, ac a ddyvot wrthei, Yr yspryt glan a ddaw arnat, a’ nerth y Goruchaf ath wascota. Wrth hynny a’r peth sanctaidd a aner o hanot, a elwir [‡]Map Duw. 36Ac wely, dy gares Elizabet, ac yhi ymdduc vap yn hei henaint: a’ hwnn yw’r chwechet mis iddi, yr hon a elwir [*]hesp. 37Can ys [‡]geyr bron Duw ny bydd dim yn analluavvc. 38Yno y dyvot Mair, Wele [‡][]wasanaethyddes yr Arglwyð: bit i mi [*]erwydd dy air. [‡]A’r Angel aeth ymaith y wrthei.

39A’ Mair a’ gyuodes yn y dyddiae hyny, ac aeth ir vvlad vynyddic ar ffrwst i ddinas yn Iudaia, 40ac aeth y mewn i duy Zacharias, ac gyfarchoð‐well i Elisabet. 41A’ darvu, wrth glywet o Elizabet annerchiat Mair, y [*]neidiawdd y plentyn yn y [‡]chroth hi, a’ llenwit Elizabet o’r Yspryt glan. 42A ’llefain o hanei a llef vchel, a’ dywedyt, Bendigedic [*]yvv ti ymplith gwragedd, can ys‐bendigedic ffrwyth dy groth. 43Ac o b’le ydaw hyn i mi, pan yw dyuot o vam vy Arglwyð at y vi? 44Can ys [‡]nycha [*]er cynted y deuth llef dy anerchiad im clustiae, y neidiodd y plentyn yn vy‐bru gan [‡]’orvoledd. 45Ac ys bendigedic hon a gredawdd: canys [*]gorphenir y pethae, a ddywetpwyt iddi y gan yr Arglwydd. 46Yno y dyuot Mair, Ys mawrha vy enait yr Arglwydd. 47A’m yspryt a lawenycha yn‐Duw [*]vy Iachawdr. 48Can ys ef a edrychawdd ar [‡]iselder ei [*]wasanaethyddes: can ys nycha o’r pryd hyn allan ym gailw yr oll oesoed vi yn [‡]wynvydedic. 49Can ys y cadarn a wnaeth i mi vawreð, a’ sanctaidd yvv ei Enw. 50A’ ei drugaredd ’sy yn oes osoedd ir sawl y hofnant ef. 51Ef a wnaeth gadernit a’ ei vraich: ef a ’oyscarawdd y beilchion ym-meddwl ei calonae. 52Ef a dynnawdd y cedyrn y lawr o ei heisteddfaë, ac a dderchafawdd yr ei isel‐radd. 53Ef a lanwodd y newynogion a da bethae, ac a ddanvonawdd ymaith y [*]goludogion yn [‡]weigion. 54Ef a gynnaliodd Israel ei was, gan []goffay ei drugaredd 55(megis y dyuot ef wrth eyn tadae, ys ef wrth Abraham a’ ei [*]had) yn dragyvyth.

56A’ Mair a arhoesavvdd y gyd a hi yn‐cylch tri‐mis: ac yno ydd aeth hi y’w thuy y hun.

Yr Euangel ar ddydd Ioan Vatyddiwr.

57¶ Gwedy cyflawny [*]temp Elizabet, y escor, a’ hi a escorawdd ar vap. 58Ac a glypu hei chymydogion ae [*]chenetl ddarvot ir Arglwydd ddangos ei vawredic drugaredd arnei, a’ chydlawenychy a hi a wnaethant. 59Ac e ddarvu, pan yw ar yr wythvet dydd ydaethant i enwaedy ar y dyn‐bachan, ac ei galwesont ef Zacharias, yn ol enw ei dat. 60A’ ei vam a atepawdd, ac a ddyvot, [‡]Nag e, eithyr ei galwer yn Ioan. 61Ac wy a ddywedesont wrthei, Ny’d oes vn oth cenetl a elwir ar enw hwnn. 62Yno ydd amneidiesant ar ei dat, pa wedd yr ewyllesei ef ey [*]alw. 63Ac ef a alwadd am astyllen orgraph, ac a escrivenawdd, can ddywedyt, Ioan yw ei enw, a’ rhyveddy a wnaethant oll. 64A’ ei enae a egorwyt yn ebrwydd, a’ ei davot a ellyngvvyt, ac ef a ymddiddanawdd, can [‡]vendithiaw Duw. 65Yno y daeth ofn ar ei oll gymydogion, a’r oll [*]’airiae hynn a [‡]gyhoeddwyt trwy oll []vlaeneudir Iudaiah. 66A’ phawp a’r a ei clypu, ei gesodesont yn ei calonae, gan ddywedyt, Pa ryw ddyn‐bachan vydd hwnn? A’ llaw yr Arglwydd oedd gyd ac ef. 67Yno ei dat Zacharias a gyflawnwyt o’r yspryt glan, ac a prophwytawdd, can ddywedyt. 68Bendigeit vo Arglwydd Dduw’r Israel: can ys [*]govwyawdd ac a brynawdd ey bopul. 69Ac ef a adderchavawdd [‡]gorn iechyt y ni, yn‐tuy Dauid ei wasanaethwr, 70megis y dyvot trwy enae ey sanctaið Prophwyti, yr ei oedd [*]o ddechrae r byt, 71rei ddywedent, yd anvonei ef i ni ymwared rac ein gelynion a’ rhac dwylo ein oll ddygasogion, 72y ddangos trugaredd ar ein tadae, a’ choffay ei [‡]ddygymbot sanctaidd, 73a’r[*]llw a dyngawdd wrth ein tat Abraham 74nid amgen bot iddo ganiatay y ni, gahel ymwared y wrth ddwylo ein gelynion, a’ ei wasanaethy [‡]yn ddiofn oll ddyddiae ein bywyt, 75mewn sancteidrwydd ac [*]iawnder geyr y vron ef. 76A’ thithe vab ath elwir yn Prophwyt y Goruchaf: can ys ti ai o vlaē wynep yr Arglwydd i baratoi y ffyrdd ef, 77ac y roðy gwybyddlaeth o iechyt [‡]yw bopul ef, can vaðeuāt oei pechatae. 78Trwy [*]galondit trugaredd ein Duw, gan yr [‡]honn y [*]govwyawdd y [‡]towyn‐haul o’r vchelder. 79I dowyny ir ei a eisteddant mewn tywylwch, ac yngwascawt angae, er [*]cymmetry ein traet i ffordd tangneddyf. 80A’r [‡]maban a dyfodd ac a gadarnhawyt yn yr yspryt, ac a vu yn y diffeithwch, yd y dydd yr ymddangosei i’r Israelieit.

[*] 1:2 * peth

[‡] 1:4 ‡ dilysrwyð

[*] 1:5 * ystem, gwrs, ddiernot

[*] 1:6 * yngolwc, yngwydd

[‡] 1:6 ‡ a deddfae

[*] 1:6 * ðigeryðadwy

[‡] 1:7 ‡ yn anvap, hesp

[*] 1:7 † gwth, talm

[‡] 1:9 ‡ moes, arver ver

[*] 1:9 * ystem, ddigwydd

[‡] 1:12 ‡ cynnyrfit, cyffroit

[*] 1:13 * gwrandawyt

[‡] 1:14 ‡ ar, wrth

[*] 1:15 * ar

[‡] 1:17 ‡ droy

[*] 1:17 * at, ar ddoethineb

[‡] 1:17 ‡ arvaethedic

[*] 1:19 * chwedleu, goelvain

[‡] 1:20 ‡ ymadrodd, ddywedyt

[*] 1:22 * vedrei

[‡] 1:22 ‡ oedd yn amneidio

[*] 1:25 * vyngwarthrudd, vynnannot

[*] 1:26 * ywrth

[‡] 1:27 ‡ wyry

[*] 1:27 * ymffyddio

[‡] 1:28 ‡ yr hon ath gerir yn rhat

[*] 1:29 * wrth

[‡] 1:29 ‡ hynny

[*] 1:30 * ithoffwyt gan Dduw ai ith hoffir &c.

[‡] 1:31 ‡ wele

[*] 1:32 * thron, eisteddfa

[‡] 1:33 ‡ oesoedd

[*] 1:34 * awnaeth

[‡] 1:35 ‡ yn vap

[*] 1:36 * anvap, eb planta

[‡] 1:37 ‡ gyd a

[‡] 1:38 * llawvorwyn

[] 1:38 ‡ wraic,

[*] 1:38 * yn ol

[‡] 1:38 ‡ yno

[*] 1:41 * llamodd

[‡] 1:41 ‡ brw boly

[*] 1:42 * wyt

[‡] 1:44 ‡ wele

[*] 1:44 * cy

[‡] 1:44 ‡ lewenydd

[*] 1:45 * cwpleir

[*] 1:47 * vyngheidwad

[‡] 1:48 ‡ waeledd, i selradd

[*] 1:48 * llawvorwyn, gwasnaethwreic

[‡] 1:48 ‡ ddedwydd

[*] 1:53 * cyfoethion

[‡] 1:53 ‡ eisivedic grfiaw

[] 1:54 * veddiliaw am

[*] 1:55 ‡ hil, epil, ’o helyth

[*] 1:57 * amser

[*] 1:58 * chereint

[‡] 1:60 ‡ Nid dim, nid velly

[*] 1:62 * enwir

[‡] 1:64 ‡ voli

[*] 1:65 * pethae

[‡] 1:65 ‡ vanegwyt

[] 1:65 * ’orvynyddedd

[*] 1:68 ‡ ymwelodd

[‡] 1:69 * nerth, cedernit

[*] 1:70 * er. &c.

[‡] 1:72 ‡ ammod

[*] 1:73 * twng

[‡] 1:74 ‡ eb ofn

[*] 1:75 * deddfoldep

[‡] 1:77 ‡ yddy

[*] 1:78 * emyscar

[‡] 1:78 ‡ hynn

[*] 1:78 * ymwelodd a ni

[‡] 1:78 ‡ bagluryn, ai bagluryn

[*] 1:79 * cyfeiriaw, llywiaw

[‡] 1:80 ‡ dyn bach a gymydawð

Pen ij.

Ganedigaeth ac enwaediat Christ. Y dderbyn ef ir Templ. Simeon ac Anna yn prophwyto o honaw. Ei gahel ef ymplith y docttorieit. Ei vvyddtot y dad a’ mam.

2

1AC e ddarvu yn y dyddiae hyny, dyuot o ’orchymyn ywrth Augustus Caisar i vot[*]trethy yr oll vyt. 2(Y trethiat cyntaf hyn a wnaed pan oedd Cyrenius yn [‡]llywiawdraethy Syria.) 3Ac am hyny yð aeth pawp y’w drethu yw ðinas [*]y hū. 4Ac aeth Ioseph hefyt i vynydd o Galilaea o ddinas Nazaret, i’r Iudaia, i ddinas Dauid, yr hon a elwir Beth‐lechem (can y vot ef o duy ac o [‡]lin Dauid, 5yw drethy y gyd a Mair a ddaroeð hi deweddio yn wreic iddo, yr hon oedd yn veichiawc.

6[]Ac e vu hefyd, tra vuont vvy yno, ddarvot cyflawni y dyddiac hi, [‡]y escor. 7A’ hi a escorawdd ar hei map cyntaf‐[*]enit, ac y [‡]crynoawdd ef mewn cadachae, ac ei dodes [*]ym presep, can nad oedd yddynt le yn y lletuy‐cyffredin.

8Ac ydd oedd yn y wlat hono vugelydd, yn aros yn-y‐maesydd, ac yn cadw [‡]gwylfaē ’rhyd y nos o bleit ei cadw [*]devaid. 9A’ nycha, Angel yr Arglwydd a ddaeth [‡]arnynt a’ gogoniant yr Arglwydd a [*]dywynawdd o ei h’amgylch, ac ofny yn ddirvawr a orugant. 10Yno y dyvot yr Angel wrthynt, Nad ofnwch: can ys nycha y menagaf ywch’ [‡]lewenydd mawr, yr hwn a vydd i’r oll popul: 11nid amgen no geni y’wch heðyw yn-dinas Dauid, Iachawdur yr hwn yw Christ Arglwydd. 12A’ hyn a vydd yn arwydd ychwy, Chvvi gewch y maban wedy ’r [*]grynoi mewn cadachae, a’ ei ddodi yn yn y presep. 13Ac yn ddysymuth ydd oedd y gyd ar Angel liaws o [‡]luoedd nefawl yn moli Duw, ac yn dywedyt, 14Gogoniant vo y Dduw yn yr vchelion nefoedd, a’ thangneddyf [*]yn y ddaiar, ac i [‡]ðynion ewyllys da.

Yr Euangel ar ddydd Enwediat Christ

15¶ Ac e ddarvu, gwedy myned o’r Angelion odd y wrthynt ir nefoeð, yno y dywede y bugelieit wrth y gylydd, Awn ninae yd ym [*]Bethle‐hem, y welet y peth hynn y ddarvu, ac y ðangosawdd yr Arglwydd y ni. 16Yno y daethant ar ffrwst, ac a gawsant Vair ac Ioseph, a’r dyn‐bychan wedy ei ðodi yn y presep. 17A’ phan ei gwelsont, wy wnaethāt y peth yn gyhoeddus yr hyn, a ddywedesit wrthynt am y dyn bychan hwnw. 18A’ phawp ar ei clywsant, a ryveddasant [‡]am y pethae y ddywedesit yddynt can y bugelydd. 19A’ Mair a gatwodd y [*]pethae hyn oll, gan ei hystyriaw yn hei chalon. 20A’r bugelydd a ymchoelasant, can roddy gogoniant a’ moliant y Dduw, am bop peth a’ glywsent ac a welsent, megis y dywedesit wrthynt. 21A’ gwedy cyflawny yr wythvet dydd, y enwaedy ar y dyn‐bychan, yno y galwyt y enw ef Iesu, yr hwn a enwesyt can yr Angel, cyn y ymddwyn ef ynghroth.

Yr Euangel ar ddydd puredigeth y sanctes Vair.

22¶ A gwedy cyflawny dyðiae puredigaeth Mair yn ol Deddyf Moysen, wy y ducesont ef i Caerusalem, y’w [*]oystaty ef i’r Arglwydd. 23(Megis y mae yn escrivenetic yn deðyf yr Arglwyð Pop, vn gwrryw y agoro yn gyntaf y [‡]vam a elwir yn [*]sāctaidd ir Arglwydd: 24ac y roddy offrwm [‡]erwydd yr hyn a [*]ddywetpwyt yn‐Deddyf yr Arglwydd, par o [‡]turturon nei [*]ddeu gyw colombenot. 25A’ nycha, ydd oedd gwr yn Caerusalem a’ ei enw yn Simeon: y gwr hwnn oedd gyfiawn a dwywol, ac yn dysgwyl am ðiðanwch yr Israel, a’r Yspryt glan oedd arnaw. 26Ac a venagesit iddaw gan yr Yspryt glā, na welei ef ange cyn yðo welet Christ yr Arglwydd. 27A’ thrwy annoc yr Yspryt y deuth ef ir Templ.

A’ gwedy ir [*]rieni ddwyn y mewn y map Iesu y wneythy’r drostaw herwydd devot y [‡]Ddeddyf, 28yno yntef y cymerth ef yn ei vraichiae, ac a [*]voloð Dduw, ac a ddyvot, 29Arglwydd yr awrhon y gillyngy dy was, mewn [‡]tangneðyf erwydd dy’air. 30Can ys gweled om llygait dy iachyduriaeth di. 31Yr vn baratoaist [*]yn golwc yr oll populoedd. 32Llewych i yw [‡]dywynny ir Cenetloedd a’ gogoniant dy popul Israel. 33Ac Ioseph a’ ei vam a ryveddesōt wrth y pethae y [*]adroðesit am danaw. 34A’ Simeō y bendithioð hwy, ac a ddyuot wrth Vair y vam ef, Wele ys gesodwyt y map hwn yn gwymp ac yn gyfodiadigaeth llawer yn yr Israel, ac yn [‡]arwydd yr hvvn a ddywedir yn ei erbyn, 35(ac ys [*]aiff cleðyf trwy dy enait) er [‡]ymatguddiaw meðyliae l’awer o calonae. 36Ac ydd oeð Prophwetes vn Anna verch Phanuel, o ’lwyth Aser, yr hon oedd yn dra oedranus, ac a vysei vyw gyd a gwr saith [*]blynedd oei [‡]gweryfdawt. 37A’ hi vysei yn weddw ynghylch petwar vgein blynedd, ac nyd ai allan o’r Templ, anyd gwasanaethu Duvv yn vmprydiae a’ gweddiae, nos a’ dydd. 38Hitheu yn dyvot yn y cyfamser hwnw [*]arnaddynt, a [‡]gyd gyffessawdd yr Arglwydd, ac a ymadroddawdd am danaw wrth yr oll rei a edrychent am y prynedigaeth yn‐Caerusalem. 39A’ gwedy yddyn ’orphen pop peth [*]erwydd Deddyf yr Arglwydd, yd adymchwelesont i Galilaea y’w dinas y hunain Nazaret. 40A’r [‡]maban a dyfodd, ac a [*]nerthit yn yr Yspryt, ac a gyflawnit [‡]o ddoethinep, a ’rhat Dew oedd [*]arnaw.

Yr Euangel y Sul cyntaf gwedy yr Ystwyll.

41¶ Yno yðai y rieni ef i Gaerusalem bop blwyðyn ar wyl y Pasc. 42A’ phan ytoedd ef yn ddauddec blwydd oed, a’ myned o hanynt i vynydd i Gaerusalem [*]yn ol arver yr wyl, 43a’ gorphen ei dyddiae ac wynt yn [‡]adymchwelyt, yr arhoawdd [*]y map Iesu ar ol yn‐Caerusalem eb wybot i Ioseph a’i vam ef, 44eithr can tybieit y vot ef [‡]ar y fforð gyd ac wynt, aethant [*]daith ðiernot, ac ei caisiesōt ef ym plith ei cenetl a’i cydnabot. 45A’ phryd na chawsant ef, yr ywchoelasāt i Gaerusalē, ac ei caisiasant. 46Ac a [‡]ðarvu ym pen tridie yn ol, yddwynt ei gaffael yn y templ, yn eisteð yn cenol [*]y Doctorieit, yn gwrādo arnynt, ac yn ymholy ac wynt. 47Ac a vu aruthr gan pawp ae i clywoð, ei ðyall ef, a ’ei atepion. 48A’ phan welsant ef, ryveddy a wnaethant, a’i vam a a ddyvot wrthaw, [‡]Y map pam y gwneuthost val hyn a ni? []Nycha, dy dat a minae [*]gau ymovidio ath gaisiesam. 49Ac ef a ddyuot wrthynt, Pa gaisio ydd oeddech arna vi? a ny wyddech y gorvyðei i mi vot yn‐cylch y pethae a berthynant im tad? 50Eithr nid oddent wy yn deall y gair a ddyvot ef wrthynt. 51Yno ydd aeth ef i wared gyd ac wynt, ac a ddaeth i Nazaret, ac a vu ’ostyngedic yðynt: A’i vam ef a gatwodd yr oll’airieu hynn yn hei chalon. 52A’r Iesu a gynnyddodd mewn doethinep a chorpholaeth a’ [*]chariat gyd a Duw a’ dynion.

[*] 2:1 * orgraphy, yscrifeny

[‡] 2:2 ‡ dwysoc

[*] 2:3 * priawd

[‡] 2:4 ‡ o ohelyth, dylwyth

[] 2:6 * ac yhi

[‡] 2:6 ‡ themp

[*] 2:7 * cenedledic

[‡] 2:7 ‡ cornawd

[*] 2:7 * mewn

[‡] 2:8 ‡ cadwriaethae

[*] 2:8 * anifeilieid

[‡] 2:9 ‡ ar i huchaf

[*] 2:9 * ddysclaeriodd, lewychodd

[‡] 2:10 ‡ goelvain

[*] 2:12 * rwymo, gorni

[‡] 2:13 ‡ giwdawt

[*] 2:14 * ar

[‡] 2:14 ‡ thu ac at

[*] 2:15 * Methlem

[‡] 2:18 ‡ obleit

[*] 2:19 * geiriae

[*] 2:22 * osot, gynyrchu bresēto

[‡] 2:23 ‡ y groth

[*] 2:23 * gyssegredic

[‡] 2:24 ‡ megis

[*] 2:24 * orchymynwyt

[‡] 2:24 ‡ colombenot coet

[*] 2:24 * aderyn nei ddwy glomenot ieuāc

[*] 2:27 * tad a mā

[‡] 2:27 ‡ Gyfraith

[*] 2:28 * vendithioð

[‡] 2:29 ‡ heddwch

[*] 2:31 * geyr wynep, yngwydd

[‡] 2:32 ‡ ymatgudd

[*] 2:33 * ðywedesit oei bleit

[‡] 2:34 ‡ argoel

[*] 2:35 * tyll, trwyðeda

[‡] 2:35 ‡ amlygu, agori

[*] 2:36 * blyðynedd

[‡] 2:36 ‡ morwyndawt

[*] 2:38 * ar ei hucha am ei pene

[‡] 2:38 ‡ gyd volodd

[*] 2:39 * yn ol Cyfraith

[‡] 2:40 ‡ plentyn, bachcenyn, herlot

[*] 2:40 * gryfhaodd

[‡] 2:40 ‡ a

[*] 2:40 * gydac ef

[*] 2:42 * erwyð moes, devot

[‡] 2:43 ‡ tro iadref

[*] 2:43 * yr herlot, y bachcen

[‡] 2:44 ‡ siwrnai

[*] 2:44 * trasae

[‡] 2:46 ‡ ddygwyddodd

[*] 2:46 * Athrawon

[‡] 2:48 ‡ Havap,

[] 2:48 * wely

[*] 2:48 ‡ yn drwm ein calon

[*] 2:52 * rat, hoffeð

Pen. iij.

Precaeth, betydd, a charchar Ioan. Tybieit may Christ oedd ef. Batyddio Christ. Ei oedran a’ iacheu.

3

1SEf yn y pempthecvet vlwyddyn o deyrnas Tiberius Caisar, ac a Phontius Pilatus yn llywiawdr Iudaia, a’ Herod yn Tetrarch Galilaia, a’ ei vrawt Philip yn Tetrarch Ituraia, a ’gwlat Trachenitis, a’ Lysanias yn Tetrarch Abilene, 2(pan oedd Annas a’ Chaiaphas yn Archrffeiriait) y [*]dyvu gair Duw at Ioan vap Zecharias yn y [‡]diffeith. 3Ac ef a ddaeth i bop [*]goror yn cylch Iorddonen, can precethy batydd edivairwch er maddeuant pechatae, 4mal ydd escriuenwyt yn llyuer ymadroddion Esaias y Prophwyt, yr hwn a ddywait, Llef vn yn llefain yn y diffeithvvch yvv, Arlwywch ffordd yr Arglwydd, vnionwch y lwybrae ef. 5Pop [‡]glynn a gyflawnir, a’ phob mynyth a’ [*]brynn a iselir, a’r caimion a wnair yn vnion, a’r llwybrae geirwon vyddant yn [‡]lyfnion, 6[*]Ac oll cnawd a wyl iechydurieth Duw. 7Yno y deuot ef wrth y populoedd a ddaethent y’w betyddiaw y ganthaw, A[‡]genedlaethae gwiperoedd, pwy ach rac rybuddiawdd i [‡]ffo ywrth y [*]digovain ar ddyuot? 8Dygwch gan hyny ffrwythae teilwng i [‡]wellad‐buchedd, ac na ðechrewch dywedyt ynoch eich hunain, Y mae [*]y ni Abraham yn dad ynny: can ys dywedaf ywch’, y gall Duw pe o’r main hyn godi plant i Abraham. 9Ac yr awrhon y dodwyt y vwyall ar wraiddyn y prenie: can hyn pop pren ny ddwc ffrwyth da, a [*]gymynir i lawr, ac a vwrir yn tan.

10Yno y govynodd populoedd iddo, gan ddywedyt, Pa beth [‡]gan hyny a wnawn? 11Ac ef a atepawdd ac a ddyuot wrthynt, Hwn [*]’sy iddo ðwy bais, cyfranet a’ hwn nid oes iddo yr vn: a’ hwn ’sy [‡]berchen bwyt, gwnaet yr vn ffynyt. 12Yno y daeth y Publicanot hefyt y’w betyddio, ac a ddywetsont wrthaw, Athro, pa beth a wnawn ni? 13Ac ef a ddyuot wrthynt, Na [*]chaisiwch ddim mwy nag a ’osodwyt y chwy. 14A’r [*]milwyr wythe a ymofynesont ac ef, gan ddywedyt, A’ pha beth a wnawn nineu? Ac ef a ddyuot wrthynt, [‡]Na vyddwch draws wrth nep, ac na cham‐achwynwch ar ueb, a’ byddwch voddlawn ich [*]cyfloge. 15Mal ydd oedd y popul yn [‡]dysgwyl, a’ phavvp oll yn [*]synveddilied yn ei calonoe am Ioan, ai anyd oedd ef y Christ, 16ydd atepai Ioan, ac y dywedai wrthynt oll, Myvi yn ddiau ’sy yn ych betyddiaw a dwfr, anid y mae vn cryfach na myvi, yn dyuot, yr hwn nid wyf dailwng y ddatot carreu ei escidie: efe ach betyddia ar Yspryt glan, ac a than. 17Yr vn ’sy aei ’oagr yn y law, ac ef a [*]lwyrlanha ei lawr, ac a gascl ei ’wenith y’w [‡]escupawr, a’r [*]vs a lysc ef a’ than andiffoddadwy. 18Ac vellhyn gan [‡]gygcori llawer o bethae eraill, y precethawdd ef ir popul. 19Eithyr pan [*]argyhoeddit Herod y Tetrarch ganto ef am Herodias gwreic Philip ei vrawt, ac am yr oll [‡]scelerae a wnethesei Herod, 20ef a angwanegawdd hyn hefyt ar vcha oll, goarchau o hanaw Ioan yn‐carchar. 21Ac e ddarvu, wrth vatyddiaw yr oll popul, ac y betyddiwyt Iesu, ac y gweddiawð ef, val yr agorit y nef: 22a’r Ysprit glā a ddescendadd mewn [*]rhith corphorawl megis colomben, arno ef, ac yr oedd llef o’r nef yn dywedyt, Ti yw vy-caredic Vap: yno ti [‡]yr ymvoddlonaf.

23Ac [*]ys ef Iesu a ddecheuawdd vot yn cylch ddec blwydd ar vgain ’oed, yr hwn oedd (val y tybit) yn vap i Ioseph, yr hvvn oedd vap Eli, 24vap Mathat, vap Leui, vap Melchi, vap Ianna, vap Ioseph, 25vap Mattathias, vap Amos, vap Naum, vap Esli, vap Nagge, 26vap Maath, vap Mattathias, vap Semei, vap Ioseph, vap Iuda, 27vap Ioanna, vap Rhesa, vap Zorobabel, vap Salathiel, vap Neri, 28vap Melchi, vap Ad‐di, vap Cosam, vap Elmodā, vap Er. 29Vap Iose, vap Eliezer, vap Iorim, vap Matthat, vap Leui, 30vap Simeon, vap Iuda, vap Ioseph, vap Ionan, vap Eliacim, 31vap Melea, vap Mainan, vap Mattatha, vap Nathan, vap Dauid, 32vap Iesse, vap Obed, vap Booz, vap Salmon, vap Naasson, 33vap Aminadab, vap Aram, vap Esrom, vap Phares, vap Iuda, 34vap Iacob, vap Isaac, vap Abraham, vap Thara, vap Nachor, 35vap Saruch, vap Ragau, vap Phalec, vap Eber, vap Sala, 36uap Cainan, vap Arphaxad, vap Sem, uap Noe, uap Lamech, 37uap Mathusala, vap Enoch, uap Iared, uap Maleleel, uap Cainan, 38uap Enos, uap Seth, ’ap Adda, ’ap Duw,

[*] 3:2 * daeth

[‡] 3:2 ‡ yr anialwch

[*] 3:3 * artal, bro

[‡] 3:5 ‡ dyffryn, ystrad

[*] 3:5 * glann a ’ostyngir

[‡] 3:5 ‡ wastad

[*] 3:6 * A phop dyn

[‡] 3:7 ‡ hiliogaethae nadreð

[‡] 3:7 ‡ gilo

[*] 3:7 * llid, irlonedd

[‡] 3:8 ‡ ediverwch

[*] 3:8 * genym

[*] 3:9 * drychir, vwrir

[‡] 3:10 ‡ wrth

[*] 3:11 * gantho ddwysiacet

[‡] 3:11 ‡ iddo, &c.

[*] 3:13 * ymgeisiwch, ovynwch holwch

[*] 3:14 * sawdwyr

[‡] 3:14 ‡ Nac escytiwch

[*] 3:14 * waydys

[‡] 3:15 ‡ gwarchadw

[*] 3:15 * synnaw

[*] 3:17 * lwyrgartha

[‡] 3:17 ‡ peiswyn, manus, gwanus

[*] 3:17

[‡] 3:18 ‡ annoc

[*] 3:19 * geryddit

[‡] 3:19 * ddrygeu, camweðae

[*] 3:22 ‡ ffurf

[‡] 3:22 ‡ im bodlonir

[*] 3:23 * yntef, ehun

Pen. iiij.

Bot yn arwain yr Iesu ir diffeithwch yw demptio. Ef yn gorvot diavol. Ef yn myned i’r Galilea. Yn precethy yn Nazaret, a’ Chapernaum. Yr Iuddeon yn y dremygy ef. Ef yn dyuot i duy Petr, ac yn iachau mam y wraic ef. Y cythraulieit yn cyfaddef Christ. Ef yn precethy rhyd y dinasoydd.

4

1AC Iesu yn llawn o’r Yspryt glan, a ddadymchwelawdd y yvvrth Iorðanen, ac a dywysit y gan yr vn yspryt ir diffeithvvch, 2ac a vu yno ðau’gain diernot yn ei dempto y gan ddiavol, ac ny vwytaodd ef ddim yn y dyddiae hyny: eithyr gwedy y diweddy hwy, yn ol hyny y newynawdd ef. 3Yno y dyuot diavol wrthaw, A’s map Duw wyt, gorchymyn i’r maen hwn yn y wnaer yn vara. 4Ac Iesu [*]atepodd iddo, gan ddywedyt, Scrivenwyt, Na [‡]bydd i ddyn vyw [*]ar vara yn vnic, anyd ar pop gair Duw. 5Yno y cymerth diavol ef y vynydd i vynyth tra vchel, ac a ddangosawð iddaw oll deyrnasoeð [*]byd, [‡]yn llai no mynut awr. 6Ac eb yr diavol wrthaw, Iti y rhof yr oll veddiant hyn, a’ gogoniant y teyrnasoedd hyny: can ys y mi ei roddwyt: ac i bwy bynac yr ewyllyswyf, mi ei rhoddaf. 7Ac velly a’s ti a’m addoly i, ys byddant oll y ti. 8A’r Iesu ei atepawdd, ac a ddyuot, Ymdyn y wrthyf Satan: can ys ’scriuenwyt, Addoly yr Arglwyð dy Dduw, ac efe yn vnic a wasanethi. 9Yno yr aeth ac ef y Gaerusalem, ac ei [*]gesodes ar pinnacul y Templ, ac [‡]ys yganei wrthaw. A’s Map Duw wyt tavla dy hun i lawr o ddyna, 10can vot yn yscrivenedic, Y gorchymyn ef y’w Angelon oth pleit ti, ith gadw di: 11ac aei dwylo ith gyfodant, rac yty vn amser daro dy droet wrth garec. 12A’r Iesu a atepodd ac a ddyvot wrthaw, Ys dywetpwyt, Na themtia yr Arglwydd dy Dduw. 13A’ gwedy gorphen o’r diavol yr oll [‡]temptiat, yr ymadawodd ac ef dros amser.

14A’r Iesu a ddadymchwelawdd drwy nerth yr Yspryt i’r Galilaia: ac ef aeth son am danaw trwy ’r oll [*]vro y amgylch. 15Can ys ef a [‡]ei dyscei yn y Synagogae wy, ac ef a anrydyðit gan bawp. 16Ac ef a ddaeth i Nazaret lle magesit ef, ac (yn ol ei ddevot) yr aeth i’r Synagog ar y dyð Sabbath, ac a godes yn ei sefyll i ddarllen. 17Yno y rhoed ataw lyver y []Prophwyt Esaias: a’ gwedy iddo agori ’r llyver, y cafas e ’r man lle yr escrivenit, 18Yspryt yr Arglwydd, ys id arna vi, achos [‡]enneinawdd vi, val yr Evangelwn i’r tlodion: ef am anvones i, i iachau [*]y briwedigion o galon, i precethu gellyngdawt i’r caithion, ac er adweledigaeth[‡]ir daillion, er maddae o hanof i ryddit yr ei ysic, 19ac er i mi precethu blwyddyn gymredic yr Arglwydd. 20Ac ef a gayawdd y llyver, ac ai rhoes drachefn at y gwenidawc, ac a eisteddawdd i lavvr: a’ [*]llygait pavvb oll a’r oeddent, yn y Synagog a [‡]dremient arnaw ef. 21Yno y dechreawdd ef ddywedyt wrthynt, Heddyw y cyflawnwyt yr Scrythur hyn yn eich clustiae chvvi. 22Ac oll a ddugesont destoliaeth iddo, ac a ryveddesant am y gairiae rhadlavvn a [*]ðaethesont o ei enae, ac a ddywetsōt, Anyd hwn yw map Ioseph? 23Yno y dyuot ef wrthynt, [*]Dilys y dywedwch wrthyf y ddiereb hon, Y [‡]meðic, iacha dy hun: pa pethe pynac a glywsam ddarvot ei gwnaethy ’r yn‐Capernaum, gwna yma hefyt yn dy ’wlat dy hun. 24Ac ef a ddyuot, Yn wir y dywedaf y chwi, Nid cymradwy nebvn Prophwyt yn ei wlat ehun. 25Ac yn‐gwirioneð y dywedaf ywch ’llawer o wrageð‐gweddwn oedd yn‐dyddiae Elias yn yr Israel, pan gaywyd y nef dair [‡]blyneð a’ chwech mis, pan oedd newn mawr dros yr oll tir. 26Ac nid at yr vn o hanynt yd anvonwyt Elias, anyd i Sarepta dinas yn Sidon, at wraic weddw. 27Hefyd llawer gohangleifion oedd yn yr Israel yn amser Eliseus y Prophwyt: ac ny [*]’lanhawyt, yr vn o hanynt, dyeither Naaman y Syriat. 28Yno yr oll rei oedd yn y Synagog, pan glywsant hyny, a lanwit o [‡]ddigovaint, 29ac a godesont i vyny, ac y [*]bwriesont ef y maes o’r dinas, [‡]a’ ei arwein yd ar [*]vin bryn (ar yr hwn y daroeð adeiliat y dinas wy) y’w vwrw e i lawr [‡]bendro, mwnwgl. 30Ac yntef gan vyned trwy y cenol wy aeth ymaith.

31Ac a ddeuth y weret i Capernaum, dinas yn Galiaea, ac yno y dyscawdd ef hwy ar y dyddiae Sabbath. 32Ac [*]aruthro a wnaethant gā y ddysceidaeth ef: can ys y ’air ef oedd gyd ac awdurdawt. 33Ac yr oedd yn y Synagog ddyn ac iddaw yspryt cythraelic aflan, yr hwn a lefawð a llef [‡]vchel, 34gan ddywedyt, [*]Och beth ’sy i ni a wnelam a thi, tydi Iesu o Nazaret? a ddaethosti in colli ni? Mi wn pwy ’n wyt, ys ef Sanct y Duw. 35A’r Iesu a ei [*]ceryddawdd, gan ddywedyt, Ys taw, a’ dos allan o hanaw. Yno ’r cythrael gan ei davlu ef yn y cenol vvy, aeth allan o hanaw, ac ny wnaeth ddim niwed yddaw. 36Ac e ddaeth ofyn arnynt oll, ac ymadroddynt wrth ey gylydd, gan ddywedyt, Pa beth yw hyn? can ys trwy awdurdot, a [‡]meddiant y gorchymyn ef yr ysprytion [*]bydron, ac vvy ddant allan? 37Ac aeth son am danaw dros bop lle o’r amgylch‐wlat.

38Ac ef a gyuodes i vyny, ac o’r Synagog yd aeth y mywn y duy Simon. A’ [*]chwegr Simon oeð a’ []haint‐gwres mawr arnei, ac vvy archesōt iðaw drostei. 39Yno y safawdd ef vch i phen, ac e geryðawdd yr haint‐gwres, a’r haint y gadawdd hi: ac yn ebrwydd y cyfodes, a’i gweini hvvy a wnaeth hi. 40Ac wedy myned haul y [*]ymochlyt, y savvl oll a’r oedd ganthynt gleifion o amryw haintiae, ei ducsont ataw, ac ef a [‡]ðodes ei ddwylo ar bop vn o hanaddynt, ac y iachaodd hwy. 41A’ chythraelieit hefyt a ddaeth allan o laweroedd, gan lefain a’ dywedyt, Canys Ti yw’r Christ y Map Duw: ac ef y [*]ceryddawdd hwy, ac ny adawdd yddyn ðywedyt y gwyddent mai efe oedd y Christ. 42A’ phan oedd hi yn ddydd, yr aeth e oyno y ymddaith i le diffaith, a’r [*]populoedd ai caisiawdd, ac a ddaethant ataw, ac y attaliesant ef rac myned ymaith y wrthynt. 43Ac yntef a ddyuot wrthynt, Diau vod yn [‡]ddir hefyd i mi precethy teyrnas Duw y ddinasoedd eraill: can ys i hyny im danvonwyt. 44Ac ef a precethawdd yn‐dinasoedd Galilaia.

[*] 4:4 * wrtheboð

[‡] 4:4 ‡ vywoca, vywha wrth

[*] 4:4 * gan, drwy, a

[*] 4:5 * ddaiar

[‡] 4:5 ‡ enkyt y troe ddyn i law, y codei ddyn yr amrant yar yllall

[*] 4:9 * dodes

[‡] 4:9 ‡ y dywedei

[‡] 4:13 ‡ prawf

[*] 4:14 * ardal, wlat

[‡] 4:15 ‡ ddangosei

[] 4:17 * meithruesit

[‡] 4:18 ‡ irawdd

[*] 4:18 * yr ei cystuddedic

[‡] 4:18 ‡ o’r

[*] 4:20 * golwc

[‡] 4:20 ‡ osodit, ymynei

[*] 4:22 * ddeilliesont

[*] 4:23 * yn ollawl

[‡] 4:23 ‡ physicwr

[‡] 4:25 ‡ blyddedd

[*] 4:27 * charthwyt iachawyt,

[‡] 4:28 ‡ lid,

[*] 4:29 * gwthiesōt

[‡] 4:29 ‡ dywys

[*] 4:29 * ael,

[‡] 4:29 ‡ ochr, dibin emyl, glan, mynyth diffwys

[*] 4:32 * sanny, chwitho

[‡] 4:33 ‡ vawr

[*] 4:34 * Wb

[*] 4:35 * argyoeddawdd, coddawdd, ysdwrdiodd

[‡] 4:36 ‡ gallu, nerth

[*] 4:36 * ancarthedic, aflan

[*] 4:38 * mam gwreic

[] 4:38 ‡ chryd, thwym, deirton yn ei dalha

[*] 4:40 * lawr, lewenydd, dan ei gayrae

[‡] 4:40 ‡ osodes

[*] 4:41 * ys dwrdiawdd, vygythioð, goharðoð, goddawdd

[*] 4:42 * werin, tyrvae

[‡] 4:43 ‡ angenraid

Pen. v.

Christ yn precethy allan o’r llong. Y tynniat mawr a’r byscot. Galw ’rei o’r discipulon. Ef yn glanhau ’r gohanglaf. Ef yn iachau ’r dyn o’r parlys. Ef yn galw Matthew y tollwr. Yn bwyta y gyd a phechadurieit. Ac yn escuso yr ei iddo ef, am vmprydiaw.

5

Yr Euangel y v. Sul gwedy Trintot.

1YNo y darvu, a’r popul yn poysaw ato y wrandaw gair Duw, ac yð oedd ef yn sefyll yn emyl llyn Genesaret, 2ac e welodd ddwy long yn sefyll wrth y llynn, a’r pyscotwyr a descennesent o hanwynt, ac oeddynt yn golchi ei rhwytae. 3Ac ef a dringawdd i vn o’r llongae yr hon y oedd [*]eiddo Simon ac a archawdd iddo hi gwthiaw ychidic y wrth y tir: ac ef a eisteddawdd, ac a ddyscawdd y [‡]torfoedd allan o’r llong. 4Gwedy iddaw beidiaw ac ymadrodd, y dyvot wrth Simon, [*]Gwthia ir dwfn, a’ bwriwch eich rhwytae i [‡]wneythur tynn. 5Yno Simon a atepawd, ac a ddyvot wrthaw, Y llywiawdr, ni a dravaelesam yn hyd y nos, ac ny ddaliesam ddim: etwa ar dy ’air di, mi a vwriaf y rhwyt. 6Ac wedy yddwynt wneythyr hyn, wy a [‡]ddaliesont liaws mawr o byscot, yd pan [*]rwygawdd y rhwyt wy. 7Ac wy a amneidiesant ar ei cyveillion, yr ei oeddent yn y llong arall, y ddewot [‡]yw canhorthwyaw, yr ei ddeuthant, ac a lanwesant y ddwy long, y’n y soddesont. 8A’ phan welawdd Simon Petr hyny, e [*]ddygwyddawdd i lawr wrth ’liniae ’r Iesu, gan ddywedyt, Arglwydd, dos ywrthyf, can ys dyn pechaturus wyf: 9o bleit ydd oedd ef wedy [‡]brawychy arnaw, ac ar oll oedd y gyd ac ef gan y [*]tynn o byscawt, a ddaliesent. 10Ac velly hefyd y daroedd i Iaco ac Ioan meibion Zebedeus, cym‐ddeithion i Simon. Yno ’r Iesu a ddyvot wrth Simon, Nag ofna: o hyn allan y byddy yn dala dynion. 11A’ phan dducesont y llongae ir tir, eu [‡]gadawsāt pop peth, ac ei canlynesout ef. 12A’ darvu, val ydd oedd ef mewn ryw ddinas, [*]nycha wr yn llawn o’r [‡]gohanglwyf, a’ phan welodd ef yr Iesu, e gwympawdd ar ei wynep, ac a atolygawdd yddo, gan ddywedyt, Arglwydd, a’s wyllysy, gelly vy-glanhau. 13A’r Iesu a estendawdd ei law, ac ei cyfyrddawd ef, gan ddywedyt, Ewyllysaf, glanhaer di. Ac yn y van yr ymadawodd y gohanglwyf ac ef. 14Ac ef a ’orchymynawdd iddaw na ddywedei hyn i nebun: and Dos, eb yr ef, ac ymðangos ir Offeiriat, ac offrwm tros dy ’lanhat, mal y gorchmynawdd Moysen, yn testiolaeth yddynt. 15Ac aros hyny yn vwy yr aeth y gair am danaw ar lled, a’ minteioedd lawer a ðauent ynghyt i [‡]wrandaw, ac y’w hiachau ganthaw o ei [*]gwendit. 16Ac ydd oedd ef yn dalha[‡]o’r neilltu yn y diffaith, ac yn gweddiaw.

17A’ darvu, ar ryw ddydd, val yr oedd ef yn [*]ei dyscu, bot o’r Pharisaieit a’ [‡]dysciawdron y Ddeddyf yn eystedd yno, yr ei a ddaethent o bop [*]tref yn Galilaia yn Iudaia, ac o Gaerusalem, a’ meddiant yr Arglwyð oedd yndavv[‡]er y iachau hwy. 18Yno [*]nycha ’r ei yn dwyn dyn y mywn gwely, oeð yn glaf o’r paralys, ac y gaisiesont i ddwyn ef y mewn, a’ ei [‡]’osod geyr y vron ef. 19A’ phan na vedrent ddychymygu pa ffordd y dygent ef y mywn, gan [*]y dorf, wy ðringesant [‡]ar y tuy, ac ei gellyngesant y lawr drwy ’r to, ef ar gwely, yn y cenol geyr bron yr Iesu. 20A’ phan welas ef y ffydd wy, y dyuot wrtho ef. Y dyn ys maddeuwyt yty dy pechotae. 21Yno y dechreuawdd y Gwyr‐llen a’r Pharisaieit veddyliaw, gan ddywedyt, Pwy ’n yw hwn ’sy yn dywedyt cablae? pwy aill vaddae pechatae ’n amyn Duw [*]y hun? 22Ac wrth wybot o’r Iesu y meddyliae hwy, yr atepawdd, ac y dyuot wrthynt, Pa veddylio ydd ych yn eich calonae? 23Pwy ’n hawsaf dywedyt, Ys maddeuwyt yty dy pechatae, ai dywedyt, Cyuot a’ rhodia? 24Ac val y gwybyddoch vot i Vap y dyn awdurtot i vaðae pechatae [‡]yn y ddaiar (eb yr ef wrth y claf or paralys) Wrthyt y dywedaf, Cyuot: cymer i vyny dy wely, a’ dos ith tuy. 25Ac yn y man y cyuodes y vynydd rhac y bron wy, ac a gymerth i vyny ei vvely yn yr hwn y gorweddei, ac aeth ymaith y’w duy y hun, gan volianny Duw. 26Ac [*]aruthro a wnaethant oll, a’ molianny Duw, ac wy lanwit o ofn, gan ddywedyt, [‡]Can ys gwelsam bethae [*]ancredadwy heddyw.

27Yn ol y pethe hyn, y ddaeth ef allan, ac y gwelawdd ef [‡]Bublican a’ei enw [*]Levi, yn eistedd yn y [‡]dollfa, ac y ddyuot wrthaw, Dilyn vi. 28Ac ef a adawodd oll, a gynodes i uyny, ac y dylynawð ef. 29Yno y gwnaeth Leui ’wledd vawr iddaw yn y duy y hun, lle yr oedd [*]tyrfa vawr o Bublicanot, ac o ereill, a’r a eisteddent [‡]ar y bwrdd y gyd a hwy. 30Eithyr y sawl o hanynt oedd ’wyr‐llen a’ Pharisaieit [*]murmuro a wnaethant yn erbyn y ddiscipulon ef, gan ddywedyt, Paam y bwytewch ac yr yfwch y gyd a’r Publicanot a’ phechaturieit? 31Yno ydd atepawð yr Iesu ac y dyvot wrthynt, Nid [‡]raid yr ei iach, wrth [*]veddic, anyd ir ei cleifion, 32Ny ddaethym i ’alw yr ei cyfion, anyd pechaturieit i ediveirwch.

33Yno y dywedesont wrthaw, Paam ydd vmprydia discipulon Ioan yn vynech, ac y gweðiant, a’ discipulon y Pharisaiait hefyt, ath rei dithef yn bwta ac yn yfed? 34Ac ef a ddyuot wrthynt, A ellw‐chwi wneythy’r plant ystafell‐briodas y vmprydiaw, tra vo ’r [*]Priawd y gyd ac wynt? 35An’d e ddaw ’r dyddiae ’sef pan ddycer y Priawt ymaith y arnynt: yno yr vmprydiant yn y dyðiae hyny. 36Ac ef o ddyuot barabol wrthynt, Ny [‡]ddyd nep lain o wisc newydd mewn hen [*]ddilledyn: can ys yno y newydd ei rhwyg, a’r llain o’r vn newyd ny []chyssona a’r hen. 37Hefyt ny thywallt nep ’win newyð mywn hen [*]lestri: can ys yno y dryllia ’r gwin newydd y llestri, ac y cerdd yntef allan, ac y col’ir y llestrir. 38Eithyr gwin newydd [‡]vydd reit ei dywallt mewn llestri newyddion: yno illdau a gedwir. 39Hefyd nyd oes neb a yf ’win hen, yn y van a ddeisyf vn newydd: can ys dywait ef. Gwell yw’r hen.

[*] 5:3 * i

[‡] 5:3 * y populoeð

[*] 5:4 * Ymod

[‡] 5:4 ‡ veisco, hela, dreillo

[‡] 5:6 ‡ gydgaesāt niuer

[*] 5:6 * dores

[‡] 5:7 ‡ yddy helpy

[*] 5:8 * syrthiawð

[‡] 5:9 ‡ sanny

[*] 5:9 * veisciat, traill

[‡] 5:11 ‡ gwrthodesont oll

[*] 5:12 * ll’yma

[‡] 5:12 ‡ clwy mawr, clawr

[‡] 5:15 ‡ glywed

[*] 5:15 * clefydae

[‡] 5:16 ‡ ar gwr, encil

[*] 5:17 * dangos

[‡] 5:17 ‡ doctorieit y Gyfreith

[*] 5:17 * gwic

[‡] 5:17 ‡ y

[*] 5:18 * llyma, wele

[‡] 5:18 ‡ ddodi

[*] 5:19 * yr ymsang

[‡] 5:19 ‡ i ben

[*] 5:21 * yn vnic

[‡] 5:24 ‡ ar

[*] 5:26 * sanny,

[‡] 5:26 ‡ Diau

[*] 5:26 * dyeithr, ryvedd

[‡] 5:27

[*] 5:27 ‡ sef Mathew

[‡] 5:27

[*] 5:29 * cwmpeini

[‡] 5:29 ‡ wrth

[*] 5:30 * grwgnach grydiaw, ymrydwst gythy

[‡] 5:31 ‡ oes eisie

[*] 5:31 * physygwr

[*] 5:34 ‡ dyweðiwr

[‡] 5:36 ‡ osyt

[*] 5:36 * wisc

[] 5:36 ‡ chyggau, chydwedd,

[*] 5:37 * botelae

[‡] 5:38

Pen. vj.

Christ yn ei amddeffen ei ddiscipulon ac y hun, yn‐cylch tori’r Sabbath. Gwedy vmprydiaw a’ gweddiaw y mae ef yn ethol ei Apostolon. Ef yn iachau ac yn dyscu ’r popul. Ef yn dangos pwy yw’r ei gwyuvydic. Bot raid y ni caru ein gelynion. Na bo barny yn ampwylloc. Ac ymoglyd rac gau sancteiddwydd.

6

1AC e ðarvu ar yr ail Sabbath gvvedy’r cyntaf, vot iddaw vyned trwy ’r maesydd[*]yde, ac ir discipulon dynny y tywys, a’ ei rhuglo a’ ei dwylo. 2A’r ei o’r Pharisaieit a ddywedesont wrthynt, Paam y gwnewch yr hyn nid [‡]rhydd i wneithur ar y dyddiae Sabbath? 3Yno ydd atepawdd yr Iesu yddynt ac y dyuot. Ac any ddarllenasochwi hyn pa wnaeth Dauid pan newynawdd yntef, a’r ei oeddent y gyd ac ef, 4mal ydd aeth ef y myvvn i duy Dduw, ac y cymerth, ac y bwytaodd y bara [*]dangos, ac y rhoes hefyd ir ei oedd gyd ac ef, yr hwn nid oedd gyfreithlawn y vwyta, anyd i’r Offeirieit yn vnic? 5Ac ef a ddyuot wrthynt, Can ys Map ydyn ysy Arglwydd ac ar y dydd Sabbath.

6Darvu hefyt ar Sabbath arall, vot iddo vyned i mywn ir Synagog a’ ei dyscy, ac ydd oedd yno ddyn, a’ ei law ddeheu wedy dysychu. 7A’r Gwyr‐llen a’r Pharisaieit oeddent yn y [*]’oarchadvv ef, a iachaei ef ar y dydd Savbath, yn y chaffent achwyn [‡]yn y erbyn ef. 8Eithyr ef a wyddiat y meddyliae hwy, ac a ddyuot wrth y dyn oedd a’r llaw [*]ddiffrwyth iddo, Cyuot, a saf i vyny yn y cenol. Ac ef a gyuodes i vynydd[‡]ac a safawdd. 9Yno y dyuot yr Iesu wrthynt, Mi ’ovynaf ywch, []’orchest, Ai cyfreithlawn ar y dyddiae Sabbath gwneuthu da, ai gwneuthu drwc? cadw [*]einioes, ai colli? 10Ac ef a [‡]edrychawdd arnyn oll o yamgylch, ac a ddyuot wrth y dyn, Estend dy law. Ac e wnaeth velly, a’ ei law a adverwyt, mor iach a’r llal’. 11Yno yr ymlanwent wy o [*]ynvydrwyð, ac y chwedlauent wrth ei gylyð, pa’r beth a wnelent i’r Iesu. 12Ac ys darvu yn y dyddiae hyny, vyned o hanaw ir mynyth i weddiaw, a’ bod yno yn hyd y nos yn gweddiaw ar Dduw. 13A’ phan aeth hi yn ddydd, ef ’alwodd ar ei ddiscipulon, ac o hanynt [‡]yd etholes ef ddauddec, yr ei ac ’alwodd ef yn Apostolon. 14(Simon yr vn hefyd a enwodd ef yn Petr, ac Andreas ei vrawd, Iaco, ac Ioan, Philip, a’ Bartholomaeus: 15Matthew, a’ Thomas: Iacob vap Alphaeus, a’ Simon a elwir [*]gwynvydyd: 16Iudas bravvd Iaco, ac Iudas Iscariot, yr vn ac oedd vradwr.) 17Yno y descendawdd ef i vvared y gyd a ’n hwy, ac y safawdd [‡]mewn maestir y gyd a’r [*]dorf o ei ddiscipulon, a’ [‡]lliaws mawr o [*]werin o’r oll Iudaia, a’ Caerusalem, ac o duedd glan mor Tyrus a’ Sidon, yr ei a ddaethent er mvvyn y glywet ef, a’ chael i hiachau o ei [*]heintiae: 18a’r ei a [‡]volestit gan ysprytion [*]budron a’ hvvy a iacheit. 19A’r oll dyrfa a geisiawdd y gyfwrdd ef: can ys nerth ai o hanaw allan, ac y hiachai hwy oll.

20Ac ef a dderchafawadd ei [*]lygait ar ei ddiscipuion ac a ddyuot, Gwyn eich byd y tlodion. can ys [‡]y chwy y mae teyrnas Duw. 21Gwyn eich byd yr ei ’sy yn newyny yr awrhon: can ys chvvi a [*]ddiwallir: Gwyn eich byd yr ei a wylwch yr awrhon: can ys chvvi a chwerddwch. 22Gwyn eich byd pan ich casao dynion, a’ phan ich [‡]gohanant, a’ ch’[*]divenwi, a’ bwrw allan eich enw val yn ðrwc er mwyn Map y dyn. 23Byddwch lawen yn y dydd hwnw, a’ [‡]byddwch‐hyfryt: can ys nycha, eich gwobr ’sy vawr yn y nefoedd: o bleit yn y modd hyn y gwnaeth y tadae hwy ir Prophwyti. 24Eithr ys gwae chwi [*]yr ei goludawc: can ys derbyniesoch eich [‡]diðanwch. 25Gwae chvvy chwi ’r ei llawn can ys chvvi a newynwch. Gwae chwy chvvi a’ chwarddvvch yr awrhon: can ys chvvi a gwynfenwch, ac a wylwch. 26Gwae chwy chvvi pan ddyweto pop dyn ddayoni am danoch: can ys velly y gwnaeth y tadae wy ir gau-prophwyti.

27An’d wrthych y dywedaf, yr ei a glywch, Cerwch eich gelynion: gwnewch dda ir sawl ach casant: 28Bendithiwch y sawl ach melltithiant, a’ gweddiwch tros y sawl a wnant eniwet y’wch. 29Ac i hwn ath trawo ar yn aill [*]gern, [‡]cynic hefyd y llall: ac i hwn a ddwc ymaith dy gochyl, na [*]’o hardd ddvvyn dy bais hefyd. 30Dyrro i bawp a [‡]arch y ti: a’ chan hwn a ddwc ymaith dy dda, nag arch drachefyn, 31Ac val yr wyllysoch wneuthur o ddynion i chwi, a’ gwnewch chwitheu yddynt wy [*]yr vn ffynyt. 32Can ys a cherwch yr ei ach carant, pa tra ddiolch vydd ychwi? o bleit ys y pechaturieit a gar yr ei y car wythe. 33Ac a’s gwnewch‐dda i’r sawl a wnant dda i chwithe, pa ’ra ddiolwch [‡]vyð ychwy? o bleit y pechaturieit a wnant ys yr vn peth. 34Ac [*]a’s benthycwch ir ei y gobeithiwch dderbyn ganthyn drachefn, pa ’ra ddiolvvch vydd ychwy? can ys‐y‐pechaturieit a venthycant i’r pechaturieit, er aderbyn y [*]cyfryw. 35Can hyny cerw‐chwi eich gelynion, a’ gwnewch‐ða, a’ [‡]benthycwch eb edrych am ddim drachefyn, a’ch gvvobyr a vyð [*]lliosawc a’ phlant vyddwch ir Goruchaf: can ys‐ef ’sy garedic ir ei ancaredic, ac i’r ei [‡]drwc.

Yr euangel y iiij. Sul gwedy Trintot.

36¶ Byddwch gan hyny drugarogion, megis ac y mae eich Tat yn trugaroc. 37Na varnwch, ac nich bernir: na [*]ðamnwch ac ni’ch damnir: maddeuwch, ac ich maddeuir. 38Rowch, ac e roddir ychwy: mesur da [‡]dwys, wedy ’r gyd yscwyt, ac yn myned trosodd a [*]roddant yn eich monwes: can ys a’r vn mesur y mesuroch, y mesurir ychwy: drachefyn. 39Ac ef a ddyvot ar ddamec wrthwynt. A ddychon ydall [‡]arwein y dall? a ny chwympant ill dau yn y [*]ffoss? 40Nyd yw’r discipul uch pen ei athro: anid pwy bynac a vydd discipul perffeith, a vydd val ei athro. 41A’ phaam y gwely vrycheuyn yn llygat dy vrawt, a’r trawst y sy yn dy lygat dy hun nyd wyt yn ystyriet? 42Ai pa vodd y gelly ddywedyt wrth dy vrawt, Y brawt, gad i mi dynu allan y brychaeyn ys id yn dy lygat, a’ thydy eb welet y trawst ys yd yn dy lygat vn? [‡]Hipocrit, bwrw allan, y trawst oth lygat dy hun yn gyntaf, ac yno y gwely yn amlwc, dynu allan y brychaeyn y sydd yn llygat dy vrawt.

43Can nyd da pren a ðwco ffrwyth drwc: na phrē [*]drwc a dduco ffrwyth da. 44Can ys pop pren a adwaenir [‡]wrth ei ffrwyth [*]y hun: can nad o [‡]yscall y casclant fficus, nac o [*]ddyrysi y clascant ’rawnwin. 45Y dyn [*]da ymaes o dresawr da ei galon a ddwc allan dda, a’rdyn drwc ymaes o dresawr drwc ei galon a ddwc allan drwc: can ys o [*]gyflawnder y galon yr ymadrodd ei ’enae.

46An’d paam y galwch’ vi Arglwydd, Arglwyð, ac [*]ny wnewch y pethae a ddywedaf? 47Pwy ’n pynac a ðaw a ta vi, ac a glyw vy‐gairiae ac ei [‡]gwna, ys dangosaf ywch’ i bwy ’n y mae ef yn gyffelyp. 48Cyffelyp yw i ddyn a adailiadai duy, ac a gloddiai yn ðwfyn, ac a ’osodai y sailvaeniat ar [*]graic: a’ phan ddaeth rhyferthwy, y curawdd y llifddvvr ar y tuy, ac ny allei ei yscytwyt: o bleit ei [‡]sailiaw ar y graic. 49Eithyr hwn a glyw ac ny wna, cyffelip yw i ddyn a adailiadai duy ar y ddaiar eb [‡]sailvain, ar yr hwn y curawdd y llifddvvr, ac yn [*]ehegr y syrthiawdd: a’ chwymp y tuy hwnw vu ddirvawr.

[*] 6:1 * llavur

[‡] 6:2 ‡ cyfreithlan

[*] 6:4 * gosot

[*] 6:7 * warchae, gadw

[‡] 6:7 ‡ arno

[*] 6:8 * sech, wyw

[‡] 6:8 ‡ yn ei sefyll

[] 6:9 * gwestion

[*] 6:9 * dyn

[‡] 6:10 ‡ dremiood

[*] 6:11 * gynddaredd, gorpwyll, ammwyll

[‡] 6:13 ‡ y dewisoð

[*] 6:15 * Zelotes

[‡] 6:17 ‡ ar wastat tir, ystrad

[*] 6:17 * cempani

[‡] 6:17 ‡ bopul, blwyf

[*] 6:17

[*] 6:17 * clefyde

[‡] 6:18 ‡ vlinit

[*] 6:18 * aflan, haloc

[*] 6:20 * ’olwc

[‡] 6:20 ‡ eiddoch, chwi biae

[*] 6:21 * ddigonir

[‡] 6:22 ‡ neilltuant, yscarant

[*] 6:22 * distreulio

[‡] 6:23 ‡ neidwch, dainsiwch

[*] 6:24 * y cyfoethogion

[‡] 6:24 ‡ confort, dyhuddiant

[*] 6:29 * rudd

[‡] 6:29 ‡ tro’r, dod, dal

[*] 6:29 * lestair, rwystra, ddeor

[‡] 6:30 ‡ ovyn geisio

[*] 6:31 * yn gyfelyp

[‡] 6:33 ‡ a gewch

[*] 6:34

[*] 6:34

[‡] 6:35 ‡ rhowch yn echwyn, rowch venthic

[*] 6:35 * mawr

[‡] 6:35 ‡ scoler, anvad

[*] 6:37 * ddyeniddwch, vernwch yn euawc

[‡] 6:38 ‡ gwascedic, ffest

[*] 6:38 * ryð dyniō

[‡] 6:39 ‡ dywys

[*] 6:39 * clawdd

[‡] 6:42 ‡ Fugiol

[*] 6:43 * pwtr

[‡] 6:44 ‡ o

[*] 6:44 * priawd

[‡] 6:44 ‡ ddrain

[*] 6:44 * vieri

[*] 6:45 ‡ mad

[*] 6:45 * amledd, dra lloneid

[*] 6:46 * eb wneythur

[‡] 6:47 ‡ cadw

[*] 6:48 * glegyr

[‡] 6:48 ‡ sylvayny, ðysylu, rowndwaly

[‡] 6:49 ‡ rwndwal

[*] 6:49 * y van

Pen. vij.

Ef yn iachau gwas y capten. Ef yn codi map y ’weddw o varw i vyw. Ef yn atep y discipulon a ddanvonesei Ioan Vatyddiwr ato. Ef yn canmol Ioan. Ac yn argyoeddy ’r Iuddaeon dros ei anffyddlondep. Ef yn cydvwyta a’r Pharisaiait. Y ’wreic yn golchi y draet ef a deigrae, ac ef yn maddae hi phechotae.

7

1GWedy iðo dervynu ei oll ymadroddion [*]yn clybodigaeth y popul, y ddaeth ef y Capernaum. 2A’ gwas ryw [‡]Gann‐wriat oedd yn glaf ac [*]ar varw, yr hwn oedd [‡]annwyl gantaw. 3A’ phan glypu ef ywrth yr Iesu, yd danvones ef attavv Henaifieit yr Iuddaeon, gan adolwyn iddo ddyvot, ac iachau ei was. 4Ac wy ddaethan at yr Iesu ac adolwyneson arno yn [‡]ddyval, gan ddywedyt, i vot ef yn deilwng y gael ganto ’wneythy’r hyn erddaw. 5Can ys ef (eb hvvy) a garai ein cenetl ni ac yntef a adailiadawdd y ni Synagog. 6Yno ydd aeth yr Iesu y gyda n wy: an’d ac ef yn awr eb vot yn y‐pell y wrth y tuy, y [*]Cannwriat a ddanvones geraint attavv, gan ddywedyt wrthaw, Arglwydd, na [‡]phoena: can nad wyf deilwng y ddyuot o hanot y mewn y dan [*]vy‐cronglwyt. 7Am hyny ny’m tybiais vyhun yn teilwng y ðyuot atat: eithyr dywait y gair, a’m gwas a iacheir. 8O bleit minef[‡]’sy ddyn wedy’r osot y dan [*]veddiant, a ’chenyf danaf [‡]vilwyr, a’ dywedaf wrth vn, Dos, ac ef a aiff, ac wrth arall, Dyred, ac ef a ddaw, ac wrth vy‐gwas, Gwna hyn, ac ef ei gwna. 9Pan glypu ’r Iesu y pethe hyn, rhyveðu a oruc wrthaw, a’ throi, a’ dywcdyt wrth y popul, oedd yn ei ganlyn, Dywedaf ychwi, na chefais gymeint ffydd, na ddo yn yr Israel. 10A’ chwedy ir ei a ddanvonesit, adymchwelyt i’r tuy, vvy gawsāt y gwas a vesei ’n glaf yn iach.

Yr Euangel y xvi. Sul gwedy Trintot.

11Ac e ddarvu dranoeth, bot iddaw vynet i ddinas a elwit Naim a’ llawer o ei ddiscipulon aeth gyd ac ef, a’ thyrva vawr. 12A’ gwedy iddaw ddawot yn agos at porth y dinas, [*]a’ nycha, y ducit allan vn marw ’sef vn‐map [*]mam, yr hon oedd weddw, a’ llawer o popul y dinas oedd gyd a hi. 13A’ phan ganvu ’r Arglwydd y hi, e tosturiawð wrthei, ac e ddyvot wrhthei, Nac wyla. 14Ac ef aeth yn nes ac gyvyrddawdd a’r elawr (a’r ei oedd yn ei ddwyn, a safesont) ac ef a ddyvot, Y gvvas ievanc, wrthyt y dywedaf, Cyvot. 15A’ hwnn a vysei varw, a godes yn ei eistedd, ac a ddechreuodd ddywedyt, ac ef ei rhoddes [‡]yw vam. 16Yno y deuth ofn arnynt oll, ac y rhoddesont ’ogoniant y Dduw, can ddywedyd, E gyfodes Prophwyt mawr yn ein [*]cyfrwng, a’ Duw a [‡]’ovwyawdd ei bopul. 17Ac aeth y gair yma am danaw ar lled tros ol’ Iudaia a’ thros gwbyl o’r [‡]’wlad o ddyamgylch.

18A’ discipulon Ioan a vanegesont iddaw am yr oll pethae hyn. 19Velly Ioan a ’alwodd ataw ðau ryvv rei o ei ddiscipulon, ac ei danvonawdd at yr Iesu, gan ddywedyt, Ai ti yw’r hwn [*]a ddelai, ai arall a ddysgwiliwn? 20A’ phan ddaeth y gwyr ataw, y dy wedesont, Ioan Vatyddiwr a’n danvonas atat, gan ddywedyt, Ai ti yw’r hwn a [*]ddelai, ai arall a ddysgwiliwn? 21Ac ar y pryd hyny yr iachaodd ef lawerion o ei heintiae a’ [‡]phlaë ac y yvvrth yspryton drwc, ac y lawer o ddaillion y rhoddes ef [*]y gwelet. 22A’r Iesu a atepawdd, ac a ddyuot wrthynt, Ewch ymaith a’ manegwch y Ioan, pa bethae a welsoch, ac a glywsoch: sef bot y daillion yn adgwelet, [‡]y cloffion yn [*]rhodio, y gohangleifion yn cael ei glanhau, y byddair yn clywet, y meirw yn adcyfodi, a’r tlodion yn derbyn preceth yr Euangel. 23A’ gwyn ei vyd y nep ny [‡]rwystrer yno vi. 24A’ gwedy y genadae Ioan, ymadaw, ef a ddechreawdd ðywedyt wrth y [‡]dyrfae am Ioan, Pa beth yr aethoch allan i’r diffeithvvch y’vv weled? Ai[*]corsen yn [‡]yscwytvvyt gan ’wynt? 25An’d pa beth yr aethoch allan y’vv weled? Ai[*]gwr wedy ’r ymwisco mewn [‡]gwiscoeð esmwythion? [‡]nycha, yr ei ’sy yn mewn dillat trwsiadus, ac mewn moythae, yn‐tai Brenhinoedd y [*]maent. 26Eithyr pa beth yr aethoch allan y weled? Ai Prophwyt? Ie, ys dywedaf wrrhych, a’ mwy na Prophwyt. 27Hwn yw ef yr escriuenir o hanaw, Nycha, yd anvonaf vy [‡]cenad rhac bron d’ wynep, yr hwn a [*]arlwy dy ffordd oth vlaen. 28Can ys dywedaf wrthych, nad oes Prophwyt mwy nag Ioan, yn‐cyfrwng yr ei a [‡]genetlwyt o wrageð: eithyr yr vn lleiaf yn‐teyrnas Dew ys y vwy nag efe. 29Yno yr oll popul ar oedd yn clybot, a’r publicanot a [*]gyfiawnhasont Duw, yr ei a vetyddiesit a’ betydd Ioan. 30And y Pharisaiait ac [‡]esponwyr y Ddeddyf a dremygesont gygcor Duw yn y herbyn ehunain, ac [‡]ny’s batyddiwyt wy ganthaw. 31A’r Arglwydd a ddyuot, I bwy beth y cyffelypaf ðynion y genetlaeth hon? ac y ba beth ydd ynt tepic? 32Tepic ynt i blant yn eisteð yn y [*]varchnat, ac yn llefain wrth y gylydd, ac yn dywedyt, Ys canesam ychwy bibeu, ac ny ddainsiesoch: Ys [‡]cwynvanesam [*]y chwy, ac nyd wylesoch. 33Can ys‐daeth Ioan Vatyddiwr eb vwyta bara, nag yfet gwin: a’ chvvi ddywedwch, Y mae cythrael gnthaw. 34Ys daeth Map y dyn, yn bwyta ac yn yfet: a’ chvvi ddywedwch, [‡]Nacha ddyn glwth, ac y fwr gwin, car ir Publicanot a’ phecaturieit. 35A’ doethinep a gyfiawnheir y gan y phlāt y hun oll.

36Ac vn o’r Pharisaieit a ðeisyfawð arnaw vwyta y gyd ac ef: ac ef aeth i duy ’r Pharisaiat, ac a eisteddawdd wrth [*]y bwrdd. 37A’ nycha ’wreic yn y dinas yr hon a vesei pechatures, pan wybu hi vot yr Iesu yn eistedd [‡]wrth y bwrdd yn‐tuy ’r Pharisaiat, hi a dduc vlwch o [‡]irait. 38Ac hi a eisteddawdd wrth y draet ef y tu [*]ol yn wylaw, ac a ddechreawdd ’olchy y draet ef a daigre, ac a’ gwallt hi phen y sychawdd, ac a gysanawdd y draet ef, ac ei [‡]hirawdd a’r ired. 39A’ phan y gwelawð y Pharisaiat, yr hwn y gohaddesei ef, eb yr ef wrthaw y hun, gan ddywedyt, [*]Pe’s bysei hwn yn Prophwyt, ys gwybysei ef pwy ’n, a’ pha ryw ’wreic yw hon ysy yn y gywrdd ef: can ys‐pechatures yw hi. 40Yno ydd atepawdd yr Iesu ac y dyuot wrthaw, Simon, mae genyf beth yw ddywedyt wrthyt. Ac ef a ddyuot, Athro, dywait tithe. 41Yr oedd (eb yr Iesu)[‡]ryw venthycwr, ac iðaw ddau ddyledwr: [*]yn aill oedd arno pempcant ceiniawc o ddylet, ar llall ddec a’ da’ugain. 42A’ phryt nad oedd ganthynt ddim oi daly, ef vaddauawð yddynt ill ddau. Pwy ’n o hanynt can hynny, dywait i mi, y car ef yn vwyaf? 43Simon a atepawdd ac a ddyuot, [‡]Tybiaf mai hwn, a vaddauawdd ef iddaw vwyaf. Ac ef a ddyuot wrthaw, Vnion y berneist. 44Yno [*]ydd ymchoelawdd ef at y ’wreic, ac y dyuot, wrth Simon, A weli di y wreic hon? Deuthym ith tuy, a’ dwfr im traed ny’s roddeist: a’ hon a ’olches vy‐traed a daigrae, ac a gwallt hei phen y sychawdd. 45Ny roist y my gusā: a’ hithe er pan ddauthym y mywn ny pheidiawð a chusanu vy‐traet. 46Vy‐pen ac oleo nid iraist: a’ hi a irawdd vy‐traet ac irait gvvrthvavvr. 47[‡]Am hyny y dywedaf wrthyt, y maddeuwyt llawer o pechotae iddi: can ys‐carawdd hi yn vawr. Ac i bwy vn y maðeuer ychydgyn, y car ef ychydigyn. 48Ac ef a ddyuot wrthei, Maddauwyt yty dy pechotae. 49A’r ei oedd yn eistedd‐wrth y‐bwrdd gyd ac ef, a ddechraeson dywedyt ynthyn y hunain, Pwy ’n yw hwn ys ef a vaddae bechadae? 50Ac ef a ddyvot wrth y wreic, Dy ffydd ath [*]iachaodd: dos [‡]yn‐tangweddyf.

[*] 7:1 * ar oystec

[‡] 7:2 ‡ gywdawdwr

[*] 7:2 * ymbron marw

[‡] 7:2 ‡ werthfor

[‡] 7:4 ‡ ystio

[*] 7:6 * capten cānwr

[‡] 7:6 ‡ vlina

[*] 7:6 * vy‐to, vy niddos

[‡] 7:8 ‡ wyf wr

[*] 7:8 * audurtot

[‡] 7:8 ‡ sawdwyr, giwdawd

[*] 7:12 * ac wele

[*] 7:12 ‡ ei vam

[‡] 7:15 ‡ yddy

[*] 7:16 * plith, mysc

[‡] 7:16 ‡ ymweloð a

[‡] 7:17 ‡ goror

[*] 7:19 * ddawei, sy ar dyuot

[*] 7:20 * ddlyddyfot

[‡] 7:21 ‡ gwialenode

[*] 7:21 * ei golwc, drem

[‡] 7:22 ‡ yr efryðon

[*] 7:22 * gorymðait

[‡] 7:23 * thrancwydder wrthy vi

[‡] 7:24 ‡ werin

[*] 7:24 * cawn

[‡] 7:24 ‡ siglo

[*] 7:25 * dyn

[‡] 7:25 ‡ dillat

[‡] 7:25 ‡ wele, eiti

[*] 7:25 * byddant

[‡] 7:27 ‡ angel

[*] 7:27 * baratoa

[‡] 7:28 ‡ aned, gahad, enillwyt

[*] 7:29 * volesant

[‡] 7:30 ‡ Cyfraithwyr

[‡] 7:30 ‡ eb ei betyddio

[*] 7:32 * varcet

[‡] 7:32 ‡ eirnadesā

[*] 7:32 * wrthych

[‡] 7:34 ‡ Wely, eiti

[*] 7:36

[‡] 7:37 ‡ ar y vort

[‡] 7:37 ‡ wylment

[*] 7:38 * cefyn

[‡] 7:38 ‡ heliawdd

[*] 7:39 * A’s

[‡] 7:41 ‡ neb

[*] 7:41 * vn

[‡] 7:43 ‡ Tybyga vi

[*] 7:44 * y troes

[‡] 7:47 ‡ Er mwyn

[*] 7:50 * waredoð cadwodd

[‡] 7:50 ‡ mewn heddwch

Pen. viij.

Christ ef ai ddiscipulon yn myned o dref y dref gan precethu. Y gwragedd yn [*]gweini yddynt aei da. Ef yn manegy parabol yr had. Ef yn manegi pwy yw ei vam, pwy ei dad. Ef yn llonyddy mordwy y merllyn. Ef yn gwared y cythreulic. Y cathraelieit yn myned ir genvaiut moch. Ef yn iachau y wreic claf, a’ merch Iairus.

8

1AC e ddarvu yn ol hyny, ys efe aeth trwy bop dinas a’ [*]thref, can precethy ac [‡]evāgely teyrnas Duw, a’r dauddec oedd y gyd ac ef. 2A’ gwragedd rei, a’r a iachaisit o y vvrth ysprytion drwc, a’ [*]gwanderoedd, vegis Mair hon elwit Magdalen, o ba vn yr aethai saith cythrael allā, 3ac Ioāna gwraic Chuza goruwchwiliwr Herod, a’ Susanna, a’ llawer eraill o vvragedd yr ei oedd yn []gweini iddo [‡]o i da y hunain.

Yr Euangel ar y Sul Sexagesima

4¶ A’ gwedy ymgynull llawer o popul ynghyt, a’ chyrchu ataw o pop dinas, y dyvot ef trwy [*]parabol, 5Heuwr aeth allan i eheu ei had, ac wrth ehey, peth a syrthiawdd ar emyl y fford, ac a [‡]sathrwyt, ac [*]ehediait y nef ei [‡]ysodd. 6A’ pheth arall a syrthiawdd ar y garec, a’ phan eginawdd, y gwywawdd, am nad oedd iddaw [*]wlybwr. 7Ac arall a syrthiawdd ymysc [‡]drain, a’r drain a gytyfawdd, ac ei tagesant. 8Ac arall a syrthiawdd, ar dir da, ac eginawdd, ac a dduc ffrwyth, ar ei ganvet. Ac val ydd oeð ef yn dywedyt pethae hyn, y llefawdd. Y nep ys y a chlustiae yddo i [*]glywet clywet. 9A’ ei ddiscipulon a ’ovynnodd iddo, gan ddywedyt, pa ryw barabol oedd hwn? 10Ac ef a ddyvot, I chvvy‐chwi y rhoddet gwybot dirgeloedd teyrnas Dduw, anid i eraill trwy [‡]parabolae, er yddyn yn gwelet, na welant, ac er yddynt yn clywet, na ddyallant. 11Hynn y’w r parabol. Yr had, yw gair Duw. 12A’r ei ar [*]emyl ffordd, ynt yr ei a [*]glywant: yno y daw [‡]diavol, ac a ddwc y gair allan oei calonae rac yddyn gredy, a’ bot yn gatwedic. 13A’r ei ar y garec, yyn yr ei pan glywant, a ddebyniant y gair trwy lawenydd: eithyr ir ei hyn nyd oes gwraidd, yr ei a credant tros amser, ac yn amser [*]prouedigaeth a giliant. 14A’r hwn y syrthiawð ym‐plith [‡]drain, hwy yw’r ei glywsant ac a aethant ymaith, a’ chan ’ovalon a’ golud, a’ [*]bodd buchedd a dagwyt, ac ny dducant ffrwyth. 15A’ hyn a gvvympavvdd ar y tir da, ynt yr ei mewn calon [‡]syber’‐ða, a glywant y gair ac ei catwant, ac a ffrwythant trwy [*]anmynedd.

16Nyd [*]ennyn neb gannwyll, ac yno y gorchuddiaw hi a llestr, ac ny’s[‡]gesyt y dan y vord, eithyr ar y [*]canwyllbren y gosyt, val y bo ir ei a ðel y mywn, ’weled y goleuni. 17Can nyd oes dim dirgel a’r ny’s gwnair yn amlwc, na dim cuddiedic a’r na’s gwybydder ac na ðaw i’r [‡]amlwc. 18Gwelwch can hyny [*]pa‐ddelw y clywoch: can ys pwy bynac ys y ganthaw, iddo y rhoddir: a’ phwy pynac nyd oes ganthaw, ys yr hyn a dybir vot canthaw, a dducir y arnaw.

19Yno y daeth ataw y vam a’ ei vroder, ac ny allent ddyuot yn agos ataw gan y [‡]dorf. 20Ac e vanegwyt iddaw, gan ’rei a ddywedynt, Mae dy vam a’th vroder yn sefyll all an, yn ewyllysiaw cael dy weled. 21Ac ef a atepawdd, ac a ddyuot wrthynt, [*]Y mam i, a’m broder, yw yr ei hyn a glywant ’air Duw, ac ei [‡]gweithredant. 22Ac ys darvu ar ryw ddiernot, ys ef y ddaeth i long y gyd ai ddiscipulon, ac y dyuot wrthynt, Awn ir tu [*]hwnt ir merllyn. A’ mordwyaw rhacddyn a wnaethant. 23Ac val ydd oeddent yn hwyliaw, yr [‡]hunawdd ef, ac a ddescenawdd cavod o wynt ar y merllyn, ac y cyflawnwyt vvy o ddvvfr, ac ei periglwyt. 24Yno ydd aethant ataw, ac ei diffroesant, gan ddywedyt, [*]Y llywiawdr, y llywiadr, [‡]e a’n collet ni. Ac ef a gyfodes, ac a geryddawdd y gwynt a ’thonnae ’r dwfr: a’ vvy peidiesont, a’ hi aeth yn [*]arafhin. 25Yno y dyuot ef wrthynt, P’le may eich ffydd chvvi? ac ofny a’ rhyueddy, a’ orugant yn ei cyfrwng, gan ddywedyt, Pwyn ’n yw hwn a ’orchymyu [‡]ac ir gwyntoedd a’r dwfr, a’ hwy yn vvyddhau yddo?

26Yno hwyliaw o hanynt i [*]vro y Gadarenieit, yr hon ’sy drosodd [‡]gyferbyn a Galilaia. 27A gwedy iddaw vyned i dir, y cyfarvu ac ef [*]ryw wr o’r dinas, yr hwn oedd [‡]perchen cythrael er ys hir amser, ac ny wiscai ddillat, ac ny arosei yn tuy, anyd yn y [*]monwenti. 28A’ phan welas ef yr Iesu, y dolefawdd, ac a gwympawdd y lawr ger y vron ef, ac a llef vchel a ddyuot, Beth ’sy i mi avvnelvvyf a thi, Iesu vap Duw, y goruchaf? Atolwg yti na’m [‡]poenych. 29Can ys‐gorchymynesei ef ir yspryt [*]haloc ddyuot allan o’r dyn: (can ys llawer gwaith y daliesei ef: am hyny y rhwymit ef a chadwyni, ac y cedwit mewn [‡]hualae: ac ef a ddrylliai y rhwymae, ac a [*]ddugit gan y cythrael ir diffeithiae.) 30Yno y govynawd yr Iesu iddaw gan ddywedyt, Beth yw d’ enw? Ac ef a ddyuot, Lleng, can ys cythreuliait lawer aethent ynðaw. 31A’ hwy [‡]atolygesont iddaw, na orchymynei yðynt vyned ir gorddwfyn. 32Ac ydd oedd yno geirllaw gēvaint o voch lawer, yn pori ar [*]y mynyth, a’r cythraelieit atolygesant iddaw, ar[‡]adel o hanaw yddyn vyned ynthynt vvy. Ac e adawodd yddynt. 33Yno ydd aeth y cythraelieit allan o’r dyn, ac yn aethon ir moch: a’r genvaint a ddy gyrchawdd y ar [*]ddibin i’r merllyn, ac a degit. 34Pan welawdd y meichiait yr hyn a wneithit, y [‡]ffoesont: a’ gwedy yddyn vyn’d ymaith, y manegesont [‡]ir dinas a’r wlat. 35Yno y deuthant allan i ’weled [*]beth a wnaethesit, ac y daethant at yr Iesu, ac a gawsant y dyn o’r hwn yr aethai allan y cythraelieit, yn eistedd, wrth draet yr Iesu, yn []wiscedic, ac yn ei iavvnbwyll: ac vvy ofnent. 36A’r ei a ’welsent, a vynegesant yddynt pa vodd yr iachesit, y cythraelic. 37Yno yr oll lliaws y wlat o amgylch y Gadarenit a atolygesant iddaw, vynd ymaith y wrthynt: can ys [‡]delhit wy ac ofn mawr: ac ef aeth ir llong, ac a ddadymchwelawð. 38Yno ’r gwr, o’r hwn y madawsei ’r cythraelieit, a atolygadd iddaw gael o hanaw vot y gyd ac ef: a’r Iesu y [*]danvonawdd ef ymaith, gan ddywedyt, 39Ymchwyl ith tuy dy hun, a’ datcan vaint bethae a wnaeth Duw yty. Yno ydd aeth ef ffwrdd, gan [‡]precethu trwy’r oll ddinas pa veint bethae a wnaethesei ’r Iesu iddaw.

40A’ darvu pan ddaeth yr Iesu drachefyn, bot ir bopul y dderbyn ef: can ys wy oll a ddysgwylynt am danaw. 41A’ nycha y daeth nebun gwr a ei enw Iairus, ac efe oeð yn llywodraethwr y Synagog, ac ef a gwympodd wrth draet yr Iesu, ac atolygawdd iddo ddyuot y mevvn yw duy ef. 42Can ys vn verch oedd yddaw yn‐cylch deuddecblwyð oet, a’ hon oedd ar varw (ac ef yn myned y gwascei ’r bopul ef. 43A’ gwreic rhon oedd arnei waedlif er ys dauddec blynedd, yr hon a dreuliesei i holl [*]vywyt ar [‡]veddigon, ac ny’s gallei gael i hiachau y gan nebun: 44pan ddeuth hi y tu cefyn iddo, y cyvurðawð hi ac emylyn y wisc ef, ac yn ebrwydd y [*]safawdd llif y gwaet hi. 45Yno y dyuot yr Iesu, Pwy ’n yvv a gyffurddawdd a mi? Ac a phawp yn gwadu, y dyuot Petr, a’r ei oedd y gyd ac ef, Y [‡]llywiawdr y mae’r dorf yn dy wascu, ac ith [*]sathru, a’ dywedy. Pwy ’n yvv a gyfyrðodd a mi? 46A’r Iesu a ddyvot, E gyfurddawð ryw vn a mi: can ys mi a wn vynet [‡]nerth allan o hanof. 47Pan welas y wreic nad oedd hi [*]yn guddiedic, hi ddaeth dan ergrynu, ac a syrthiawdd geyr y vron ef, ac a vynegawdd iddaw rhac bron yr oll popul, er pa achaws y cyvwrðesei hi ac ef, ac val yr iachesit y hi yn ebrwyð. 48Ac ef a ddyuot wrthei, Cymer confort, verch: dy ffydd ath iachchaodd: dos [‡]yn‐tangweddyf) 49Ac ef eto yn ymadrodd, y daeth vn [*]ywrth lywodraethwr y Synagog, gan ðywedyt wrthaw, Marw vu dy verch: na [‡]phoena ddim o’r Athro. 50Pan glybu ’r Iesu, yr atepawdd iddaw, gan ddywedyt, Nag ofna: cred yn vnic, a’ hi a [*]iachëir. 51A’ phan aeth ef i’r tuy, ny adawdd ef y nep ðyvot y mewn y gyd ac ef, [‡]amyn Petr, ac Iaco ac Ioan, a’ that a’ mam y [*]vacheues. 52Ac wylo oll ac irad a wnaēt am denei: ac ef a ddyuot, Nag wylwch: can nad marw hi, anyd hunaw y mae hi. 53Ac wy y gwatworesont ef, can yddyn wybot y marw hi. 54Yno y gwthiodd ef wy oll y maes, ac y cymerth hi [*]erbyn hei llaw, ac a lefawdd, gan ddywedyt. Y vachcennes, cyvot. 55A’ ei h’yspryt a ddaeth drachefyn, a hi a gyuodes yn ebrwydd: ac ef a ’orchmynawdd roi yddi vwyt. 56Yno [‡]aruthr vu gan i [*]rhieni: ac ef a orchmynawdd yddynt na ddywedent i nebun[‡]hyn a wnaethesit.

[*] * cyfranny

[*] 8:1 * gwic

[‡] 8:1 ‡ manegi, cyhoeddy

[*] 8:2 * gwendit

[] 8:3 ‡ wasanaethu, cafrānu

[‡] 8:3 * ai, ar ei

[*] 8:4 * ddamec

[‡] 8:5 ‡ vessyngwyt

[*] 8:5

[‡] 8:5 ‡ bytaodd

[*] 8:6 * glypder

[‡] 8:7 ‡ yscall

[*] 8:8 * wrando &c

[‡] 8:10 ‡ ðamegiō, cyffelybion

[*] 8:12 * vin

[*] 8:12 * wrādawāt

[‡] 8:12 ‡ cythrael

[*] 8:13 * prawf

[‡] 8:14 ‡ yscall

[*] 8:14 * boddus vuchedd

[‡] 8:15 ‡ bur

[*] 8:15 * ymaros, ddiodef

[*] 8:16 * ole

[‡] 8:16 ‡ ddyd

[*] 8:16 * gwely, cāwyllhern

[‡] 8:17 ‡ golae

[*] 8:18 * po’dd

[‡] 8:19 ‡ ymsaug

[*] 8:21 * Mā a broder i mi

[‡] 8:21 ‡ gwnant cyflawnant

[*] 8:22 * draw, arall

[‡] 8:23 ‡ dygyscawdd

[*] 8:24 * Y meistr, y meistr

[‡] 8:24 ‡ ddarvu am danam

[*] 8:24 * dawel

[‡] 8:25 ‡ ys

[*] 8:26 * ’orwlat

[‡] 8:26 ‡ ar gyfor

[*] 8:27 * neb

[‡] 8:27 ‡ gantho, iddo

[*] 8:27 * bedrode, beddae

[‡] 8:28 ‡ arteithych

[*] 8:29 * aflan lydr

[‡] 8:29 ‡ llefetheirie

[*] 8:29 * yrrit, wthit, cymhellit

[‡] 8:31 ‡ er vyniesont

[*] 8:32 * vryn, lann

[‡] 8:32 ‡ ganihady

[*] 8:33 * le syrth

[‡] 8:34 ‡ ciliesont

[‡] 8:34 * yn y

[*] 8:35 ‡ hyn

[] 8:35 * ddilledic

[‡] 8:37 ‡ ofn mawr oedd yw dalha

[*] 8:38 * gellyngoð maddeuodd

[‡] 8:39 ‡ espysy, adrodd, honni, cyhoeddi

[*] 8:43 * da byt

[‡] 8:43 ‡ physigwyr

[*] 8:44 * attaliodd, ystopodd rhediat

[‡] 8:45 ‡ meistr

[*] 8:45 * vysseing

[‡] 8:46 ‡ rhinwedd

[*] 8:47 * ynghudd

[‡] 8:48 ‡ gyd a heddwch

[*] 8:49 * o duy

[‡] 8:49 ‡ vlina

[*] 8:50 * waredir

[‡] 8:51 ‡ anyd

[*] 8:51 * vorwyn, enaeth

[*] 8:54 * erwydd

[‡] 8:56 ‡ sann, cwrth

[*] 8:56 * thad ai mam

[‡] 8:56 ‡ pa, beth

Pen. ix.

Ef yn anvon y dauddec Apostol ymaith i precethu. Herod yn clybot son am danaw. Ef yn porthi pemp‐mil popul a phemp, torth a’ dau bysc. Amrafael opinion am Christ. Ef yn ymrithio ar y mynyth. Ef yn gwared y dievlic. Ac yn dyscu ei ddiscipulon vot yn ’ostyngedic. Wyntwy yn erchi dial, ac yntef yn ei gohardd.

9

1YNo y galwodd ef y dauddec discipul ynghyd, ac a roes yddynt veðiant ac auturtot ar ucha yr oll cythraelieit, ac y iachau heintie. 2Ac y danvonawð hwy i precethu teyrnas Duw, ac i iachau ’r cleifion. 3Ac ef a ddyuot wrthynt, Na chymerwch ddim ich [*]taith, na gvviailffyn, nac yscrepan, na bara, nac arian, ac na bo ychwy, ddwy [‡]bais. 4A’ pha tuy pynac ydd eloch iddo, yno yr aroswch, ac o ddynaw yr ymadewch. 5A’ pha ’rei pynac ny’ch derbyniant, pan eloch allan o’r dinas hono, escutwch ys y llwch y wrth eich traet yn testiolaeth yn y herbyn hwy. 6Ac wy aethant allan, gan vyned trwy bop tref [*]ac Euangelu, ac iachau ym‐pop lle. 7Yno clybot o Herod y Tetrarch son am yr oll pethae a wnethesit canthaw: a’ [‡]phetruso, can ys dywedyt gan ’r ei, adgyvodi o Ioan o veirw: 8a chan ’r eiae, ymðangos o Elias: a’ chan ereill mai vn o’r hen Prophwyti a adgodesei. 9Yno y dyuot Herod, Ioan a [*]doreis i ei ben: pwy yntef yw hwn y clywaf gyfryw pethae am danaw? ac ef a geisiawdd y weled ef.

10A’ gwedy addychwelyd yr Apostolon, y manegesont ddaw [‡]veint bethae a wnaethoeddynt. Yno y cymerth ef wynt, ac y [*]tynnawdd o’r neilltu i le diffaith geir ’lavv dinas a elwit Bethsaida. 11A’ phan ’wybu ’r popul, ys dilynesont ef: ac ef y derbyniawdd wy, ac a [‡]lavarawdd wrthyn am deyrnas Duw, ar ei oedd arnyn eisiae y hiachau, a iachaodd ef. 12A’ phan ddechreawdd y dydd [*]ðarvot, y daeth y dauddec, ac y dywedesont wrthaw, [‡]Gellwng ymaith y popul, val yr elont ir trefi a ’r pentrefi o ddamgylch, a’ lletuya, a’ chael bwyt: can ys yma yð ym yn lle diffaith. 13Ac ef a ðyuot wrthynt, Rovv‐chwi yðynt beth yw vwyta. Ac wythe a ðywedesōt, Nyd oes genym ni[*]tros pemp torth a’ dau byscodyn, o ddyeithr i ni vyned a’ phrynu bwyt i’r oll bopul hyn. 14Can ys ydd oeddent yn cylch pemp‐mil o gwyr. Yno y dyuot ef wrth ei ðiscipulon, [‡]Perwch yddyn eistedd y lavvr, bop dec wyr ad’augain mewn eisteddfa. 15Ac velly y gwnaethant, ac ei gesodesont vvy y eisteð oll. 16Yno y cymerth ef y pemp torth, a’r ddau pyscodyn, ac a edrychoð y vynydd[*]ir nef, ac ei bendigawdd, ac ei[‡]torawdd, ac ei rhoes ir discipulon y’w gesot [*]rac bron y popul. 17Yno bwyto o hanynt bawp, a’ chael digon: ac e godwyt a’r a weðillesei ganthynt, dauddec bascedeit o vriwvwyt.

18A’ darvu, wrth y vot ef y hun or neulltu yn gweddiaw, yr oedd ei ddiscipulon y gyd ac ef, ac ef a ’ovynnawdd yddynt, can ddywedyt, Pwy ’n með y populoedd yw vi? 19Wythe atepesont ac a ddywedesont, Ioan Vatyddiwr: a’ rei a ddyvvait mai Elias: ac ereill a ddyvvait mai vn [‡]o’r Prophwyti gynt a godes drachefyn. 20Ac ef a ddyuot wrthynt, A’ phwy ’n medd‐y chwi ytyw vi? Petr a atepawð ac a ddyuot, Y Christ y Duw. 21Ac ef y rubyddiawð ac a ’orchymynawdd yddynt, na ddywedynt hyn wrth nebun, 22gā ddywedyt, [*]Can ys dir yw i Vap y dyn ddyoddef llawer [‡]oedd a’ei [*]argyweddu y gā yr Henaifieit, a’ chā yr Archoffeiriait, a’r Gwyr‐llen, a’ ei ladd, a’r trydydd dydd adgyuody.

23Ac ef ddyuot wrthyn oll, A’s ewyllysa nep ðyuot ar v’ol i, ymwadet ehun, a [*]chymeret ei groc beunydd a’ dylynydd vi. 24Can ys pwy pynac a ewyllyso cadw ei einioes, ei cyll; a’ phwy pynac a gyll ei einioes [‡]om pleit i, hwnw ei caidw. 25Can ys pw [*]leshat i ddyn, [‡]pe’s enillei’r oll vyt, a’ ei golli ehun, neu ddarvot am dano ehun? 26Can ys pwy pynac a gywilyddio om pleit i, [*]am gairiae, o bleit hwnw y cywilyddia Map y dyn, pan ddelo yn ei ’ogoniant, ac [‡]yn gogoniant y Tat, a’r sainct Angelon. 27A’ dywedaf wrtwych ’yn [*]ddiau, Y mae r’ ei yn sefyll yma, a’r ny’s [‡]’orchwaeðant o angae, nes yddyn weled teyrnas Duw. 28Ac e ðarvu yn‐cylch pen wyth diernot gwedy y gairiae hyny, ac e gymerth Betr, ac Ioan, ac Iaco, ac a [*]escendawdd ir mynyth i weddiaw. 29Ac val yr oedd ef yn gweddiaw, y [‡]newidiwyt gwedd y wynepryd ef, a’ ei wisc oedd yn wen, ac yn[*]ysplendydd. 30A’ nycha, ddau ’wr yn cydymddiddan ac ef, yr ei oeð Moysen ac Elias. 31Yr ei a ymddangosent yn‐gogoniant, ac a ddywedesont am ei [‡]drancedigaeth, yr vn a [*]gyflawnei ef yn‐Caerusalem. 32A’ Phetr a’r ei oeddd y gyd ac ef, oedden drymion gan [*]hunaw, a’ phan [‡]ddihunesont, wy welsant y’ ogoniant ef, a’r ddau wr yn sefyll y gyd ac ef. 33Ac ys darvu, a’ hwy yn ymadael ywrthaw, Petr a ddyuot wrth yr Iesu, Y [‡]llywiawdur, ys[*]tec yw i ni vod ymā, gwnawn gan hyny dri phepyll, vn i ti, ac [‡]vn i Voysen ac vn i Elias, ac ny wyddiat pa beth a ddywedei. 34Ac ef yn ymadrodd val hyn, y daeth [‡]wybren[*]ac y gwascotawdd hwy, ac wy a ofnesōt pan oedd yr ei hyn yn myned y mewn ir [*]wybren. 35Ac e ddaeth llef allan o’r wybren, yn dywedyt, Hwn yw vy Map [‡]y caredic, [*]clywch ef. 36A’ gwedy darvot y llef hono, y cahad yr Iesu []yn vnic: ac wy nyd ynganesont, ac ny vanegesont i nebun[‡]yn dyddieu hyny ddim o’r pethae a’ welsynt.

37A’ darvu ar y dydd nesaf, ac wy yn dyuot y wared o’r mynyth, yr oedd llawer o popul yn [‡]cyfarvot ac ef. 38A’ nycha, ’wr o’r dyrfa a ddolefawdd, gan ddywedyt, Athro, adolwyn yty, [*]edrych ar vy map: can ys vy vn‐map y gyd ydyw. 39A’ nycha, yspryt y cymer ef, ac yn ddysumwth y llefa, ac ef ei rhwyg, y ny valo‐ewyn a’ [*]braidd yr ymedy ac ef gwedy iddaw ei sigo, 40A mi adolygais ith ddiscipulon y vwrw ef allan, ac ny allent vvy. 41Yno yr atepawdd yr Iesu, ac y dyuot, [‡]A genedleth amffyddlawn a’ throvaus, pa hyd [*]bellach y byddaf y gyd a chwi, ac ich dyoðefaf? Dwc yman dy vap. 42A’ thra ytoeð ef yn dyuot, y rhwygawð y cythraul ef, ac y [‡]drylliawdd: a’r Iesu a gerydawdd yr yspryt aflan, ac a iachaoð y bachcen, ac y rhoes ef at ei dat.

43A’ [*]brawychy a wnaethant oll gan [‡]vawredic veðiant Duw: ac a ’n wy oll yn ryveddu am yr oll pethe a wnethesei ’r Iesu, y dyuot wrth ei ddiscipulon, 44[*]Clustymwrandewch y gairiae hyn: can ys‐dervydd y, rhoddir Map y dyn yn‐dwylo dynion. 45Eithyr ny [‡]ddeallesont wy ’m ’or gair hwnvv: can ys cuddietic oedd racddynt, val na [*]synniēt ddim hano: ac ofnent ymofyn ac ef y [‡]peth hwn.

46Yno y cyuodes [*]dadl yn y plith wy, pwy ’n o hanaddynt vyddei ’r mwyaf. 47Pan welas yr Iesu veddyliae y calonae, ef a gymerth vachcenyn, ac ei gesodes []yn ei emyl, 48ac a ddyuot wrthynt, Pwy pynac a dderbyn y bachcenyn hwn yn vy Enw i, ’sy im derbyn i: a’ phwy pynac am derbyn i, a dderbyn hwn am danvones i: can ys hwn ’sy leiaf yn eich plith chvvi oll, hwnw a vydd mawr.

49Ac atepodd Ioan, ac a ddyuot, Y llywiawdur, ni welsam vn yn bwrw allan gythraelieit yn dy Enw di, ac ei goharddesam, can nad yw ith[*]ddilyn y gyd a ni. 50Yno y dyuot yr Iesu wrthaw, Na ’vv ’oherddwch [‡]ef ddim: can ys yr hwnn a’r nyd yw yn ein erbyn, y sy y gyd a ni.

51Ac e ddarvu, gwedy [*]cyflawny y dyddiae [‡]val y cymerit ef y vynydd, ef a [*]ddirgyfeiriodd ei wynep i vyn’d i Gaerusalem, 52ac a ddanvones genadon oei vlaen: ac wy gerðesont, ac aethont i dref y Samarieit, y baratoi iddo letuy. 53A’ hwythe ny’s derbynynt ef, can vot y [‡]wynebiat ef val yn myned i Gaerusalem. 54A’ phan welawdd ei ddiscipulon Ioan ac Iaco hyny, y dywetsont, Arglwydd a [*]ewyllysy di ’orchymyn o hanam ar ddescend tan o’r nef, a’ ei difa hwy, megis y gwnaeth Elias? 55A’r Iesu a droes, ac y ceryddawdd wy, ac a ddyuot, Ny wyddoch o ba yspryt yð ychwi. 56Can na ðeuth Map y dyn i y [‡]golly einioesoedd dynion, eithyr y’vv cadw. Yno ydd aethon i dref arall.

57Ac e ddarvu a’ hwy yn myned rhyd y ffordd, y dyuot nebun wrthaw, Mi ath ddilynaf, Arglwyð, i b’le bynac ydd elych. 58A’r Iesu a ddyuot wrthaw, Ir [*]llwynogot y mae [‡]dayerydd, ac i [*]adar y nef y mae nythot, ac i Vap y dyn nyd oes lle i roi ei ben i [‡]lawr. 59Ac ef a ddyuot wrth vn arall [*]Dilyn vi. Ac yntef aysyganei, Arglwydd, [‡]goddef i mi yn gyntaf vyned a’ chladdu vy‐tad. 60A’r Iesu a ddyuot, wrthaw, Gad ir meirw gladdu ei meirw hvvy: a’ do’s tithe a’ phrecetha deyrnas Duw. 61Yno eb yr vn arall, Dylynaf di, Arglwydd: and gad i mi yn gyntaf vyn’d [*]a’ chanu yn iach ir ei sy i’m tuy. 62Ac wrtha y dyuot yr Iesu, Nid oes nebun a’r a ddyd ei law ar yr aratr, ac a edrycho ar bethe y tu cefyn yn [‡]gyfaddas i deyrnas Duw.

[*] 9:3 * gossymddeith, fforð

[‡] 9:3 ‡ siacet

[*] 9:6 * a phregethu ’r Euāgel

[‡] 9:7 ‡ amheu dowto

[*] 9:9 * laddeis, drycheis

[‡] 9:10 ‡ pa

[*] 9:10 * enciliawð

[‡] 9:11 ‡ ddyvot, draethodd

[*] 9:12 * dreulio ymaith

[‡] 9:12 ‡ Anfon

[*] 9:13 * vwy

[‡] 9:14 ‡ Gwnewch Rowch yn hwy i eiste

[*] 9:16 * tuar

[‡] 9:16 ‡ drylliodd

[*] 9:16 * gar, drach

[‡] 9:19 ‡ orhen. &c.

[*] 9:22 * Rait

[‡] 9:22 ‡ o bethe

[*] 9:22

[*] 9:23 * chodet i groes

[‡] 9:24 ‡ er vy mwyn

[*] 9:25 * well

[‡] 9:25 ‡ er enill

[*] 9:26 * ne vy‐

[‡] 9:26 ‡ vn

[*] 9:27 * wir, ddien

[‡] 9:27 ‡ vlasant

[*] 9:28 * aeth i vyny

[‡] 9:29 ‡ ysmutwyt arallwyt, ffurf gosgeð

[*] 9:29 * ðys claer

[‡] 9:31 ‡ ddiwedd, varwoleth

[*] 9:31 * gwplai

[*] 9:32 * guscy

[‡] 9:32 ‡ ddiffroesōt

[‡] 9:33 ‡ meistr

[*] 9:33 * da, mad

[‡] 9:33 ‡ arall

[‡] 9:34 ‡ cwmwl

[*] 9:34 * rhon

[*] 9:34 *

[‡] 9:35 ‡ yr anwyl

[*] 9:35 * gwrandwch

[] 9:36 ehun, wrtho yhun

[‡] 9:36 ‡ y pryd

[‡] 9:37 ‡ cyfwrdd

[*] 9:38 * sylla

[*] 9:39 * anhawdd

[‡] 9:41 ‡ O

[*] 9:41 * weithan

[‡] 9:42 ‡ carpiodd

[*] 9:43 * sanny, aruthro

[‡] 9:43 ‡ nerthawc

[*] 9:44 * Ystyriwch Synwch

[‡] 9:45 ‡ wyddent beth oedd

[*] 9:45 * ystyrient

[‡] 9:45 ‡ gair

[*] 9:46 * resymy

[] 9:47 * wrtho, geyr ei law

[*] 9:49 * ganlyn

[‡] 9:50 ‡ iddo

[*] 9:51 * dyuot yr amser

[‡] 9:51 ‡ pryd

[*] 9:51 * ymgadarnhaoð yntho yhun

[‡] 9:53 ‡ agwedd

[*] 9:54 * vynny

[‡] 9:56 ‡ i ddistryw eneidie

[*] 9:58 * cadnawot

[‡] 9:58 ‡ ffaue

[*] 9:58 * ehediait

[‡] 9:58 ‡ orwedd

[*] 9:59 * Canlyn

[‡] 9:59 ‡ gad

[*] 9:61 * ac ymiachay

[‡] 9:62 ‡ gymesur

Pen. x.

Ef yn anfon y dec a’ thrueain oei vlaen i precethu, ac yn ei rhybuddiaw py wedd yr ymddugant. Ef yn bygwth yr ei ayhydyn. Ef yn diolwch yw Dad nefawl. Ef yn gwrthep y Gwr‐llē ai prorawd ef, Ac wrth exempl y Samarit y mae ef yn dangos pwy’n yw cymydawe dyn. Martha yn derbyn yr Arglwydd yw thuy. Bod Mair yn chwanoc y wrando y’ air ef.

10

Yr Euangel ddie gwyl Luc

1YN ol y pethac hyn yr ’ordeiniawð yr Arglwyð ðec a thr’ugain ereill, hefyt ac ei danvones wy pop ddau a’ dau [*]geyr ei vron i pop dinas a’ lle, ac ydd oedd ef ar ddyvot iddo. 2Ac ef a ddyvot wrthwynt, Y cynayaf y sy [‡]ampl, a’r gweithwyr yn [*]anaml: gwediwch gan hynny ar Arglwydd y cynayaf, ar ddanvon gweithwyr y’w gynayaf. 3Cerddwch ymaith: [*]nycha mi ach danvonaf mal wyn ymysc bleiddiae. 4Na ddygwch vn[‡]god nac yscrepan, nac escidiae, ac na chyverchwch well i nep ar y ffordd. 5Ac i pa duy pynac ydd eloch, yn gyntaf dywedwch [‡]Tangneddyf ir tuy hwnn. 6Ac a’s bydd yno vn map tangneðyf, e a ’orphwys eich tangneðyf arno: ac anid ef, atoch yd adymchwel. 7Ac yn tuy hwnw aroswch yn ’oystat[*]gan vwyta, ac yvet gyfryw bethrae a ddodant geir eich bronn: can [‡]ys teilwng ir gweithwr ei gyfloc.

[*]Na cherddwch o duy y‐duy. 8Ac y ba ddinas bynac yð eloch ymevvn, a’s wy a’ch derbyniāt, bwytewch cyfryw bethe ac a [*]osoter geir eich bron, 9ac iachewch y cleifion a vo ynddei, a’ dywedwch wrthynt, Nesaoð teyrnas Duw atoch. 10Eithr i ba ðinas bynac yd eloch ymyvvn, ac any ’ch derbyniant, ewch ymaith allā [‡]yw heolyð hi a’ dywedwch, 11Ys ef y llwch, yr vn a ’lyn wrthym o’ch dinas, a ddysychwn [*]o ddywrthym yn eich erbyn chvvi: [‡]er hyny gwybyddwch hyn, ddarvot i deyrnas Duw nesau atoch. 12Can ys dywedaf wrthych, mai esmwythach vydd yn y dydd hwnw ir ei o Sodoma, nac ir dinas hono. 13Gwae dydi Chorazin: gwae dydi Beth‐saida: can ys pe’s gwneythesit yn‐Tyrus a’ Sidon y [*]gwyrthiae a wnaethpwyt yn y‐chwi, hwy gynt oll a ediveiriesent, gan eistedd mewn lliainsach a’ lluto. 14Am hyny y bydd esmwythach i Tyrus a’ Sidon, yn y [‡]varn, nag i chwi. 15A’ thi thef Capernaum, yr hon ath dderuchefir yd y nefoedd, a [*]ddescendir i lawr yd yn yffern.

16Y nep a’ch clyw chvvi, a’m clyw i: a’r nep a’ch [‡]gommedd chvvi, a’m gommedd i; a’r nep a’m gomedd i, a’ ommedd yr vn am danvnawdd i.

17A’r dec a’ thrucain a ddadymychwelesont y gyd a llewenydd, gan ddywedyt, Arglwydd, [*]ys y cythraulieit a ddarystyngir i ni [‡]yn dy Enw di. 18Ac ef a ddyuot wrthynt, Mi[*]welais Satan [‡]megis lluchet, yn cwympo y lavvr o’r nef. 19Nycha, vi yn roddy y‐chwy veddiant y sathru ar seirph ac y [*]scorpionae, ac ar bop [‡]meddiant y gelyn, ac ny’s [‡]briw dim chwi. 20Eithyr, yn hyn na lawenhewch, can ys darystyngir ysprytion ychwi: and llawenhewch yn [*]vwy, achos yscrivenwyt eich enwae yn y nefoedd.

21Ac yn yr awr hono yr ymlawenychawð yr Iesu yn [*]yr yspryt, ac y dyuot, Cyffessaf yty, Dad, Arglwydd nef a’ dayar, can ys cuddiaist y pethae hynn [‡]rac y doethion, a’r ei [*]dyallus, ac ei [‡]dadgudiaist ir ei bychain: [*]do, Dad, can ys velly y rhyngei bodd i ti. 22Yno y troes ef at ei ddiscipulon, ac y dyuot, [‡]Oll pethe a roddwyt i mi y gan vy‐Tad: ac ny wyr nep pwy ’yw’r Map, [*]oddyeithyr y Tat: na phwy ’n yw’r Tat, oddyeithr y Map, a’r hwn a ewyllysio’r Map y [‡]egluraw ef iddo.

Yr Euangel y xiij. Sul gwedi Trintot.

23Ac ef a droes at ei ddiscipulon, ac a ddyuot yn ddirgel, Gwyn ei byt y llygait a welant y pethae a wel‐y-chwi. 24Can ys dywedaf y chwy, may llawer o Prophwyti a’ Brenhinedd a [*]vysei dda gantynt weled y pethae a welw‐chwi, ac ny’s gwelsant: a’ chlywed y pethae a glywch, ac ny’s clywsant. 25Ac, vn o’r cyfreithwyr yn cody yn ei sefyll, ac yn y [‡]demtiaw ef, can ddywedyt, Athro, pa beth a wnaf cr etiveddu bywyt tragyvythawl? 26Ac ef a ddyvot iddaw, Pa beth a escrivennwyt yn y [*]Dddeðyf? pa wedd y darlleny? 27Ac ef atepoð ac a ðyvot, [‡]Car dy Arglwyð ðuw ath oll calō, ac ath oll enait, ac [*]ath oll nerth, ac ath oll veddwl, ath cymmydawc mal tuhun. 28Yno y dyvot ef wrthaw, Atepeist yn vniawn: gwna hynn, a’ byw vyddy. 29Eithyr ef yn ewyllsiaw ymgyfyawnhay y hun, a ðyvot wrth yr Iesu, A’ phwy yw vyg‐cymydoc? 30A’r Iesu a [‡]atepawdd ac a ddyvot, Ydd oedd ryw ðyn [*]a ddescenawdd o Gaerusalem i Iericho, ac a syrthiawdd ymplith llatron, ac wy ei espeiliesant oei ddillat, ac ei archollesont ef, ac aethant ymaith, can ei ady yn [*]lledvarw. 31Ac o ddamwain y daeth y wared y ffordd hono ryw Offeiriat, a’ gwedy iddaw ei ganvot, ef aeth heibiaw o’r tu arall. 32A’r vn modd y Leuit, gwedy ddyvot yn agos at y lle, aeth ac a edrychawdd arnavv, ac aeth heibiaw or tu arall. 33Yna ryw Samarit, wrth [‡]ymddaith, a ddeuth [*]yn agos attaw, a’ phan ei canvu, e dosturiawdd wrthaw, 34ac aeth attaw, ac a rwymoð ei [*]archollion, ac a dywalldawdd ynthwynt oleo a’ gwin, ac ei dodawdd ar ei [‡]yscrupl ehun, ac ei duc y letuy‐cyffredin, ac ei ymgleddawdd. 35A’ thranoeth wrth vyned ymaith, ef a dynnawdd allan [*]ddwy geiniawc, ac ei rhoddes ir lletuywr, ac a ddyvot wrthaw, Cymer ei gur ef, a ’pha beth pynac a draulych angwanec, pan ddelwyf drachefyn mi ei talaf y‐ty. 36Velly pwy vn o’r tri hynn, ith tyb di, oedd gymmydawc y hwn a syrthiawdd ymplith y llatron? 37Ac ef a ddyvot, Hwn a wnaeth drugaredd [‡]ac ef. Yno ’r Iesu a ddyvot wrthaw, Cerdda, a’ gwna dithe yr vn ffynyt.

38Yno y darvu a hwy yn [*]ymddaith ac ef aeth i ryw dref, a [‡]ryw wreic ai henw Martha y derbyniawdd ef y’w thuy. 39Ac [*]yddi yr oedd chwaer a elwit Mair, yr hon hefyt a eisteddawdd wrth draet yr Iesu, ac a glywei i [‡]breceth ef. 40A’ Martha a drallodit yn cylch ampl wasanaeth, ac a ddeuth attaw, ac a ddyuot, Arglwydd, anyd oes nes[‡]gofal genyt, can im chwaer vy‐gadael vy hunan i wasanaethu? Arch yddi gan hyny, yn y [*]chymportho vi. 41A’r Iesu a atepawð ac a ðyuot wrthei Martha yddwyt yn [*]gofalu ac ith tral’odir yn‐cylch llawer o pethae. 42Ac vn‐peth ’sy anghenreidiol, a’ Mair a [‡]ddetholes y rhan dda, yr hyn ny ddugir odd y arnei.

[*] 10:1 * rac ei wynep

[‡] 10:2 ‡ vawr, liosoc

[*] 10:2 * ychydigin

[*] 10:3 * wele

[‡] 10:4 ‡ cwd

[‡] 10:5 ‡ Heddwch

[*] 10:7 * yn bwyta

[‡] 10:7 ‡ taladwy

[*] 10:7 * Nac ewch

[*] 10:8 ddoder

[‡] 10:10 ‡ yddy

[*] 10:11 * ddiarnam

[‡] 10:11 ‡ hagen

[*] 10:13 * miracle

[‡] 10:14 ‡ vrawd

[*] 10:15 * drancwyddir, dynnir y lawr

[‡] 10:16 ‡ dirmygo, ddiystyro

[*] 10:17 * a’r

[‡] 10:17 ‡ wrth, gan, trwy

[*] 10:18 * ddrychais, dremiais

[‡] 10:18 ‡ mal mellten

[*] 10:19 * pryfed tra gwenwynllyt

[‡] 10:19 ‡ nerth

[‡] 10:19 * clwyfa, eniweidia

[*] 10:20 ‡ hytrach

[*] 10:21 * eiveddvvl

[‡] 10:21 ‡ ywrth

[*] 10:21 * dyscedic, pwylloc, disyml

[‡] 10:21 ‡ didoaist, agoreist

[*] 10:21 * ie

[‡] 10:22 ‡ Pop peth

[*] 10:22 * anyd, amyn

[‡] 10:22 ‡ ddigaddio ddangos

[*] 10:24 * chwenychesent

[‡] 10:25 ‡ brovi

[*] 10:26 * Gyfraith

[‡] 10:27 ‡ Cery

[*] 10:27 * oth

[‡] 10:30 ‡ wrthepoð

[*] 10:30 * aeth i wared

[*] 10:30 * amadvyw

[‡] 10:33 ‡ siwrniaw

[*] 10:33

[*] 10:34 * welieu

[‡] 10:34 ‡ anival

[*] 10:35 * yr hyn oeð ynghylch naw ceinioc o’n bath ni.

[‡] 10:37 ‡ iddaw

[*] 10:38 * myned, cerddet

[‡] 10:38 ‡ neb

[*] 10:39 * y hon

[‡] 10:39 ‡ a’ir, ymadrodd

[‡] 10:40 * cur, pryder, ystyr

[*] 10:40 ‡ ddirprwyo

[*] 10:41 * pryderu

[‡] 10:42 ‡ ddewysoð

Pen. xj.

Ef yn dyscu ir discipulon weddio, Ef yn tavlu allan gythreul Ac yn ceryddu y Pharisayeit cablgar. Ef yn gadu y gerenydd ysprydawl yn vwy rhagorawl. Hwy yn erchi argoelon ac arwyddon. Ef yn bwyta y gyd a’r Pharisaieit, ac yn beio ar ffuc sancteiddruyð y Pharysai, y Gwyr‐Llen, ar Hipocriteit.

11

1A’ darvu, val yr oeð ef yn gweddiaw mewn [*]nep lle, pan peidiawdd, y dyvot nebun oei ðiscipulō wrthaw, Arglwyð, dysc i ni weddiaw, megis ac y dyscawdd Ioan ei ddisipulon yntef. 2Ac ef a ðyuot wrthynt, Pan weddioch chvvi, dywedwch, Ein tad yr hwn yw‐ti yn y nefoedd, sancteiddier dy Enw: Dauet dy deyrnas: Gwneler dy ’wyllys [‡]ys ef yn y ddaiar megis y mae yn y nef: 3Ein bara beunyddiol dyrho i ni [*]dros heddyvv: 4A’ maddae i ni ein pechotae: canys nyni a vaddeuwn i bop [‡]dyn [*]sy yn ein dled ni: Ac nac arwein ni [‡]i temptation: eythyr rhyddha ni rac drwc.

5Hefyt, ef a ddyuot wrthynt, Pwy o hanoch a vyð iddaw [*]gar, ac a el attaw am haner nos, ac a ddywait wrthaw, Y car, Moes i mi yn echwyn dair torth. 6Can ys carvvr i mi a ddaech [*]y ar y ffordd ataf, ac nyd oes genyf ddim y’w ddodi geyr ei vrō: 7ac ef o ddymywn atepai, ac a ddywedei, Na volesta ddim hanof: y mae ’r drws [‡]ynawr yn‐gayad, a’m plant y gyd a mi yn y gwely: ny ’allaf [*]gwnnu ai’ rhoddy yty. 8Dywedaf wrthych, [‡]cyd nas cwnnei ef a’ rroi iddaw, o bleit y vod ef yn gar iddo, eto yn sicr am ei [*]daerdeb, e gyfodei, ac a roei iddaw gynniner a vyddei arno y hesiae. 9A’ mi a ddywedaf wrthych, Govynnwch, ac ei rhoðir y-chwy: caisiwch, a’ cheffwch: [‡]curwch, ac agorir y-chwy. 10Can ys pop vn a’ ovyn, a dderbyn: a’ hwn a gais, a gaiff: ac i hwn a guro ir a gorir. 11A’s govyn map vara gan yr vn o hanoch ysy dad, a rydd ef iddo [*]vaen? ne a’s gofyn ef byscodyn, ai yn lle pyscodyn y rydd ef [‡]sarph i ddaw? 12Neu a gofyn ef wi, a rydd ef iddo scorpion? 13A’s chvvi chwi gan hyny yr ei ych ddrwcion, a [*]vedrwch roi rhoddion da i’ch plant, pa veint mwy y bydd i’ch Tad nefawl roddy yr Yspryt glan ir ei eu govynan [‡]yðo?

Yr Euangel y trydydd Sul yn y Grawys.

14¶ Yno y bwriawdd ef gythrael allan yr hwn oeð yn vut: a gwedy ir cythrael vyn’d allan [‡]yr ymadroddawdd y mudan, ac y rhyueddawdd y populoedd, 15A’r ei o hanynt, a ddywedesant, Trwy Beelzebub y pennaf o’r cythraelieit y mae ef yn bwrw allan gythraelieit. 16Ac yr eill er ei brovi ef, a gaisiesant gantaw arwydd o’r nef. 17Ac ef gan wybot ei meddiliae, a ddyvot wrthynt, Pop teyrnas ’ohanedic [‡]oei mewn ehun, a [*]diffaithir, a’ thuy rhanedic yny erbyn ehun a gwympa. 18Ac ad yw Satā yn rhanedic yn y erbyn ehun, pa wedd y saif y deyrnas ef? can y chwi ddywedyt vy‐bot yn bwrw allan gythraeliait trwy Beelzebub. 19Ac a’d yw vi yn bwrw allā gythraulieit trwy Veelzebub trwy bwy y mae eich plāt chwi yn eu bwrw allan? Am hynny y byddant wy yn varnwyr arnoch. 20Eithr a’s myvi trwy [‡]vys Duw ’sy ’n bwrw allan gythraulieit, diamau ddyvot o deyrnas Duw atoch. 21Pan ’orchatwo cadarn yn arvawc ei [*]nauadd, cymeint ac a vedd ef, ys y mewn [‡]heddwch. 22Eithyr pan ddel arnaw a vo cadarnach nac ef, a’ ei [*]’orchfygy, ef ddwc y arnaw ei oll arvae yn yr ei ydd oedd ef yn ymddiriet, ac a ran yr yspail. 23Yr [‡]hwn nid yw gyd a mi, ys ydd im erbyn: a’r hwn ny chascla gyd a mi, goyscary y mae. 24Pan el yr yspryt aflan allan o ddyn, e rotia rhyt lleodd sychion, gan gaisiaw llonyddwch: a’ pryd na’s caffo, ef a ddywait, Mi ymchwelaf im tuy or lle y daethum allan, 25a’ phan ddel, ef ei caiff wedy ’r yscupo a’i drwsiaw. 26Yno ydd aa ef, ac a gymer gyd ag ef saith yspryt eraill gwaeth nag ef ehun: ac y aant y mewn, ac a drigant ynow, ac velly y byð diweddiat y dyn hwn yn waeth no ei ddechraeat. 27Ac e ddarvu ac ef yn dywedyt y pethae hyn, rryw wreic o’r tyrva a gyvodes ei lleverydd, ac a ddyvot wrtro, Gwyn ei vyt y groth ath [*]arweddawdd, a’r bronnae a sugnaist. 28Ac yntef a ddyvot, Ie [*]ychre[‡]gwyn ei byt yr ei a glywant ’air Duw, ac ei catwant.

29A’ gwedy ir populoedd ymdyrru yn‐cyt, y dechreuawdd ef ddywedyt, Cenedl [*]ysceler yw hon: ceisio [‡]sygn y maent, ac ny’s rhoir vn yddynt, anyd sign Ionas y Prophwyt. 30Can ys mal y bu Ionas yn sign ir Niniveit, velly y bydd Map y dyn i’r genetleth hon. 31Brēhines y Deheu a gyvyt ym‐barn, y gyd a gwyr y genetleth hō, ac y [*]barn wy yn euoc: can ys hi ddaeth o [‡]dervynae eithav y ðayar y glywet doethynep Selef, [*]a’ nycha vn mwy na Selef y sy yman. 32Gwyr Niniue a godant ym‐barn y gyd a’r genetleth hon, ac y barn hi‐yn‐euoc: canys wy a gymersōt etiveirwch wrth precethiat Ionas: a’ nycha [*]vn mwy na Ionas y sy yman.

33Nyd enyn neb ganwyll a’i dodi [‡]yn‐cudd, nac y dan [*]vail: eithyr ar ganwyllbren, val y gallo yr ei a ddel y mywn, weled y llewych. 34[‡]Canwyll y corph yw’r llygat: can hyny pan vo dy lygat yn [*]sympl, yno y mae dy oll corph yn olae: eithr [‡]pan vo dy lygat yn ðrwc, yno y bydd dy corph yn dywyl’. 35[*]Ystyria gan hyny, rac ir goleuni y sy ynot, vot yn dywyllwch. 36Wrth hyny a’s dy oll corph vydd golau eb iddo vn ran dywyll, yno byð e golau [‡]ol’, megis gan ith oleuaci cannwyll di a’r [*]discleirdep.

37Ac val ydd oedd ef yn ymadrodd, yr atolygawdd [‡]ryw Pharisai yddaw giniawa y gyd ac ef: ac ef aeth y mywn, ac a eisttddawdd y vwyta. 38A’ phan welawdd y Pharisai, y rhyveddawdd can nad yn gyntaf yr ymolchesei ef o vlayn ciniaw. 39A’r Arglwydd a ddyuot wrthaw, Yn ddiau chwchwi ’r Pharisaieit a [*]gerthwch y tu allan ir [‡]cwpan, a’r ddescil: a’r tu mywn ywch ’sy yn llawn o drais a [*]drigioni. 40[‡]A ynvytion, anyd yr hwn a wnaeth hyn ’sy oy al’ā, a wnaeth hyn ’sy oddy mewn hefyt? 41Can hyny rhowch eleesen o’r pethae ys ydd o y mewn, a’ nycha pop peth oll vydd yn ’lan y chwy. 42Eithyr gwae chwy chwi y Pharisaieit: can ys‐chvvi degymwch y myntys a’ [*]rut, a’ phop llyseuyn ac ewch dros varn a’ chariat Duw: y pethae hyn a [‡]ddylit ei gwnauthur, ac [*]na vaddeuit y llaill. 43Gwae chvvy chwi ’r Pharisaiait: can ys-cerwch yr eisteddleoedd vchaf yn y Synagogae, [*]a’ chael cyfarch‐gwell yvvch yn y marchnatoedd. 44Gwae chvvy chwi’r Gwyr‐llē a’r Pharisaieit, hypocriteit, can ys ych bot megis [‡]monwenti a’r n’ymðangosant, a’r dynion a’ rodian arnynt, ny wyddan y vvrthynt. 45Yno yr atepawdd vn [*]o esponwyr y Ddeddyf, ac addyuot wrthaw, Y dyscawdr, can dywedyt hyn ydd wyt in [‡]gwarthay nini hefyd. 46Ac ef a ddynot, Gwae chvvychwi hefyt, [‡]esponwyr y Ddeddyf: can y chwi lwythao dynion a’[]llwythae anhawdd‐ei‐dwyn, a’ chvvitheu ny chyfwrddwch [*]y llwythae ac vn o’ch bysedd. 47Gwae chvyy chwi: can ych bot yn adailiat [‡]monwenti y Prophwyti a’ch tadae y lladdodd wy 48[*]Diau y testolaethwchvvi ac y cydsynniwch a gweithredoedd eich tadae: can ydydntvvy y lladd wy ac y chwitheu a dailiat y [‡]monwenni hwy. 49Am hynny y dywedei doethinep Duw, Anvonaf atyn Brophwyti, ac Apostolon, ac o hanynt y lladdant ’rei, ac ereill erlidiant, 50y’n y bo i ’waet y Prophwyti, a [‡]ddinewyt o [*]sailiat y byt, gael ei ’ovyn y gan y genedlaeth hon, 51o waet Abel yd waed Zacharias, yr hwn a las yn cyf rwng yr alltar ar Templ: yn ddian y dywedaf wrthych, ei govynnir y gan y genetlaeth hon. 52Gwae chvvychwi [*]es ponwyr‐y‐Ddeddyf: can ys dducesoch ymaith [*]egoriat y [‡]gwybyddiaeth: nyd aethoch y mywn ychunain, a’r ei oedd yn dyuot y mywn, a ’oharðesoch. 53Ac ef yn dywedyt y pethae hyn wrthyn, y dechreuawdd y Gwyr‐llen a’r Pharisaiait y [*]ddyludaw ef yn [‡]ðrud, a’ ei ðenu y ymadrodd am llawer o bethae, 54gan y gynllwyn ef, a’ chaisiaw hela ryw beth o y ben ef, er cahel o hanynt achwyn arnaw.

[*] 11:1 * ryw, vn

[‡] 11:2 ‡ ar

[*] 11:3 * beunydd, bop dydd

[‡] 11:4 ‡ vn

[*] 11:4 * ydd ym ni yn dylu iddo

[‡] 11:4 ‡ ymprovedigaeth

[*] 11:5 * garwr, ffrind

[*] 11:6 * wrth ymddaith

[‡] 11:7 ‡ yrowan

[*] 11:7 * gody

[‡] 11:8 ‡ er nas codei

[*] 11:8 * gwyn, ddigywilyðer, dyvalder

[‡] 11:9 ‡ ffustwch

[*] 11:11 * garec

[‡] 11:11 ‡ neidr

[*] 11:13 * wyddoch

[‡] 11:13 * ganthaw

[‡] 11:14 ‡ y dyuot

[‡] 11:17 ‡ yn erbyn

[*] 11:17 * anreithir, a ðestrowir

[‡] 11:20 ‡ nerth, power

[*] 11:21 * duy, lys

[‡] 11:21 ‡ diogelrwydd

[*] 11:22 * orvot

[‡] 11:23 ‡ neb

[*] 11:27 * dduc

[*] 11:28 * Yn hytrach

[‡] 11:28 ‡ dedwyð yw

[*] 11:29 * drwc, enwir

[‡] 11:29 ‡ sein, arwydd, argoel

[*] 11:31 * ddienydda

[‡] 11:31 ‡ ffinae, orae

[*] 11:31 * ac wele

[*] 11:32 * beth

[‡] 11:33 ‡ ynghudd

[*] 11:33 * tel, hob, bwsiel

[‡] 11:34 ‡ Goleuad

[*] 11:34 * sengl, ddiplic

[‡] 11:34 ‡ tra, a’s

[*] 11:35 * Synna, Goachel, Mogel

[‡] 11:36 ‡ y cwbyl

[*] 11:36 * llewych

[‡] 11:37 ‡ neb

[*] 11:39 * lanhewch

[‡] 11:39 ‡ phiol

[*] 11:39 * scelerder enwiredd

[‡] 11:40 ‡ Chwychwi ffolieit

[*] 11:42 * ruw

[‡] 11:42 ‡ sy ddir, sy rait

[*] 11:42 * edit y llaill eb wneythur

[*] 11:43 ‡ ac amerchim

[‡] 11:44 ‡ bedrodae beddae

[*] 11:45 * or Cyfreithwyr

[‡] 11:45 ‡ sarhay

[‡] 11:46 * ladmerieit

[] 11:46 ‡ berchiae

[*] 11:46 * ar

[‡] 11:47 ‡ beddae

[*] 11:48 * Dwer

[‡] 11:48 ‡ beddeu

[‡] 11:50 ‡ gollwyt elyngwyt

[*] 11:50 * wnaethuriat

[*] 11:52

[*] 11:52 * allwedd

[‡] 11:52 ‡ gwybodaeth

[*] 11:53 * ðirio arno

[‡] 11:53 ‡ dost

Pen. xij.

Christ yn gorchymyn ymochelyt rac hypocrisi a’ ffuant. Na ddylyem ofny dyn amyn Dew. Cyffessy y Enw ef. Cabl yn erbyn yr Yspryt. Nad elom y [*]tyhwnt in galwedigaeth. Nad ymroddom i chwanoc ’ofal y vuchedd hon, Eithyr i vniondap, eleeseni, gwiliaw, dioddefgarwch, doethinep a’ [‡]dyvndap.

12

1YN [*]y cyfamser, yr ymdyrrawdd ynghyt lliaws aneirif o bopul, y’n yd [‡]ymsengynt ar y gylydd: ac y dechreuodd ef ddywedyt wrth ei ddiscipulon yn gyntaf, Ymochelwch rac [*]surdoes y Pharisaiait, yr hwn yw [‡]hypocrisi. 2Can nad oes dim toedic, a’r ny’s didoer: na chuðiedic a’r ny’s daw i wybodaeth. 3Erwyð paam pa bethe bynac a ðywetsoch yn‐tywyllwch, ei clywir yn y goleuni: a’ hyn a ddywedesoch yn y glust, mewn lleoedd dirgel, a bregethir ar [*]vchaf y tai. 4A’ dywedaf wrthych vy‐cereint, Nac ofnwch rac yr ei n a laddant y corph, ac wedy hyny eb [‡]yddyn gahel gwneuth ’r dim mwy. 5A’ rhac ddangosafy‐chwy, pwy ’n a ofnwch: ofnwch hwn yr vn gwedy lladdo, ’sy iddo veddiant i [*]vwrw i’r yffern: [‡]dioer, y dywedaf wrthych, hwnvv a ofnwch. 6Any phrynir pempt o darynot‐y‐to er doy fferling, ac eto nid oes vn o hanynt yn angof geir bron Duw? 7Ie, ac y mae oll wallt eich pen yn gyfrifedic: nag ofnwch gan hyny: [*]ys ymdelwch mwy no llawer o adarynot yto. 8Hefyt y dywedaf y‐chwy, Pwy pynac a’m [‡]cyffesso i geyr bron dynion, Map y dyn y cyffessa yntef hefyt geyr bron Angelion Duw. 9A’ hwn a’m gwato i geyr bron dynion, a wedir geyr bron Angelon Duw. 10A’ phwy pynac a ddywait [*]’air yn erbyn Map y dyn, ei maddeuir iddaw: eithyr i hwn a gablo yr Yspryt Glan, ny’s maddeuir. 11A’ phan ich’ dugant ir Synagogae, ac at y llywyawdwyr a’r gwyr‐o‐[*]veddiant, na [‡]ovelwch pa vodd, nei pa beth a atepoch, nai pa beth a ddywetoch. 12Can ys yr Yspryt Glan a’ch dysc yn yr awr hono, pa beth [*]sy rait i chvvi y ddywedyt. 13Ac vn o’r dyrfa a ddyvot wrthaw, Athro, [‡]arch i’m brawd rannu a mi yr etiueddiaeth. 14Ac ef a ddyuot wrthaw, [*]Y [‡]dyn, pwy a’m gesodes i yn vrawdwr, neu yn rhannwr arnoch? 15Erwydd paam ef a ddyuot wrthynt Edrychwch ac ymogelwch rac trachwant: can ys cyd bot i ðyn amlder o dda, er hyny nid yw i [*]einioes yn sefyll o nerth ei dda. 16Ac ef adroddawdd barabol wrthynt, gan ddywedyt, [‡]Tir ryw wr goludawc a ffrwythlonawdd yn dda. 17Ac velly y meddyliawð ynto ehun, can ddywedyt, Beth a wnaf, am nad oes genyf ehengder lle gallwyf ðody veu ffrwythae y gadw? 18Ac ef a ddyuot, Hyn a wnaf, mi []dynnaf veu yscuporiae i lawr, ac a adailiadaf ’rei mwy, ac yddyn y casclaf veu oll ffrwythae, a’m daon. 19A’ dywedaf wrth vy enait, Enait, mae yti dda lawer wedy ’r roi y gadw dros lawer o vlyðyneð: gorphywys, bwyta, yf, [‡]ymddigrifha. 20A’ Duw a ddyuot wrthaw, A ynfyd, heno y cyrchant ymaith dy enait y cenyt: yno pwy biei‐vyð y pethae a arlwyaist? 21Velly am hwn a dresoro yddo ehun, ac nyd yw ’oludawc [*]yn‐duw. 22Ac ef a ddyuot wrth ei ddiscipulon, Am hyny y dywedaf wrthych, Na [‡]phryderwch am eich [*]einioes, beth a vwytaoch: nac am eich corph, beth a wiscoch. 23Mwy yw’r einioes na’r lluniaeth: a’r corph na’r [‡]wisc. 24[]Ystyriwch vvedd y cicvrain: can na heuant, ac na vetant: ac nid oes yddyn na [*]chell nac yscupawr, ac er hyny y mae Duw yn y [‡]l’uniaethy hwy: pa veint mwy ydd y‐chwi well na ’r [‡]ehediait? 25A phwy ’n o hanoch drwy ovalus‐veðyliaw, a aill dodi wrth ei [*]gorpholaeth vn cuvydd? 26A’ny ellwch gan hyny wneythur y peth lleiaf, paam y pryderwch am y [‡]llaill? 27Ystyriwch’ y lili [*]mal y tyfant vvy nyd yyn yn [‡]travaely, nag yn nyddu: a’ dywedaf wrthych, na bu Selef y un yn ei oll [*]arderchawgrwydd, wedy ’r wiscaw val vn or ei hyn. 28Ac a’s [*]amwisc Duw y gwelltyn yr hvvn’sy heddyw yn y maes, ac y voru a daylir ir ffwrnais, pa vaint mwy y dillada ef chvvychwi, havvyrvechan eich ffydd? 29Can hyny na vid y chwi [‡]ymovyn, py beth a vwytaoch nei pa beth a yfoch, ac na [*]phedruswch. 30Can ys y pethae hyn oll a ymgais [‡]populoedd y byd: a’ch Tat chwi a wyr vot arnoch eisie y pethae hynn. 31And yn [*]hytrach caisiwch‐vvi deyrnas Duw, a’r pethae hyn oll a [‡]roddir ychwy. 32Nac ofna, dydi gadw bach: can ys ryngawdd bodd i’ch Tad roddy y‐chwy y deyrnas.

33Gwerthwch ysyð y‐chwy, a ’rhowch yn eleeseni. Gwnewch y‐chwy [*]amnerae a’r ny’s hen eiddiant, yn dresawr [‡]andefficiol yn y nefoedd, lle ny [*]nesa llaitr, ac ny lygra [‡]pryf. 34Can ys lle y mae eich tresawr, ynaw y byð eich calon hefyt. 35Bit eich [*]llwyni wedy ’r wregysu, a’ch[‡]cannwyllae wedy [*]’nynu, 36a’ chwitheu yn gyffelyp i [*]ðynion yn dysgwyl am ei harglwydd, pa bryd y daw ef o’r briodas, val pan ddel ef a’ churo ’r drvvs, yddyn agori iddo yn ebrwydd. 37Ys gwynvydedic y gweision hynny, yr ein yr Arglwydd pan ddel ei caiff [‡]yn‐neffro: yn wir y dywedaf y‐chwi, yr ymwregysa ef ehun, ac a‐wna‐yddyn eisted‐i lawr‐i‐vwyta, ac a ddaw allan, ac y gwasanaetha hwy. 38Ac a’s daw ef yn yr ail [*]wiliadwriaeth, [‡]nei a’s daw ef yn y drydedd wiliaduriaeth, a’ ei cahel wy velly, gwyn ei byt y gweision hyny. 39[*]Yr owon gwybyddwch hyn, pe’s[‡]gwypei gwr y tuy pa awr y daethesei’r lleitr, ef a wyliesei, ac ny adawsei gloddiaw ei duy trywoð, 40[*]A’ byddw‐chwitheu am hyny barot: can ys daw Map y dyn yn yr awr a’r ny thybioch. 41Yno dywedyt o Petr wrthaw, Arglwydd, ai wrthym ni y dywedy y parabol hwn, ai ynte wrth bavvb oll hefyt? 42A’r Arglwydd a ddyvot, Pwy ’n sy [‡]dy-warcheidwat ffyddlawn, a’ [*]phwyllawc, yr hwn a ’osyt yr Arglwydd yn llyvvodraethvvr ar ei duylu, y roddy yddyn ei[*]cyfluniaeth yn y amser? 43Gwyn ei vyt yntef y gwas, yr hwn ei arglwyð pan ddel, ai caiff yn gwneythu ’r velly. 44Yn wirionedd y dywedaf wrthych, y gosyt ef hwnw yn llyvvodraethvvr ar yr oll ac ys y iddaw. 45Eithyr a’s dywait y gwas hwnw yn ei galon, Ef a oeda vy arglwydd ei ddyuodiat, a’ dechrae [‡]curaw y gweision, a’r morynion a’ bwyta ac yfet, a’ [*]meddwi. 46E ddaw arglwydd y gwas hwuw mewn dydd pryd na thybia ef, ac mewn awr na wyr ef ywrthei, ac ei trycha ef ymaith, ac a rydd iddo ei ran y gyd a’r anffyddlonieit.

47A’r gwas hwnw a wybu ewyllys ei arglwydd, ac nyd ymbaratoawdd, ac ny wnaeth yn ol y ewyllys ef, a vaiddir a llawer gvvialennot. 48Eithyr ’hwn [‡]ny’s gwybu, ac a wnaeth bethae [*]teilwng o [‡]wialenodae a vaiddir ac ychydic vvialenodæ: can ys i bwy bynac y rhoðwyt [*]llawer, l’awer a geisir ganthaw, ac y bwy bynac y dodant lawer, mwy a ’o vynnant ganthaw.

49Taan a ðaethym i roi ar y ddaiar, a’ pha beth yw v’wyllys, a’s cenneuwyt eisus? 50Eithyr [*]dir yw vy-betyddiaw a betydd, a’ phywedd im gwescir, y’ ny dervynir hyn. 51A’ dybiwch ddyuot o hanovi y roddy [‡]tangneddyf ar y ddayar? dywedaf y chwi, nad do eithyr yn hytrach[*]ymryson. 52Can ys [‡]o hyn allan y byð pemp yn yr vn tuy wedy’r ymranu, tri yn erbyn dau, a’ dau yn erbyn tri. 53Y tat a ymranna yn erbyn y map, a’r map yn erbyn y tat: y vam yn erbyn y verch, a’r verch yn erbyn y vam: y [‡]chwegr yn erbyn y waydd, a’r waydd yn erbyn hei chwegr. 54Yno y dyuot ef ir [*]werin, Pan weloch [‡]wybren yn cyuodi o’r Gorllewin, yn y van y dywedwch, Y mae cavod yn dyuot: ac velly yw. 55A’ phan vveloch y Deheuwynt yn chwythu, y dywedwch, y bydd hi gwresoc, a hi vydd. 56Hypocriteit, chvvi gwyddoch [‡]ddyall wynep y ddayar, a’r nef: a’ phaam na ddyellwch yr amser hyn? 57Ac paam na vernwch o hanoch eich hunain beth ’sy gyfiawn.

58Tra vych yn myned y gyd ath ’wrthnebwr at y [*]llywyawdr, ’rhydd y fforð [‡]dyro dy waith ar gael dy ymwared y wrthaw, rac bot iddaw dy ddwyn at y brawdwr, ac i’r [*]brawdwr dy roðy at y [‡]cais, ac ir cais dy davlu yn‐carchar. 59Dywedaf yty, nad ai di y maes o ddyno yd y ny thelych yr [*]hatling eithavv.

[*] * dros

[‡] ‡ cytundep

[*] 12:1 * hyny

[‡] 12:1 ‡ ymsethrynt

[*] 12:1 * levein

[‡] 12:1 ‡ ffucsancteiðrwydd

[*] 12:3 * ben

[‡] 12:4 ‡ ar ei llaw allu

[*] 12:5 * tavly

[‡] 12:5 ‡ sicr

[*] 12:7 * gwell ydych no

[‡] 12:8 ‡ addeso

[*] 12:10 * ddim

[*] 12:11 * awdurdot

[‡] 12:11 ‡ phryderwch

[*] 12:12 * a ddylech dywait

[‡] 12:13

[*] 12:14 * Tiwr Hawr

[‡] 12:14 ‡ cupyðdot, angawrdep

[*] 12:15 * vywyt, hoedyl

[‡] 12:16 ‡ Gwlad bro

[] 12:18 * goyscaraf dinistraf

[‡] 12:19 ‡ cymer y bid yn digrif

[*] 12:21 * tu ac ðuw

[‡] 12:22 ‡ ofelwch

[*] 12:22 * bywyt hoedl

[‡] 12:23 ‡ dillat

[] 12:24 * Edrychwch ar

[*] 12:24 ‡ ymogor

[‡] 12:24 * porthy

[‡] 12:24 † adar

[*] 12:25 * veint

[‡] 12:26 ‡ relyw

[*] 12:27 * podd

[‡] 12:27 ‡ poeni, ymddygwd, yn llafuriaw, ymluddedigaw

[*] 12:27 * reiolti, ’ogoniant, wychder

[*] 12:28 * dillada

[‡] 12:29 ‡ geisio, erchi

[*] 12:29 * ðowtiwch thremiwch, ymgodwch

[‡] 12:30 ‡ cenedloedd

[*] 12:31 * gynt

[‡] 12:31 ‡ dreiglir

[*] 12:33 * byrsae

[‡] 12:33 ‡ ny phalla

[*] 12:33 * ddaw

[‡] 12:33 ‡ gwyfyn

[*] 12:35 * llovynae

[‡] 12:35 ‡ goleuadae llugyrn yn

[*] 12:35 * cenneu

[*] 12:36 ‡ wyr.

[‡] 12:37 ‡ gwiliad, gwilio

[*] 12:38 * gadwadwriaeth, wylfa

[‡] 12:38 ‡ ac

[*] 12:39 * Mawr

[‡] 12:39 ‡ gwypei

[*] 12:40 * Ac ymbaratowch

[‡] 12:42 ‡ benteuluwr

[*] 12:42 * phwyllic, phrudd, doeth

[*] 12:42 * cymmedrvwyt

[‡] 12:45 ‡ taro ffusto

[*] 12:45 * brwysco

[‡] 12:48 ‡ ny’w

[*] 12:48 * haeddedic

[‡] 12:48 ‡ vaethcenō

[*] 12:48 * lliaws

[*] 12:50 * mae i mi yn ol, rhait

[‡] 12:51 ‡ heddwch

[*] 12:51 * goyscar, ancytūdep

[‡] 12:52 ‡ or awr hō, o’r prydhyn

[‡] 12:53 ‡ vam ynghyfraith

[*] 12:54 * dyrfa, bobul

[‡] 12:54 ‡ cwmwl

[‡] 12:56 ‡ broui, varnu, dybyaw

[*] 12:58 * swyddoc

[‡] 12:58 ‡ ymlewha

[*] 12:58 * barnwr

[‡] 12:58 ‡ porthawr,

[*] 12:59 * nes i ti daly

Pen. xiij.

Creulonder Pilat. Ny ddylem ni varnu vot yn enwir bawb oll ar a ddioddefo artaith. Christ yn annoc i edueirwch. Ef yn iachau y ’wreic grepach. Ef yn atep llywiawdr y Synagog. Drwy amryw gyffelybiethae y mae ef yn datcan pa beth yw teyrnas Duw. A’ hefyd nad yw niver yr ei a vydd cadwedic, anyd ychydigyn. O’r dywedd y dengys na ddichon na meddiant bydawl na nerth rwystro na llestair rhin ac arvaeth Duw.

13

1YR oedd ’rei yn presennol yn yr amser hwnw, yn menegy iddaw am y Galilaiait, y sawl a gymyscesei Pilat ei [*]gwaed gyda ai h’aberthae hwy hunain. 2A’r Iesu a atepawdd, ac a ddyuot, wrthyn, A dybygwch wi vot y Galilaieit hyn yn bechadurieit mwy na’r oll Galilaieit ereill, can ddarvot yddyn ddyoddef cyfryw bethae? 3Dywedaf ychwy, nad ynt: eithyr any [‡]wellewch eich bucheð ef ach cyfergollir oll yr vn ffynyt. 4Nei a dybygwch vvi am y daunaw hyny y [*]syrthiawdd y twr arnyn yn Siloam, ac ei lladdawdd, y bot hwy yn [*]pechaturieit y tu hwnt ir oll ddynion a [‡]breswiliant yn‐Caerusalem? 5Dywedaf yw’ch [*]nad ynt: eithyr any’wellewch‐eich‐buchedd, ef eich cyfergollir oll yr vn ffynat.

6Ef a ddyuot hefyt y [*]parabol hyn, Yr oedd [‡]gwr a’ ffycuspren iddaw wedy ’r blanny yn ey ’winllan ac ef a ddaeth ac a geisiawdd ffrwyth arnaw, ac ny chafas ddim. 7Yno y deuot ef wrth y gwinllannwr, [*]Nachaf, y tair blynedd hyn y daethym ac y ceisiais ffrwyth ar y fficuspren hwn, ac nyd wyf yn cael dim: []trycha e y lawr: paam y mae ef yn divwynaw ’r tir? 8Ac ef atepawdd ac a ddyuot wrthaw, Arglwydd, gad iddo ’r vlwyðyn hon hefyt, ne’s i mi gloddiaw yn ey [*]gylch, a’ ei deilo. 9Ac a’s dwc ef ffrwyth, [‡]gad iddo: anid ef, gwedy hyny [*]y trychy e i lawr.

10Ac ef ei dyscawdd yn vn o’r Synagogae ar y dyð Sabbath. 11A’ nachaf, ydd oedd yno gwraic ac iddi yspryt gwendit, er ys da’unaw [‡]blynedd, ac oedd wedy’r [*]gydgrymu, ac ny’s gallei ymddadgrymu mywn modd yn y byd. 12A’ pan welas yr Iesu y hi, ef y gelwes hi ataw, ac a ddyuot wrthei, Ha‐wreic, ith ellyngwyt ywrth dy wendit. 13Ac ef a [‡]ddodes ei ddwylo arnei, ac yn y man yr vniownwyt hi, ac y gogoneddawdd hi Dduw. 14Ac [*]arglwydd y Synagog a atepawdd yn sorredic, can i’r Iesu iachau ar y dydd Sabbath, ac a ðyuot wrth y popul, Y mae chwech diernot ar yr ei y dylyir gweithio: ar yr y rhe’in gan hynny dewch, ac iachaer chwi, ac nyd ar y dydd Sabbath. 15Yno atep iddo o’r Arglwyð, a’ dywedyt, [‡]Hypocrit, anyd yw pop vn o hanochvvi ar, y dydd Sabath yn gellwng ei ych nei asin o’r preseb, a’ dywys y yfed dwfr? 16Ac any ðyly yverch hon i Abrahā, yr hon a rwymoð Satā, wele, ys daunaw blyneð, gahel hei gellwng o’r rhwym hwn ar y dydd Sabbath? 17A’ phan ddywedei ef y pethae hyn, y [*]cywilyddit y oll wrthnepwyr ef: a’r oll popul a lawenhaei [‡]wrth y pethae [*]rhagorawl a wnaethit y gantaw ef.

18Yno y dyuot ef, I ba beth y mae teyrnas Dew yn gynhebic? [‡]ne i ba beth y cyffelybaf y hi? 19Cyffelyp yw i ’ronyn o had mustard, yr hwn a gymerei ðyn ac a heuhei yn dy ’arð, ac a dyvei, ac ’ai yn brē mawr, ac [*]ehediait y nef a nythent yn ey gangae

20A’ thrachefn y dyuot, I ba beth y cyffelypaf deyrnas Duw? 21Cyffelyp yw i [‡]surdoes, ’rhwn a gymrei wreic, ac ei cuddiei mewn tri [*]chibened o vlawd, yn y surei oll.

22Ac ef a [‡]gerddawdd trwy ’r oll ddinasoedd a’ threfi, gan ei dyscu, gan [*]ymddaith tu a’ Chaerusalem. 23Yno y dyuot vn wrthaw, Arglwydd, [‡]Ai ychydigion ynt a vyddant cadwedic? Ac ef a ddyuot wrthynt, 24[*]Ymdynnwch am vynet y mywn [‡]i’r porth cyfing: can ys llaweroedd, dywedaf ywch, a gaisiant vyned i mywn, ac [‡]ny byddant abl. 25Gwedy y cyfoto gwr y tuy i vynydd, a’ chau’r drws a’ dechreu o hanoch sefyll allan, a’ churo ’r drws, gan ddywedyt, Arglwydd, Arglwydd, agor y ni, ac ef a atep ac a ddywait wrthych, Nyd adwen chwi, o b’le ddych. 26Yno y dechrewch ddywedyt, Bwytesam ac a yfesam geyr dy vron, ac a ðysceist y bobyl[*]ar ein heolydd. 27Ac ef a ðywait, Dywedaf wrthych, nyd adwaen i chwi o b’le ddych: ewch ymaith ywrthyf chwychwi weithredwyr [‡]enwiredd. 28Yno y bydd wylofain a’ rriccian dannedd, pan weloch Abraham, ac Isaac ac Iaco, a’r oll Prophwyti yn‐teyrnhs Duw, a’ chwitheu wedy ych [*]tavly allan. 29Yno y dawant llavver o’r Dwyrein, a’r Gorllewin, ac o’r Gogledd ac o’r Deheu, ac a eisteddant‐ar vord yn‐teyrnas Duw. 30A’ nycha yn olaf ydd ynt, yr ei vyddant gyntaf, ac y mae yn gyntaf yr ei vyddant olaf.

31Yn y diernot hwnw y daeth yr ei or Pharisaieit, ac y dywedesont wrthaw, Cerdda ymaith, a’ dos o ddyma: can ys Herod a [*]chwenych dy ladd di. 32Yno y dyuot ef wrthynt, Ewch a dywedwch ir [‡]cadnaw hwnw, Nycha I bwriaf allan gythaelieit, ac [*]y gorphenaf iachau, heddyw, ac yvoru, a’r trydydd dydd mi [‡]ðybennir. 33Er hyny rhaid i mi [*]orymddaith heddyw, ac evoru, a’ threnydd: can ny ’all vot, y collir Prophwyt [‡]allan o Caerusalem. 34A Caerusalem, Caerusalen, yr hon a leðy ’r Prophwyti, ac a lapyddy yr ei a ddanvonir atat, pa sawl gwaith yr ewyllyseis gasclu dy blāt di ynghyt, yr vn modd ac y cascl yr iar hi[*]nytheid y dā y hadaned, ac ny’s [‡]mynnech? 35Nycha: y gedewir eich tuy y‐chwy yn [*]ancyfannedd. ac yn wir y dywedaf y chwi, [‡]na chewch‐vy‐gweled, yn y ddel yr amser y dywedoch, Ys bendigedic yr hwn ’sy yn dyuot yn enw yr Arglwydd.

[*] 13:1 * creu

[‡] 13:3 * ddewchwi ir iawn

[*] 13:4 ‡ cwympoð

[*] 13:4 * ddyledwyr

[‡] 13:4 ‡ drigan

[*] 13:5 * na ddo

[*] 13:6 * ddamec

[‡] 13:6 ‡ nebun

[*] 13:7 * Wele

[] 13:7 ‡ tor, bwrw cymyna

[*] 13:8 * coegi, diffrwytho

[‡] 13:9 ‡ Tec a’ da yvv

[*] 13:9 * cymyny

[‡] 13:11 ‡ blyddyneð

[*] 13:11 * gyd grebychu

[‡] 13:13 ‡ ’osodes

[*] 13:14 * llywyodr

[‡] 13:15 ‡ ffvantwr

[*] 13:17 * gwartheit

[‡] 13:17 ‡ ar, gan

[*] 13:17 * gogonedus, arbenic, ardderchawc,

[‡] 13:18 ‡ ac

[*] 13:19 * adar yr awyr

[‡] 13:21 ‡ leven

[*] 13:21 * phecked, o fflwr, bellieid

[‡] 13:22 ‡ dramwyawdd

[*] 13:22 * wneythyr taith, siwrneio

[‡] 13:23 ‡ A oes nymawr ymrosenwch

[*] 13:24 * Ymorchestwch Ymorthrechwch

[‡] 13:24 ‡ trwy

[‡] 13:24 * ny’s gallant

[*] 13:26 * yn

[‡] 13:27 ‡ anghyfiawnder

[*] 13:28 * gwthio, bwrw y

[*] 13:31 * wyllysa

[‡] 13:32 ‡ llwynoc

[*] 13:32 * yr iachaf yn oystad

[‡] 13:32 ‡ dyweddir, gorphenir

[*] 13:33 * rodio

[‡] 13:33 ‡ oddieithr, y maes o

[*] 13:34 ‡ chywdot,

[‡] 13:34 * ewylysech

[*] 13:35 ‡ ddiffaith

[‡] 13:35 * nam gweloch nes dyuot

Pen. xiiij.

Yr Iesu yn bwyta y gyd ar Pharisaiait. Yn iachau ’olwy’r dwfr ar y Sabbath. Yu dyscu i ni vod y estyngedic a’ gohawdd y tlodion in bord. Ef yn manegi am y [‡]cwynos mawr. Y mae ef yn y rhybyddiaw hwy ymblaenllaw yr ei y dylynant ef am amcanu ei cyfrif o’r blaen beth a gyst yddyn. Halen y ddaiar.

14

Yr Euangel y xvij. gwedy Trintot.

1AC e ddarvu pan oedd ef wedy myned i tuy vn or pharisaieit pēnaf ar y dydd Sabbath, i vwyta [*]bara hwy y dysgwiliesant ef. 2A’ [‡]nycha, geir i vron ydd oedd ryw ðyn claf or [*]dropsi. 3Yno ’r Iesu a atepodd, ac a lafarodd wrth y [‡]Cyfraithwyr, a’r Pharisaieit, can ddywedyt, Ae rhydd iachay ar y dydd Sabbath? 4A’ thewy a wnaethant wy. Yno ef ei cymerth, ac ei iachaoð, ac ei gellyngawdd ymaith, 5ac ei atepawdd hwy, gan ðywedyt, Pwy o hanoch a’s ei asin ne i ych a syrth mewn pwll, ac yn y van ny’s tyn ef allan ar y dyð Sabbath? 6Ac ny allesant [*]wrthep yddaw am y pethae hynn. 7Ef a ddyvot hefyt [‡]parabol wrth y [*]gohaddwyr pan [‡]ddaliawdd val ydd oeddent yn dethawl yr eisteddleoedd vchaf, ac a ddyvot wrthynt, 8Pan ith ’ohoddder gan nep i [*]neithior, nag eistedd yn y lle pennaf, rac bot vn anrydeðusach na thi wedi ’ohawdd y canto, 9a’ dawot o hwn ath ’ohoddawdd ti ac ef, a’ doedyt wrthyr, Dyro le i hwnn, ac yno dechrae o hanot trwy gywilydd gymeryt y lle isaf. 10Eithyr pan ith ’ohoddir, dos, ac eistedd yn y lle isaf, y n y bo pan ðel yr hwn ath ’ohaddes, ddywedyt wrthyt, Y car, eistedd yn uwch i vynydd: Yno y bydd [*]clod yt yngwydd yr ein a gydeisteddant a thi. 11Can ys pwy pynac a ymddercha, [‡]’ostynger, a’ hwnn a ymestwng, a dderchevir.

12Yno y dyuot hefyt ef wrth hwn y gohaddesei ef, Pan wnelych giniaw nei [*]gwynos, na ’alw dy gereint, n’ath vroder, na’th [‡]genedl, n’ath gymydogion goludawc, rac yddynt wy hefyd [*]dy ’ohawdd dithe drachefyn, a’ chael o hanot ad‐talu ’r pvvyth y‐ty. 13Eithyr pan wnelych ’wledd, galw y tlodion, yr efryddion, [‡]yr ei anafus, a’r dailliō, 14a’ gwynvydedic vyddy, can na allant ad‐dalu ’r pvvyth y‐ty: can ys [*]ad‐telir y pvvyth y‐ty [‡]yn‐cyuodiadigeth yr ei cyfiawn.

Yr Euangel yr ail Sul gwedy Trintot.

15¶ A’ phā glypu vn o’r ei oeð yn eisteð ar y bwrð y pethae hyn, y dyuot wrthaw, Ys gwynvydedic yr hwn a vwyty vara yn‐teyrnas Duw. 16Yno y dyuot ef wrthaw, Ydd oedd[‡]gwr a wnai [*]gwynos mawr, ac ’ohaddawdd laweroedd, 17ac a ddanvones ey was bryd [‡]cwynos, y ddywedyt wrth yr ei gohawddedic, Dewch: can ys bot ys awrhon pop peth oll yn parot. 18A’ hvvythe oll [*]o vn‐vryd a ddechreusont [*]ymescusodi: Y cyntaf a ddyuot wrthaw, Mi brynais [‡]dyddyn, ac mae’n angenrhait i mi vyn’d allan a’ gweled hwnw: atolwc y‐ty, cymer vi yn [*]escusodol. 19Ac arall a ddyuot, Mi brynais bemp [‡]iau o ychen, ac yddwyf yn myn’d i brovio y ’rhe’ini: [*]adolwc y‐ty, cymer vi yn escusedic. 20Ac arall a’ ddyuot, Mi briodas wraic, ac am hyny ny allaf i ddyuot. 21Ac velly yr adymchwelawð y gwas hwnw, ac y menagawdd y’w arglwydd y pethae hynn. Yno y [‡]digiawdd gwr y tuy, ac y dyuot wrth y gwas, Dos allan ar [*]ffrwst, ir heolydd ar [‡]gwigoedd y dinas, a’ dwc y mewn yma y tlodion, a’r efryddon, a’r [*]anafuson, a’r daillion. 22A’r gwas a ddyuot, Arglwyð, e ðarvu val y gorchmynaist, ac eto y mae lle. 23Yno y dyuot yr arglwyð wrth y gwas, Dos [‡]allan ir prifffyrdd a’r caeae, a’ chympell wy y ddyuot y mywn, yn y lawnwer [‡]vy‐tuy. 24Can ys‐dywedaf wrthych na bydd ir vn a’r gwyr hyny a ’ohawddwyt [*]chwaythy dim om [‡]cwynos i. 25Ac ydd oedd torfae mowrion yn myned y gyd ac ef, ac ef a droes ac a ddyuot wrthynt, 26A’s daw nebun at y‐vi, ac eb gasau ei dat, a’ y vam, a’ y wreic a’ y blant, a ’broder a’ chwioredd: ac eto y enaid e hun hefyt, ny ddychon ef vot yn ddiscipul i mi. 27A’ phwy bynac ny ddwc ei [*]groc a’ dyuot ar vyol, ny [‡]ddygon ef vot yn ddiscipul i mi. 28Can ys pwy o hanoch a vei [*]ar vedr adailiadtwr, nid eistedd yn gyntaf, a’ chyffrif y [‡]draul, a oes ganthaw ddigon y’vv[*]’orphen, 29rac gwedy darvot iddo ’osot y [‡]sail, ac ef eb vot yn able y’w ’orphen, dechreu o bawp oll aei hedrycho, y watwar ef, 30gan ddywedyt, E ddechreuawð y [*]gwr hwn adailiat, ac nyd oedd e abl y ’orphen? 31Neu pa Vrenhin yn myned i [*]wneuthu rhyvel yn erbyn Brenhin arall, nid eistedd i law ’r yn gyntaf, ac ymgygcori, a vydd ef abl a dec mil, y gyfwrdd a hwn ’s’yn dyuot yn y erbyn ef ac vcain‐mil? 32Neu tra vo yntef ym‐pell y wrthaw, ef a ddenvyn gennadwri, ac a ddeisyf arno amodeu[‡]tangneddyf. 33Velly yr vn moð, pwy pynac o hanoch, nyd ymwrthoto ac chymeint oll ar [*]a vedd, ny aill ef vot yn ddiscipul i mi. 34Da yw ’r halen, eithyr a diflasa’r halen, a pha beth yr [‡]helltir ef? 35Nyd yw ef [*]wrteithus nac i dir, nac i domen, and ei davlu allan a wnant. Hwn ’sy iddaw glustiae i [‡]glybot clywet.

[‡] 14:0 ‡ svvper

[*] 14:1 * bwyt

[‡] 14:2 ‡ llyma

[*] 14:2 † haint dwfr

[‡] 14:3 ‡ Latmerieit, ai Esponwyr y gyfraith

[*] 14:6 * gyfatep

[‡] 14:7 ‡ ddamec

[*] 14:7 * yr ei a elweist

[‡] 14:7 ‡ graffodd, gadwodd

[*] 14:8 * briodas

[*] 14:10 ‡ erdduniāt moliant

[‡] 14:11 * iselir

[*] 14:12 * swper

[‡] 14:12 ‡ tylwyth, traseu

[*] 14:12 * adwawdd di

[‡] 14:13 ‡ cloffion

[*] 14:14 * ith

[‡] 14:14 ‡ ynghyfodiat

[‡] 14:16 ‡ nev dyn

[*] 14:16 * swper

[‡] 14:17 ‡ swper

[*] 14:18 * o vn veðwl, o gydsynniet

[*] 14:18

[‡] 14:18 ‡ wrthot

[*] 14:18 * escusedic

[‡] 14:19 ‡ par

[*] 14:19 * adolwyn

[‡] 14:21 ‡ llidiawdd

[*] 14:21 * ar vrys

[‡] 14:21 ‡ ystrytoedd

[*] 14:21 * cloffion

[‡] 14:23 ‡ ymaith

[‡] 14:23 ‡ vynhy

[*] 14:24 * orchwaeðu, dastio, brovi

[‡] 14:24 ‡ swper

[*] 14:27 * groes

[‡] 14:27 ‡ all

[*] 14:28 * yu ācanu, yn meddwl

[‡] 14:28 ‡ gost

[*] 14:28 * gwplau

[‡] 14:29 ‡ grwnd, grwndwal, sylvaeniat

[*] 14:30 * dyn

[*] 14:31 * revela

[‡] 14:32 ‡ heddwch

[*] 14:33 * sy iddo

[‡] 14:34 ‡ blasheit

[*] 14:35 * gymmwynasol, dda yw ðodi. &c.

[‡] 14:35 ‡ gwrando, gwrandawet

Pen. xv.

Y Pharisaieit yn grwnach am vot Christ yn derbyn pechaturieit. Trugarogrwyð Duw a espesir yn eglaer yn y ddamec am y can llydn dauat. Llewenydd yn y nef am vn pechatur. Am y map hael-burllawioc, a drauliawdd y cwbyl yn over.

15

Yr Euangel y iij. Sul gwedi Trintot.

1YNo ydd oedd yr ol’ Publicanot a’r pechaturieit, yn cyniret ato y wrādaw arnaw. 2Am hyny [*]murmur a wnaeth y Pharisaiait a’r Gwyr‐llen, can ddywedyt, Ef a adderbyn bechaturieit, ac a vwyty y gyd ac wynt. 3Yno y dyvot ef y [‡]ddamec hon wrthwynt, gan ddywedyt, 4Pa [*]ðyn o hanoch a gantho gant o ddeveit, ac a chyll e vn naddwynt, ny ad [‡]y namyn vn pemp‐ucain yn y dyffeith, ac a gerdd yn ol yr hon a golles, y’n y chaffo ehi? 5A’ gwedy yðaw hi chahel, ef hei [*]gesyt ar ei escwyddae yn llawen. 6A’ phan ddel e‐dref, ef a ailw ynghyt ei gereint a ei gymydogion, can ddoedyt wrthwynt, Cydlawenhewch a mi, can i mi gahel ve‐davat y gollesit. 7Mi ddywedaf wrthych, mae velly y bydd llewenydd yn y nef am vn pechatur a [‡]ðel ir iavvn yn vvvy nac am amyn vn pemp‐ucain o rei cyfiawn ar nyd rait yðwynt wellay ei buchedd. 8Ai pa wreic [*]ac yddi ddec [‡]dryll o ariant, a chyll hi vn dryll, ni [*]olae gannwyll, ac a escup y tuy, ac a gais yn vanol y ny chaffo? 9Ac wedy yddi gahel, hi a ailw am hei charesae a’ chymydogesae, can ddoedyt, Cydlawenhewch a mi: can ys cefeis y dryll a golleswn. 10Velly, y dywedaf wrthych, y mae llawenydd yn‐gwyð Angelion Duw [‡]am vn pechatur yn dyvot‐ir‐iawn.

11Ef a ddyuot hefyt, Ydd oeddi ryvv wr ddau vap. 12A’r ieungaf o hanynt a ddyuot wrth y dat, Tad, [*]Dyro i mi y rran o’r da a ddygwydd i mi. Yno y rhannawdd ef yddwynt y [‡]vywyt. 13Velly [*]yn ol ny‐mawr o ddyddiae gwedy, i’r map ieungaf gasclu pop peth oll ynghyd, ef a wnaeth daith i wlat bell, ac yno y goyscarawdd ef ei [‡]dda gan vyw [*]yn afradlawn. 14A’ gwedy yddaw draulio y gyd oll, y codes drudaniaeth [‡]mawr trwy ’r [*]vro hono, ac yntef a ddechreuawdd vot arno [‡]ddeffic. 15Yno ydd aeth ef ac a ’lynawð wrth vn o ðinaswyr y wlad hono, ac ef y danvonawdd ef yw vaerdref y [*]bescy moch. 16Ac ef a chwenychei lenwy ei vola a’r [‡]cibe, a [*]ysei ’r moch: ac ny’w roei neb iddaw. 17Yno y daeth ef ataw y hun ac y dyuot, Pa sawl cyfloc-[*]ðyn gyd a’m tat ’sy yn cahel ei [‡]llawn ddigon o vara, a’mynef yn marw o newyn? 18Mi a godaf ac af at vy‐tad, ac a ddywedaf wrthaw, Tad, pechais yn erbyn y nef a’ ger dy vrō di19ac nid wyf mwyach deilwng im galw yn vap yti: gwna vi val vn o’th gyflog‐ðyniō, 20ac ef a gyuodes i vyny ac aeth at ei dat, a’ phā oeð ef yn hir‐bell y vvrthavv, ei dat y canvu ef, a chan drugarhau, ef a redawdd, ac a gwympawð [*]yn y vwnwg ef, ac ei cusanawð 21A’r map a ddyuot wrthaw, Tad, mi pechais yn erbyn y nef, a’ cher dy vron di, ac nid wyf mwyach deilwng [‡]i’m galw er yn vap yty. 22Yno dywedyt o’r tat wrth ey ’weison, Dygwch allan y wisc [‡]orae, a’ gwiscwch am danaw, a’ dodwch vodrwy am ei law, ac escidiae am ei draet, 23a’ dugwch y y llo bras, a’ lleddwch, a’ bwytawn a’ byddwn lawen. 24Can ys hwn vy map a oedd varw, ac ys y [*]vyw drachefn: ac e gollesit, ac ei cahad ef. A’ vvy dechreusont vot yn llawen. 25Yn hyn ydd oedd ey vab hynaf yn y maes, a’ phan ddaeth ef, a dynesau at y tuy, e glywei [‡]gygcanedd a charolae 26ac a alwodd ar vn o ei ’weision, ac ’ovynnodd pa beth ydoedd y pethe hyny. 27Ac ef a ddyuot wrthaw, Can ys dy vrawd a ddaeth, a’th dat a laddawð y oll []pascedic, can iddo y dderbyn ef yn iach adref. 28Yno y sorawdd ac nid ai y mewn: am hyny yd aeth ey dat allan ac a [*]dretiawdd ac ef. 29Ac yntef a atepawdd, ac a ðyuot wrth ei dad, [‡]Nycha cynniuer o vlyddynedd ith wasnaethais, ac nyd aythym vn amser dros dy ’orchymyn, ac erioed ny’s roist i mi vynn, val y gallwm wnaethur yn ll awen y gyd a’m cereint. 30And pan ddaeth dy vap hwn, yr vn a [*]ysawð dy [‡]dda y gyd a [*]phutenieit, [‡]ys lleddaist yddaw ef y llo pascedic. 31Ac ef a ddyuot wrthaw, Ha vap ydd yw ti yn oystat y gyd a mi, [*]ac oll meu vi, ’sy daudi. 32[‡]Raid oedd i ni sirio, a’ gwneuthu’d yn‐llawen: can ys marw oedd dy vrawt hwn, [*]a’ byw ydyw, drachefn: ac ef a gollesit, ac ei cahad ef.

[*] 15:2 * grwcnach grwytho

[‡] 15:3 ‡ parabol

[*] 15:4 * vn

[‡] 15:4 ‡ anid, ond

[*] 15:5 * dyd

[‡] 15:7 ‡ edifarha

[*] 15:8 * a’ chanthei

[‡] 15:8 ‡ pemp cemioc Lloecr pop dryll

[*] 15:8 * ennyn

[‡] 15:10 ‡ aruchaf

[*] 15:12 * Moes

[‡] 15:12 ‡ dda, olud

[*] 15:13 * gwedy ychydic oamser

[‡] 15:13 ‡ olud

[*] 15:13 * mewn gloddest

[‡] 15:14 ‡ newynoð

[*] 15:14 * wlad, artal

[‡] 15:14 ‡ eisiae

[*] 15:15 * borthi

[‡] 15:16 ‡ code

[*] 15:16 * vwytaei, borei

[*] 15:17 * was

[‡] 15:17 ‡ gwala

[*] 15:20 * ar ucha

[‡] 15:21 ‡ val. &c.

[‡] 15:22 ‡ benaf

[*] 15:24 * ailvyw

[‡] 15:25 ‡ gerdd, gydlais, a dains, ganu, a’chware dawns, chorae

[] 15:27 ‡ bras

[*] 15:28 * ymneheddodd

[‡] 15:29 ‡ Wely, synna ny thorais

[*] 15:30 * ddifaodd

[‡] 15:30 ‡ vywyt

[*] 15:30 * budroget

[‡] 15:30 ‡ ti leddaist

[*] 15:31 * a chyment a vtddafi dydi blae

[‡] 15:32 ‡ Iawn

[*] 15:32 * ac ailvyw a wnaeth

Pen. xvj.

Christ yn annoc yr ei ef ar ddoethinep a’ haelioni, wrth esempl y [*]goruchwilwr. Ny ddychon nep wasanaethu dau arglwydd. Ef yn, argyweddu trachwant a’ ffuc sancteiddrwydd y Pharisaiait. Am dervyn a’ grym y Ddeddyf. Am ’lan gyflwr priodas. Am y goludawc a’ Lazarus.

16

Yr Euangel y ix. Sul gwedy Trintot.

1AC ef a ðyfot hefyt wrth ei ðiscipulō Ydd oedd rryw ’wr goludoc, ac yðo oruchwiliwr, ac ef a [*]guhuddwyt wrthaw, ddarvot iddaw [‡]afradloni y dda ef. 2Ac ef a alwadd arno, ac a ddyuot wrthaw, Peth yvv hyn a glywaf am danat? dyrho gyfri o’th [*]orchwyliaeth: can na elly gahel mwy oruchwiliaw. 3Yno y dyvot y goruchwiliwr ynthaw ehun. Pa beth a wnaf: can ys bot vy arglwydd yn dwyn yr oruchwiliaeth y arnaf? Cloddiaw ny allaf, a’ chardota ’sy [‡]wradwyðus genyf. 4Gwnn beth a wnaf, pan im bwrier or ’orchwylieth mal im derbyniont [*]y’w taie. 5Yno gwedy iddaw alw ato pop vn o ddyledwyr ei Arglwydd, y dyvot wrth y cyntaf, Pa veint a ddyly vy Arglwydd yty? 6Ac ef a ddyvot, Cant [‡]mesur o [*]oleo. Ac ef a ddyvot wrthaw, Cymer dy escriven, ac eisteð yn ebrwydd, ac escrivenna ddec a’ deucain. 7Yno y dyvot ef wrth vn arall, Pa gymeint o ddlet ’sy arna ti? Ac ef a ddyvot. Cant [‡]mesur o wenith. Yno y dyvot ef wrthaw, Cymer dy escriven, ac escrivenna petwar‐ucain. 8Ac a ganmolawdd yr Arglwydd y goruchwyliwr ancyfiawn, am iddaw wneythyd yn [*]synhwyrol. Can ys synwyrolach yw [‡]plant y byt hwn yn ei cenetlaeth na phlant y golauni. 9A’ mi addywedaf yw’ch. Gwnewch y‐chwy [*]gereint [‡]a golud enwiredd, val pan vo eisiae arnoch, ich derbyniant i’r [*]trigvae tragyvythawl.

10Hwn ’sy ffyddlawn yn [‡]y lleiaf, ysy ffyddlawn hefyd yn llawer: a’ hwn ’sy ancyfiawn yn [*]lleiaf ys y ancyfiawn hefyt [‡]yn llawer. 11Can hyny any a’s buoch ffyddlonion yn y [*]golud enwir, pwy a gred y chwy yn y gwir ’olud? 12Ac any’s buoch ffyddlonion yn‐da vn arall, pwy a rydd y‐chwy, yr hyn ’s yð [‡]ywch’? 13[*]Nyd oes neb gwas a ddychon wasanaethu dau arglwydd: can ys ai ’n aill ai ef a gasaa vn, a’ charu ’r llall: ai ef a ’lyn wrth y naill, a’ [‡]thremygu ’r llall. Ny ellwch wasanaethu Duw a’ [*]golud. 14A’r pethae hyn oll a glybu y Pharisaiait hefyt, yr ei oedden [‡]gubyddion, a gwatworesont ef. 15Yno y dyuot wrthynt, Chvvychwi yw ’r ei ai cyfiawnavvch ych hunain [*]yn‐gwydd dynion: a’ Duw a ’wyr eich calonae: can ys y peth ’sy mevvn vchelfri gyd a dynion, y sy [*]ffiaidd [‡]yn‐gwydd Duw. 16Y Ddeddyf a’r Prophwyti a barahodd yd Ioan: ac er y pryd hyny y [*]precethwyt teyrnas Duw, a’ phawp dyn ’sy’n[‡]tori y mewn y‐ddei. 17A’ haws yw i nef a’ daiar [*]vyned heibio, nac y bydd i vn titul o’r Ddeddyf gwympo.

18Pwy pynac a’ ddellwng ei ’wraic y maith, a’ phriodi arall, mae’n [‡]tori priodas: a’ phwy pynac a brioto hon a ollyngwyt y maith ywrth y gwr, a dyr briodas.

Yr Euangel y Sul cyntaf gwedy Trintot.

19¶ Ydd oedd [*]ryw ’wr goludawc a oedd yn gwisco [‡]porphor a [*]lliein‐main, ac yn cymeryd ei vyt yn ddaentethol ac yn voethus peunydd. 20Ac ydd oedd ryw gardotyn a’ ei enw Lazarus, yr hwn a vwrit wrth y borth ef yn gornwydlyt, 21ac yn chwenychy cahel ei [‡]borthi a’r briwsion, a syrthient y ar vort y gvvr goludawc: eithyr a’ dawot o’r ’cwn a’ llyfu y gornwydedd ef. 22Ac e ddarvu, bot i’r cardotyn varw, ac ef ðucpwyt can yr Angelon i vonwes Abraham. A’ marw o’r gwr-goludawc, a’ ei gladdy a wnaethpwyt. 23Ac ef yn yffern mewn poenae, y cyfodes ei [*]olygon, ac a weles Abraham ym‐pell o yno, a’ Lazarus, yn ei vonwes. 24Yno y llefawð, ac y dyvawt, Y Tat Abraham, trugarha wrthyf, a’ danvon Lazarus, y [‡]drochy blaen ei vys mewn dwfyr, ac oeri vy‐tafawd: can ys im poenir yn y flamm honn. 25Ac Abraham a ddyvot Ha vap, [*]coffa yt gymeryt dy wynwyt yn dy vywyt [‡]yn gyffelip ac y cymerth Lazarus advyt: ac yr awrhon y confforddir ef, ac y poenir tithef. 26Ac eb law hynn oll, y rhyngom ni a’ chwiy mae [*]gagēdor ðirvawr wedy ’r ’osot, mal yr ei a ewyllysient vynet o ddyma ato‐chwi ny allant, nac o ddyna ddyvot [‡]atam ni. 27Yno y dyvot ef. Can hyny [‡]atolygaf y‐ty dat, y ddanvon ef y duy vy‐tat 28(o bleit y mae i mi pemp broder) val testolaetho ydd‐wynt, a’ rac yð wynt wy dawot ir poenva [*]hon. 29Abraham a ddyvot wrthaw. Mae ganthwynt Moysen a’r Prophwyti, gwrandawant arnynt wy. 30Ac ef a ddyvot, Nag e, y tat Abraham: eithyr pe dauei vn attwynt y wrth y meirw, wy [‡]wellaent ei buchedd. 31Yno Abraham a ddyvot wrthaw. Any wrandawant Voysen a’r Prophwyti ny’s credent chvvaith, pe’s [*]cyvodei vn [‡]y wrth y meirw.

[*] 16:0 * pentuylu

[*] 16:1 * athrotwyr

[‡] 16:1 ‡ oyscary, afrady, diwlltranu

[*] 16:2 * tuylywodraeth

[‡] 16:3 ‡ gywilyddus

[*] 16:4 * yddy

[‡] 16:6 ‡ tunnell

[*] 16:6 * oyl, yyl

[‡] 16:7 ‡ crynoc

[*] 16:8 * bruð, gall, gymmen, bwolloc

[‡] 16:8 ‡ meipion

[*] 16:9 * geredigiō

[‡] 16:9 ‡ or

[*] 16:9 * lluestai, pepyll

[‡] 16:10 ‡ yr ychydicaf

[*] 16:10 * yr ychydicaf

[‡] 16:10 ‡ mewn

[*] 16:11 * mamon, cyfoeth ancyfiawn

[‡] 16:12 ‡ eiddoch

[*] 16:13 * Nid oes gwas. &c.

[‡] 16:13 ‡ diystyru, escaeluso,

[*] 16:13 * mamon, chyvoeth

[‡] 16:14 ‡ ariangar, angor, chwangogion, vewydus

[*] 16:15 * geyrbron

[*] 16:15 * ddygas

[‡] 16:15 ‡ yngolwc, geyrbron

[*] 16:16 * yr evaugelwyt

[‡] 16:16 ‡ ymyrru, ymsengi, ymwthio, ymdynu,

[*] 16:17 * drengi

[‡] 16:18 ‡ gwneuthwr godinep

[*] 16:19 * neb gwr

[‡] 16:19 ‡ purpur,

[*] 16:19 * sidan

[‡] 16:21 ‡ pori

[*] 16:23 * lygait

[‡] 16:24 ‡ wlychy

[*] 16:25 * meddwl

[‡] 16:25 ‡ yr vn siwt

[*] 16:26 * diffwys

[‡] 16:26 ‡ yma

[‡] 16:27 ‡ adolwyn

[*] 16:28 * hynn

[‡] 16:30 ‡ edifarhaēt

[*] 16:31 * adgyfodei

[‡] 16:31 ‡ o ueirw

Pen. xvij.

Christ yn dyscu ei ddiscipulon i ’ochelyd achos rhwystr. Bot y vn vaddae ir llall. Dyly o hanam weddiaw am angwanegu ffydd. Ef yn mawrygu rhinwedd ffydd. Ac yn dangos anallu dyn. Ef yn iachau dec or clwyf gohan. Yn traethu o’r dyddiae dyweddaf, ac o ddywedd y byd.

17

1YNo y dyuot ef wrth ei ddiscipulon, Ny aill bot amgen, na ðaw [*]rhwystrae, an’d gwae ef drwy ’r hwn y dauant. 2Gwell oedd yddaw ef pe crogit maen melin mavvr yn‐cylch ei [‡]vwngl, a’i davlu i’r mor, na bod iddaw rwystraw vn or ei bychain hyn.

3Cedwch arnoch eich hun: a’s gwna dy vrawt [*]sarhad yn dy erbyn, cerydda ef: ac a’s yvv ediuar gantaw maddae y‐ddaw. 4A’ chyd pecho ith erbyn saithwaith yn y dydd, a’ seithwaith yn y dydd troi atat, gan ddywedyt, Mae’n ediuar genyf, maddae y‐ddaw. 5A’r Apostolon a ddywedesont wrth yr Arglwydd, Angwanega ein ffyð. 6A’r Arglwydd a ddyuot, Pe bai genwch ffyð cymmeint ac yvv gronyn o had mustard, ac a dywedech ymblanna yn y mamin hwn, Ymddadwraiddia, ac wrth y pren [‡]sycor, ys uvyddhay ef y‐chwy.

7Pwy o hanoch hefyt ac iddo was yn aredic neu yn porthi da, a ddywait wrthaw yn y van, yn ol dyuot o’r maes, Dos, ac eiste ’i lawr y vwyta? 8ac ny ddywait yn hytrach wrthaw. [*]Cyweiria hyn a swperwyf, ac ymwregysa, a’ gwasanaetha vi, nes i mi vwyta ac yfet, ac wedy hyny bwyta, ac yf dithe? 9A ddiolch ef ir gwas hwnw can wneythyd o hanaw hyn a ’orchmynesit yddaw? nyd wy’n tybiet. 10Ac velly chwitheu, gwedy gwneloch pop perh oll, ar a orchymynwyt y‐chwy, dywedwch, Paam, Gweision [‡]anvuddiol ym: can ys hyn a ddylesem ey wneuthyd, a wnaetham.

Yr Euangel y xiiij. Sul gwedy Trintot.

11¶ Ac velly y darvu ac ef yn mynet i Gaerusalem, ac ef a ddeuth trwy [*]genawl Samaria a’ Galilea. 12Ac mal ydd oeð ef yn myned y mewn i ryw ben‐tref, y cyvarvu ac ef ddec‐wyr [‡]gohanglaf, yr ei a safesant o hirbell. 13Ac wy godesont ei llefae, can ddywedyt, Iesu, y Llywydd, trugarha wrthym. 14A’ phan welawdd ef wy, y dyvot wrthynt, Ewch, ymddangoswch ir Offeiriait. Ac e ddarvu, ac wy’n yn mynet y glanhawyt hwy. 15Yno vn o hanwynt, pan welawdd ddarvot ei iachay, a ymchwelawdd, ac a llef vchel e roes ’ogoniant y Dduw, 16ac a gwympawdd ar ei wynep wrth y draet ef, can ddiolvvch yddaw: a’ hwn oedd Samarit. 17A’r Iesu a atepawdd ac a ddyvot, A ny ’lanhawyt dec? a’ph’le mae’r naw? 18Ny chahat ar a ðelynt i roi gogoniant i Dduw, oddeithr yr estrawn hwn. 19Ac ef a ddyvot wrthaw, [*]Cyvot, does ymaith, dy ffydd ath iachaawdd.

20A’ phan [‡]yr ymofynit yðo y gan y Pharisaiait, pa bryd y [*]dauei teyrnas Duw, yr atepei yddynt, ac y dywedei, Ny ðaw teyrnas Duw wrth i[‡]dysgwyl. 21Ac ny’s dywedāt, [*]Wely, yma, ne wely yna: canys wely y mae teyrnas Duw o’ch mewn. 22Ac ef a ddyuot wrth y discipulon, E ddaw ’r [‡]amser pan ddeisyfoch ’weled vn o ddyddiae Map y dyn, ac ny’s gwelwch. 23Yuo y dywedant wrthych, [*]Wele yman, nei wele [‡]yna: eithyr nag ewch yno, ac na ddylynwch wy. 24Can ys megis y [*]vellten a velltenna o yvvrth vn van y dan y nef, a dowyn i van arall y dan y nef, velly y bydd Map y dyn yn y ddydd ef. 25Eithyr yn gyntaf [‡]dir yw iddo ddyoddef llawer o bethæ, ai [*]argyweddy y gan y genedleth hon. 26A’ megis y darvu yn‐dyddiae Noe, velly y bydd yn‐dyddiae Map y dyn hefyt. 27Bwytaent, yfent, gwreicaent, a’ gwrhaent, yd y dyð ydd ai Noe i’r [‡]Arch: a’ daeth y [*]diliv, ac ei [‡]cyfercollawdd vvy oll. 28Yr vn modd hefyt, mal y darvu yn‐dyðiae Lot: bwytaent, yfent, prynent, gwerthent, plantent, adailent. 29Eithyr y dyð ydd aeth Lot allan o Sodoma, y [*]glawiodd hi tan a’ brwmstan o’r nef, ac y dinistrawdd vvy oll. 30Erwydd yr esemplæ hyn y bydd yn y diernot yr [‡]ymddengys Map y dyn. 31Yn y dydd hwnw yr hwn ys ydd arucha y tuy, a’ ei [*]ddodrefn yn tuy, na ddescendet yw gymeryd allan: a’ hwn ’sy yn y maes yr vn ffynyt, na ddadymchweled at yr hyn a adavvodd ar ol. 32[‡]Cofiwch ’wreic Lot. 33Pwy pynac a []gais gadw ei enait, ef ei cyll: a’ phwy py pynac ei cyll, ei bywocaa. 34Dywedaf y‐chwy, y nos hon hono y bydd dau mewn‐vn gwely: vn a dderbynir, [*]a’r llall a edewir. 35Dwy vyddant yn malu [‡]yn yr vn‐lle: y naill a gymerir, a’r llall a edewir. 37Ac vvy a atebesont, ac a ddywedesont wrthaw, P’le, Arglwydd? Ac ef a ddyuot wrthynt, P’le bynac y bo’r[*]corph yno hefyt yr ymgascl yr eryrod.

[*] 17:1 * sclandron, trancwyðe

[‡] 17:2 ‡ wddwf

[*] 17:3 * pechot, camwedd

[‡] 17:6 ‡ fficusfor

[*] 17:8 * Paratoa, Ar lwy, Trwsia

[‡] 17:10 ‡ aflesol

[*] 17:11 * bervedd

[‡] 17:12 ‡ clafwr

[*] 17:19 * Cwyn

[‡] 17:20 ‡ yr holit

[*] 17:20 * delei

[‡] 17:20 ‡ chadw, gwilad

[*] 17:21 * Synna, Eiti

[‡] 17:22 ‡ dyddiae

[*] 17:23 * Nychaf

[‡] 17:23 ‡ accw

[*] 17:24 * lluchet yn discleirio

[‡] 17:25 ‡ rait

[*] 17:25 * ddiystyru

[‡] 17:27 ‡ llong

[*] 17:27 * ddilif, llif mawr

[‡] 17:27 ‡ dinistroeð

[*] 17:29 * glawiwyt

[‡] 17:30 ‡ ymadruð y didoir, eglurir

[*] 17:31 * lestri

[‡] 17:32 ‡ Coffewch Meðyliwch Mefyriwch

[] 17:33 ‡ pair

[*] 17:34 * ar all, ac arall

[‡] 17:35 ‡ ynghyt

[*] 17:37 * gelain

Pen. xviij.

Wrth esempl y ’weddw, a’r Publican y dysc Christ pa wedd y mae gweddiaw. Wrth esempl y plantos yr eiriol ef vaylldot. Am y ffordd y byddir cadwedic, a’ pha bethae a ’rwystrant. Y gwebyr addawedie ir ei yddo ef, Ac am y groes.

18

1AC ef a ðyuot hefyt barabol wrthynt, ys ef i hyn, y [*]dylynt weddiaw yn ’oystat, ac eb [‡]ddefficiaw, 2gan ddywedyt, Ydd oedd brawdwr yn‐ryw ddinas, yr hwn nid ofnei Dduw, ac ny pharchei ddyn. 3Ac ydd oedd gvvraic‐gweddw yn y dinas hono, yr hon a [*]ddoy attaw, gan ddywedyt, [*]Gwna i mi gyffiawnder yn erbyn vy‐gwrthnebwr. 4Ac ny’s gwnai ef dros hir amser: ac wedy hyn y dyuot yntho ehun, Cyd nad ofnaf Dduw, ac na pharchaf ddyn, 5eto can vot y ’weddw hon yn vy [‡]molestu, gwnaf iddi gyfiawnder, rac o’r dywedd y ddi vy [*]sevrddanu. 6A’r Arglwydd a ddyuot, Clywch pa beth ddywait y brawdwr [‡]ancyfiawn. 7Ac a ny ddial Duw ei [*]ddetholedigion, ysy yn llefain arnaw ddydd a’ nos, [‡]cyd bo ef yn [*]ohirddig drosdynt? 8Dywedaf ychwy, taw y dial ef hwy yn [‡]glau. Eithyr pan ddel Map y dyn, a gaiff ef ffydd ar y ddaiar?

Yr Euangel y xi. Sul gwedy Trintot.

9¶ Ef a ddyuot y [*]parabol hwn wrth y’r ei oeð ei [‡]ymðiriet arnyn ehunain ey bot yn gyfiawn, ac yn [*]diystyry yreill, 10Deu‐wr a escenesōt ir Templ i weddiaw: vn Pharisai, a’r llall [‡]Publican. 11Y Pharisai oei sefyll a weddiawdd val hyn wrthaw ehun, Duw, diolchaf y‐ty nad wyf mal y dynion ereill, yn [*]gribdeilwyr yn ancyfiawnion, yn ’odinebwyr, ai mal y Publican hwn. 12Ydd wyf yn vmprydiaw ddwywaith yn yr wythnos: ðwyf yn decemy cymeint [‡]oll a veddaf. 13Anid y Publican yn sefyll o hirbell, ny dderchavei na ei [*]’olygon tu ar nef, an’d curo ey ðwyvron can ðywedyt, Duw, trugarha wrthyf bechatur. 14Ys dywedaf wrthych, e ddescennawdd y dyn hwn y’w duy wedy ei gyfiawnhay, yn vwy na’r llall: Can ys pwy bynac a ymdderchaif, a [‡]’oystynger, a’ hwn a ymestwng, a dderchefir,

15Ac wy ðucesont ataw [*]’r ’ei bychein, val y bei yddo ei cyvwrdd. A’ phan ei gwelawdd, ei ddiscipulon, ei ceryddu [*]aorugant. 16A’r Iesu ai galwawdd wy ataw, ac a ddyuot, Gedwch i’r [‡]bechcenot ddyuot atafi, ac na ’oherddwch wy: can ys ir cyfryw [*]y mae teyrnas Duw. 17Yn wir y dywedaf wrthych, pwy bynac ny dderbynio deyrnas Duw val bachcenyn, ny bydd iddo vyned oei mywn hi. 18Yno y gofynnawdd ryw lywiawdr iddaw, gan ddywedyt, Athro da, pa beth[‡]’sy imi y’w wneuthur, i veddu bywyt tragyvythawl? 19A’r Iesu a ddyuot wrthaw, Paam ym gelwy vi yn dda? nyd da nebun dyeithr vn, ’sef Duw. 20Y gorchmynnion awyðost, Na [*]wna obineb: Na lað gelain: Na latrata: Na ðwc ffalstestiolaeth: Anrydeða dy dat a’th vam. 21Ac ef a ðyuot, Hyn oll a gedweis o’m ieūctit. 22Gwedy clybot o’r Iesu hyn, y dyuot wrthaw. Etwo mae yti vn peth yn [‡]eisiae. Gwerth cymmeint oll ac ys‐y [*]ar dy helw, a’ chyfrana i’r tlodion, a’ thi gai dresawr yn y nef, a’ [‡]dyred, dilin vi. 23An’d pan glybu ef y pethe hyny, bod yn [*]drathrista or ug ef: can ys-goludawc aruthr y doedd. 24A’ phan y gwelas yr Iesu y vot ef yn drathrist, y dywedawð, [‡]Pa’nd anhawdd ir ei ’sy a golud yðynt vyned i deyrnas Duw? 25Can ys‐[*]hawsach i gamel vyned trwy grau nodwydd ddur, nag i ’oludawc vyned i deyrnas Duw. 26Yno y dywedynt yr ei ai clybu, A phwy ynte a aill vot yn gatwedic? 27Ac ef a ddyuot, Y pethae ys‐y [*]ampossibil y gyd a dynion, ’sy possibil y gyd a Duw.

28Yno y dyuot Petr, [*]Nacha, ys gadawsam ni y cvvbl oll, ac ath ddylynesam di. 29Ac ef a ddyuot wrthynt, Yn wir y dywedaf wrthych, Nid oes vn a’r a adawoð duy, neu rieni, neu vroder, neu wreic, neu blant, [*]o bleit teyrnas Duw, 30a’r ny’s derbyn vwy o lawer yn y byd hwn, ac yn y byd a ddaw buchedd dragyvythawl.

Yr Euangel ar Sul Quinquagesima.

31Yno y cymerth yr Iesu ataw y deuddec, ac a ddyuot wrthynt, Nycha, ni yn mynet i vyny i Caerusalem, ae a gyfiawnir i vap y dyn bop peth, ys y yscrivenenedic [*]can y Prophwyti. 32Can ys ef a roddir ir Cenetloedd, ac a ef watworir, ac a geblir, ac a boerir arnaw. 33A’ gwedy yddynt y yscyrsiaw ef, wy ei lladdant: anid ef a gyvyt y trydydd dydd drachefyn. 34Ac wy ny ni ddyallesont ðim or pethae hyn, ac ydd oedd [‡]y gair hwn yn guðiedic rhacddynt vvy, ac ny wybuont y pethae a ddywedesit. 35Ac e ddarvu, ac ef yn dynesay at Iericho, bot ryw ddyn dall yn eistedd ar emyl y ffordd, yn cardota. 36A’ phan glywodd ef y popul yn myned heibio, e ymovynodd beth oedd hynny. 37Ac wy a ddywedesont yddaw, mae’r Iesu o Nazaret oedd yn mynet heibio. 38Ac ef a lefawdd ac a dyuot, Iesu vap Dauid, trugarha wrthyf. 39A’r ei oedd yn mynet o’r blaen, y ceryddent ef, y dewi a son. Ac ef a levawdd vwyvwy, Map Dauid, trugarha wrthyf. 40A’r Iesu a savodd, ac a ’orchymynawdd ei ddwyn ef attaw. A gwedy y ddawot ef yn nes, e ovynnawdd ydd‐aw, 41can ddywedyt, Beth a vynny imi wneythyd y ty? Ac ef a ddyvot, Arglwydd, cahel‐vy‐golwc. 42A’r Iesu a ddyvot wrthaw, Cymer dy olwc: dy ffydd ath iachaawdd. 43Ac yn ebrwydd y cavas ei olwc, ac y [*]canlynawdd ef, gan roddy gogoniant y Dduw: a’r oll popul, pan welsont hyn a roesont voliant i Dduw.

[*] 18:1 * bydd rait, y bydd dir

[‡] 18:1 ‡ vuscrellu

[*] 18:3 * ddawei

[*] 18:3 * Dial vi

[‡] 18:5 * blino, ysmalhau

[*] 18:5 ‡ myddaru

[‡] 18:6 * enwir

[*] 18:7 ‡ ddewysedigion

[‡] 18:7 * er y vot yn odei ei ddigofeint amdanynt

[*] 18:7 ‡ hwyrddic

[‡] 18:8 * ebrwydd, ar vrys

[*] 18:9 * damec

[‡] 18:9 ‡ coel

[*] 18:9 * tremygy

[‡] 18:10 ‡ Tollwr, Cais

[*] 18:11 * drawsion

[‡] 18:12 ‡ ac ys y ar vy elw

[*] 18:13 * lygait

[‡] 18:14 ‡ iselir

[*] 18:15 * plantys

[*] 18:15 * wnaethāt

[‡] 18:16 ‡ rei bychein, plantos

[*] 18:16 * biae

[‡] 18:18 ‡ a ddylywn

[*] 18:20 * thor briodas

[‡] 18:22 ‡ ol

[*] 18:22 * yn

[‡] 18:22 ‡ dabre

[*] 18:23 * drist iawn awnaeth

[‡] 18:24 ‡ Pond, Mor,

[*] 18:25 * hawddach

[*] 18:27 ‡ analluoc

[*] 18:28 * Wely

[*] 18:29 * er mwyn

[*] 18:31 * trwy

[‡] 18:34 ‡ yr ymadrodd, y peth

[*] 18:43 * dylynoedd

Pen. xix.

Am Zacchaius, Y dec darn bath. Christ yn marchogeth i Caerusalem, ac yn wylaw drostei. Ef yn ymlid y marsiaind y maes. Ai ’elynion yn caisiaw y ddifetha ef.

19

1A’ Gwedy dyuot yr Iesu y mywn a’ myned trwy Iericho, 2wely’wr a elwit ei envv Zacchaius, [*]a hwn oedd ben‐cais‐y deyrnget, a’ goludawc ydoeð. 3Ac ef a geisiai weled yr Iesu, pwy vn ydoeð, ac ny’s gallai [‡]gan y dorfa, cā nad oeð anyd[]bychan o gorpholeth. 4Yno y racredawð ef o’r blaen ac a ðringiawð i fficuspren‐gwyllt, y gahel y weled ef: can ys ffordd hono y dawei. 5A’ phan ddaeth yr Iesu ir lle, [*]yð edrychawdd y vynydd ac ei gweles ef, ac y dyuot wrthaw, Zacchaius, [‡]descend ar vrys: can ys heddyw ’mae yn [*]ðir i mi aros yn dy duy di. 6Yno y descendawdd ef ar ffrwst, ac y derbyniawdd ef yn llawen. 7A’ phan ei gwelsant vvy oll, [‡]murmuro a wnaechant, gan ddywwedyt, vyned o hanaw y [*]letuyaw at ’wr [‡]pechaturus. 8A’ Zacchaius a safawð racddavv, ac a ddyuot wrth yr Arglwydd, Wely, Arglwydd, haner vy‐da a roddaf yn avvr ir tlodion: ac a’s dugym ddim y ar nep trwy hocced, mi ei talaf yn bedwar [*]plyc. 9A’r Iesu a ðyuot wrthaw, Heddyw y daeth [‡]iachydurieth i’r tuy hwn, o herwydd [*]iddo ef ddyuot yn vap i Abraham. 10Can ys‐daeth Map y dyn y gaisiaw, ac y gadw [‡]yr hyn a gollessit. 11Ac a’n hwy yn clywet y pethae hyn, y paraodd yn dywedyt parabol o bleit ei vot yn gyfagos i Gaerusalem, ac o bleit hefyd ey bot yn tybiet mai eb ohir yr ymddangosei teyrnas Duw. 12Ef a ddyuot gan hyny, Ryw wr [*]boneddic ai y ymdaith y wlat bell, y dderbyn iddo deyrnas, ac a [‡]dauei drachefyn. 13Ac ef a alwei am ei ddec gwasion, ac a roddes atyn ddec [*]darn o [‡]vath, ac a ddyuot wrthynt, [*]Marchnatewch y’n y ddelwyf. 14Eithyr ei ddinaswyr y caseynt ef, ac a ddanvonesont genadvvri ar y ol ef, gan ddywedyt, Ny vynnwn ni vot hwn yn teyrnasu arnam. 15Ac e ddarvu, pan adchwelawdd, a’ derbyn ei deyrnas, yno y gorchymynawdd ’alw ei weision ataw, at yr ei y roddesei ei arian, val y cay wybot beth [‡]elwesei pop vn. 16Yno y daeth y cyntaf, gan ðywedyt, Arglwydd, dy [‡]darn a [*]elwodd ddec-darn. 17Ac ef a ddyuot wrthaw, [‡]Oi was da: can ys‐buost yn ffyddlawn yn echydigyn, cymer [*]veddiant ar ddec dinas. 18Ac e ddaeth yr ail, gan ddywedyt, Arglwydd, dy darn a [‡]elwodd bemp darn. 19Ac wrth hwnw y dyuot, A’byð dithe lywiawdr ar ucha pemp dinas. 20[*]Ac arall a ddaeth, gan ddywedyt, Arglwydd, [‡]nycha dy darn, yr hwn oedd genyf wedy ddody y gadvv mewn [*]ffunen. 21Can ys‐ith ofnais, o bleit dy vot yn wr [‡]dirfing: ti gymery i vyny, yr hyn ny ddodeist i lavvr, ac a vedi ’r hyn ny heuaist. 22Yno y dywedawdd wrthaw, Oth enae dyhun ith varnaf, was [‡]drwc. Gwyddyt’ vy‐bot i yn ’wr dirfing yn cymeryd i vyny hyn ny ddodwn i lavvr, ac yn meti hyn ny heuwn. 23Paam gan hyny na roddyt’ vy arian [*]i’r vord, val y gallwn pan ðelwn, ei gofyn y gyd ac [‡]elwant? 24Ac ef a ddyuot wrth yr ei a sefynt geyr‐llaw, Dugwch y ganto y ddarn, a’ rhowch i hwn’sy a’r dec darn ganthaw. 25(A’ hvvytheu a ddywedcsont wrthaw, Arglwydd, y mae ganto ddec darn.) 26Eb yntef, Can ys dywedaf wrthych, [*]taw i bawp y may gantho, y rhoddir: ac y ar hwn nyd [‡]yw gantho, ys yr hyn ’sy ganto, a ddugir o ddyarnaw. 27A’hefyt vy‐gelynion hyny, a’r ny [*]vynnent deyrnasu o hanof arnaddynt, dugwch yma, a’ lleddwch wy geyr vy‐bron.

28A’ gwedy y‐ddaw ddywedyt val hyn, ef [*]aeth y ymddaith o’r blaen, gan escend i Gaerusalem. 29Ac e ddarvu gwedy nessau o hanaw [‡]at Bethphage, a’ Bethania, [*]wrtn y mynyth a elwir myn ydd yr [‡]olew‐wydd, e ddanvonawdd ddau o ei ddiscipulon, 30gan ddywedyt, Ewch i’r [*]dref ’sy [‡]gyferbyn a chvvi, ir hon, gwedy y deloch, y ceffwch ebol [*]wedy rwymo, ar yr hwn nyd eisteddawdd [‡]dyn erioed: gellwngwch ef, a’ dugwch yma. 31Ac a’s gofyn neb y chwi, paam y gillwngwch ef, vellhyn y dywedwch wrthaw, O bleit bot ar yr Arglwydd ei eisiae. 32Yno yr ei a ddanvonit, aethant ymaith, ac a gawsant megis y dywedesei ef wrthwynt. 33Ac a’n hwy yn gellwng yr ebol, y dywedawdd ei berchenogion wrthynt, Paam y gel’yngwch ’yr ebal? 34Ac wy a ddywedesant, Y mae ar yr Arglwydd ey eisiae.

35Yno y [*]ducesont ef [‡]at yr Iesu, ac y bwriesont ei dillat ar yr ebal, ac y dodesont yr Iesu [*]aruchaf. 36Ac a’n hwy yn myned, y tanent ei dillat ’rhyd y fford. 37A’ gwedy yddaw [‡]ddynesau at [*]ddescenfa mynydd yr olew‐wydd, y dechreawdd oll lliaws y discipulon [‡]lawenhau, a’ moly Duw a llef uchel dros yr oll [*]veddiannae a welesynt, 38gan ðywedyt Ysgwynvydedic y Brenhin ’sy yn dyuot yn Enw yr Arglwydd: [‡]tangneddyf yn y nef, a’ gogoniant yn y lleoedd vchaf. 39Yno ’r ei o’r Pharisaieit o’r dorfa a ddywedesont wrthaw, Athro, [*]cerydda dy discipulon. 40Ac ef a atepawdd, ac a ddyuot wrthwynt, Dywedaf y‐chwy, pe’s tawei ir ei‐hyn, ys llefai y’r [‡]main.

Yr Euangel y x. Sul gwedy Trintot.

41¶ Ac wedy iddo ddyuot yn agos, ef edrychawð ar y dinas, ac a wylawdd [*]drosdei, 42gan ddywedyt A’ phebysei i ti wybot, or lleiaf yn dy ðydd di hwn yma y pethae hyny a perthynant ith [‡]dangneddyf, onid yr awrhon wy guddiwyt y wrth dy lygait. 43Can ys e ddaw ’r dyddiae arnat, ac y bwrw dy ’elynion glawdd yn dy ’ogylch, ac ith amgylchynant, ac ith ’oarchaeant o pop-parth, 44ac a’th wnāt yn [*]gyd oystat ar ddaiar, ath plant ’sydd ynot, ac ny adant ynot vaen ar [‡]vaen, can na adnabuost amser dy [*]ofwy. 45Ac ef aeth y mewn ir Templ, ac a ddechreawdd, ddavly allan yr ei ’n oeddent yn yn gwerthy ynthei, a’ rei oedd yn pryny, 46can ddoedyt wrthwynt, Escrivenuwyt, Y tuy meu vi yw tuy gweddi, a’ chwi ei gwnethoch yn ’ogof llatron. 47Ac ydd oedd ef yn eu dyscu beunydd yn y Templ.

A’r Archoffeiriait, a’r Gwyr‐llen, a phenaethae ’r [‡]popl a geisiesōt y [*]ðifa ef. 48Ac ny chefynt beth a wnaent iddaw: can ys yr oll popul [*]ymlynent wrthaw, pan glywent ef.

[*] 19:2 * yr

[‡] 19:3 ‡ rac yr, ymsang

[] 19:3 * isel

[*] 19:5 * ytremioed

[‡] 19:5 † dyre i lawr yn glau

[*] 19:5 * raid

[‡] 19:7 ‡ grwgnach

[*] 19:7 * leteuy

[‡] 19:7 ‡ anvuchedol

[*] 19:8 * cymmeint

[‡] 19:9 ‡ iachawdurieth

[*] 19:9 * i ti

[‡] 19:10 ‡ y peth

[*] 19:12 * cenedloc

[‡] 19:12 ‡ ðadymchwelei

[*] 19:13 * dryll

[‡] 19:13 ‡ vonei, ariā

[*] 19:13 * Marsiadēwch, Masnechwch, Bargeniwch

[‡] 19:15 ‡ amlhesei, enillesei

[‡] 19:16 * ddryll

[*] 19:16 * amylhaoð

[‡] 19:17 ‡ Oian, wi, Divai, Tec

[*] 19:17 * awdurdot berchenogeth

[‡] 19:18 ‡ amylhodd

[*] 19:20 * Ar llall

[‡] 19:20 ‡ wely

[*] 19:20 * pilyn, cadach, napcyn, cwrsi

[‡] 19:21 ‡ cyfing, gwrthnawsic, cynnil, anynad

[‡] 19:22 * mall

[*] 19:23 * ynybanc, at’yr arianwyr

[‡] 19:23 ‡ vsur, ocr, mantais

[*] 19:26 * may

[‡] 19:26 ‡ oes

[*] 19:27 * ewyllysēt

[*] 19:28 * ai cerðodd hi, ai tynnodd hi

[‡] 19:29 ‡ i

[*] 19:29 * ger llaw

[‡] 19:29 ‡ olivar

[*] 19:30 * wic

[‡] 19:30 ‡ gyfeiryd

[*] 19:30 * ynrhwym

[‡] 19:30 ‡ vn

[*] 19:35 * twysesont

[‡] 19:35 ‡ ir

[*] 19:35 * arnaw

[‡] 19:37 ‡ ðyuot yn agos at droet

[*] 19:37 * gorywared

[‡] 19:37 ‡ lawenychu

[*] 19:37 * wyrthiae

[‡] 19:38 ‡ heddwch

[*] 19:39 * argyweða ysdwrdia

[‡] 19:40 ‡ ceric

[*] 19:41 * am denei

[‡] 19:42 ‡ heddwch

[*] 19:44 * yn llawr vaes

[‡] 19:44 ‡ ei gylydd

[*] 19:44 * ymweliat

[‡] 19:47 ‡ plwyf

[*] 19:47 * golli, ddidetha

[*] 19:48 * ymgrogēt oedd ai coel arnaw

Pen. xx.

Christ yn goystegu ei wrthnebwyr a’ [*]gorchest arall. Yn dangos y dinistriat wy drwy ar ddamec. Awturtot Llywyawdwyr. Y cyuodedigaeth a ei ddwywol veddiant. Ef yn beio ar vocsach a’rryvio y Gwyr‐llen.

20

1AC e ddarvu ar vn o’r dyddiae hyny, ac ef yn dyscu ’r popul yn y Templ, ac yn Euāgelu, yr Archoffeiriait, a’r Gwyr llen a ddaethant [*]arnaw y gyd ar Henafieit2ac a lafaresont wrthaw, gan ddywedyt, Dyweit i ni wrth pa awturtot y gwnai di y pethe hyn, nai pwy a roes i ti yr awturtat hyn? 3Ac ef atepodd ac a ddyuot wrthwynt, A’ minef a ’ovynaf i chwithe, vn‐peth: dywedwch ymy gan hyny: 4Betyð Ioan ai o’r nef ydd oeð, ai o ddynion? 5A’ hwy a resymesōt ynthyn y hunain, gā ðywedyt, A’s dywedwn [‡]mai or nef, ef a ðywait, Paam gan hyny na chredech y‐ddaw? 6Ac a’s dywedwn Mai o ddynion, yr oll popul a’n llapyddia ni: can ys‐[‡]diogel yvv ganthwynt [*]mai Prophwyt oedd Ioan. 7Am hyny yr atebesont, na wyddent o b’le ydd oeð. 8Yno y dyuot yr Iesu wrthynt, Ac nys’ ddywedaf vinev y chwithev, trwy pa awdurdot y gwnaf y pethae hyn.

9Yno y dechreawdd ef ddywedyt wrth y [‡]plwyf y parabol hyn, Gwr oedd a blannei winllan, ac y llocawdd hi y [*]dir‐ðiwylliawdwyr: ac aeth i wlat dieithr, dros amser mawr. 10Ac ar ryw [‡]bryd, yd anvones ef was at y tir‐ðiwylliawdwyr val y rhoddent y‐ddaw o ffrwyth y winllan, eithyr y tir‐ddiwyllyawdwyr y bayddent ef, ac eu danvonent ymaith yn [*]wac. 11Ac eilwaith yd anvonawdd ef was arall: a hwnavv a gurasont wy, ac ei [‡]amparchesont ac ei danvonesōt y fforð yn wac. 12Trache e ddanvonawdd y trydydd, a hwn, a archollesont ac a [*]vwriesont allan. 13Yno y dyuot Arglwydd y winllan, Pa beth a wnaf? Anvonaf y [‡]caredic vap mauvi: [*]ef allei y parchant, pan y gwelont ef. 14A’r tir‐ddiwilliawddwyr pan welesont ef, ymrysymy ai gylydd a ’orugant, gan ddywedyt [‡]Hwn yw’r y tifedd: dewch, lladdwn ef, y’n y bo yr tiveddiaeth yn [*]eiddom. 15A’ hwy y tavlesont ef allan o’r winllan, ac ei lladdesont. Pa beth gan hyny a wna Arglwydd y winllan yddwynt? 16Ef a ddaw ac a destryw y tir‐ddiwilliawdwyr hyn, ac a [‡]ddyd ey winllan y eraill. A’ phan glywsant hyn, y dywedesont Na [*]bo hyny.

17Ac ef a edrychawdd arnynt, ac a ddyvot, Beth ynteu yw hyn a esceivenwyt, Y [‡]maen y wrthodent yr adailwyr, hwnw a wnaethpwyt yn ben ir congylvaen? 18Pwy pynac a syrthio ar y maen hwnaw, a [*]ddryllir: ac ar pwy pynac y syrthio ef ei mal yn [‡]chwilfriw. 19Yno yr Archoffeiriait a’r Gwyr‐llen yn yr awr hono a geysynt ddodi dwylo arnaw: (anyd bot arnyn ofn y popul) can ys gwybuont may yn y erbyn hwy y dywedesei ef y parabol hwn. 20A’ hwy ei dysgwyliesont, ac a ddanvonent [*]gynllwynwyr a [‡]symlent ey bot yn gyfion, y graffu ar y ymadrodd ef, ac y’w roddy ef ym‐meddiant ac awturtot y President. 21Ac y a ’ofynesont y‐ddaw, gan ddywedyt, Athro, gwyddam y dywedy di ac y dyscy [*]yr vnion, ac na dderbyny vvyneb ond val ygylydd, ’eithyr [‡]dyscu yddwyt i bavvp ffordd Dduw yn‐[*]gwirioned. 22Ai cyfreithlawn i ni roddy teyrnget i Caisar ai nyd yw? 23Ac ef a ddyallawdd y [‡]dichell wy, ac a ddyuot wrth‐wynt, Paam y temptiwch vi? 24dangoswch i mi geiniawc. Pwy biae ’r ddelw ar [*]graipht ’sy [‡]arnei. Atep o hanynt a ’dywedyt, Caisar. 25Yno y dywedei ef wrthynt, Rowch am hyny yr eiddo Caisar, i Caisar, a ’r eiddaw Duw, y Dduw. 26Ac velly ny []allesont veio ar y [‡]eiriae ef [*]geyr bron y popul: anyd ryveð vu ganthynt y atep ef, a’ thewy a son a wnaethāt. 27Yno y daeth ataw ’r ei o’r Zadduceit (yr ei a wadant vot cyuodedigaeth) ac a ’ovynent iðaw, 28gan ddywedyt, Athro, Moysen a yscrivennawdd i ni, A’s bydd marw brawd nep ac iddaw wreic, a’ marw o hanaw yn ddi‐blant, bot y’w vrawt gymeryd ei wreic, a’ chody had y’w vrawd. 29Ac yr oedd saith broder, a’r cyntaf a gymerth ’wraic ac a vu varw yn ddi blant. 30A’r ail a gymerth y wreic, ac yntef a vu varw eb plant. 31Yno y trydydd y cymerth hi: a’r vn modd y bu veirw y saith eb adu plant. 32Ac yn ddywethaf oll marw o’r wreic hefyt. 33Can hyny yn y cyuodedigaeth, gwraic i bwy vn o hanynt vydd hi? can ys ir saith y bu hi yn wreic. 34Yno ydd atebawdd yr Iesu, ac y dyuot wrthynt, Plant y byd hwn a wreicaant ac a’wrant. 35Anyd yr ei a deilyngir y veddy ar y byd hwnw, a ’r cyuodiat o veirw, ny wreicaant, ac ny [*]wrhant. 36Can na allant varw mwyach, o bleit eu bot yn [‡]gymetrol a’r Angelon, ac ynt yn Veibion Duw, ac wyntæ yn blant y cyuodedigaeth. 37A’ bod ir meirw adgyuodi, ’sef Moysen ei racddangoses [*]yn y dyrysllwyn, pan ddyvot ef, Mai yr Arglwydd yvv y Duw Abraham, a’r Duw Isaac, a’r Duw Iaco. 38Can nad yw ef Duw ’r meirw, anyd ir ei byw: can ys byw ynt oll iddo ef. 39Yno ydd atepawdd ’r ei o’r Gwyr‐llen, ac a ddywedesont, Athro, da y dewedeist. 40Ac ar ol hyny, ny veiddiesont ymofyn ac ef ddim oll.

41Yno y dyuot wrth‐wynt, [‡]Pa‐vodd y dywedant vot y Christ yn vap Dauid? 42Ac yntef Dauid yn dywedyt yn llyver y Psamae, Dywedawð yr Arglwydd wrth vy Arglwydd, eisted ar vy‐deheulaw, 43Y n y [*]wnelwyf vy‐gelynion yn droedfainc y‐ty. 44Can y Ddauid y alw ef yn Arglwydd, a’ pha weð y mae ef yn vap iddaw.

45Yno [‡]a’r popul yn clywet, y dyuot ef wrth ei ddiscipulon, 46Ymogelwch rac y Gwyr‐llen, yr ei a ewyllysiant [*]vyned mewn dillat llaision, ac a garant [‡]gael cyfarch gwell yddyn yn y marchanatoedd, a’r eisteddvae vchaf yn y Synagogae, a’r lleoedd pennaf yn yn y [‡]gwleddoedd: 47yr ei a lwyr ysant dai y gvvragedd-gweddwon ’sef yn rhith hir weddiaw: yr ei hyn a dderbyniant varn drymach.

[*] * chvvestiō

[*] 20:1 * ar ei ucha

[‡] 20:5 ‡ taw

[‡] 20:6 * honeit, credadwy

[*] 20:6 ‡ vot. &c.

[‡] 20:9 * popul, werin

[*] 20:9 * lafurwyr

[‡] 20:10 ‡ amser

[*] 20:10 * ddiddim,

[‡] 20:11 ‡ gwarthwysont

[*] 20:12 * gyresont

[‡] 20:13 ‡ yr anwyl

[*] 20:13 * a gat vyð, ond odit

[‡] 20:14 ‡ Llyma’r aer

[*] 20:14 * i ni

[‡] 20:16 ‡ rydd, osyt

[*] 20:16 * ato duw

[‡] 20:17 ‡ garec

[*] 20:18 * yscytir

[‡] 20:18 ‡ ddryllie, gate

[*] 20:20 * lechiaeit, spienwyr, vilwyr

[‡] 20:20 ‡ ymredent, a gymren arnyn

[*] 20:21 * yn

[‡] 20:21 ‡ dangos

[*] 20:21 * gywir

[‡] 20:23 ‡ chwiongl

[*] 20:24 * yscriven

[‡] 20:24 ‡ yddi

[] 20:26 * argyweðy oganu ragu

[‡] 20:26 ‡ ymodrodd

[*] 20:26 * dystewi

[*] 20:35 * phriodir

[‡] 20:36 ‡ ogyfuwch, gystad

[*] 20:37 * geyrllaw, wrth

[‡] 20:41 ‡ P’odd

[*] 20:43 * osotwyf, ddodwyf

[‡] 20:45 ‡ ar ’oystec y popul

[*] 20:46 * rodio

[‡] 20:46 ‡ anerchion

[‡] 20:46 ‡ gwestvae

Pen. xxj.

Christ yn canmol y weddw dlawd. Ef yn rac rybyddiaw am ddinistriat Caerusalem. O’r precethwyr gauawc. O’r arwyddion a’r trallodae ar ddyuot. O ddywedd y byd, Ac oei waith diwarnodawl.

21

1AC val ydd oedd ef yn edrych, y gwelas ef yr ei goludawc yn bwrw ei rhoddion ir [*]tresorfa. 2Ac ef a welawð hefyt ryw vvreic‐weðw dlawd, yr hon a vwriawdd y mywn yno [‡]ddwy hatling, 3ac ef a ddyuot, Yn ddiau y dywedaf ychwy, ddarvot ir weddw dlawt hon [*]vwrw ymywn vwy nac wyntwy oll. 4Canys wy oll o ei [‡]gormoddder y bwriesont ymplith y’r offrymae Duw: a’ hon oi [*]phrinder a vwriawð y mywn yr oll vywyt oeð y‐ddei. 5Ac a’r ei yn dywedyt am y templ, val yr aðurnesit a main pryderth, ac a [*]chyssegredic bethae, ef a ðyuot, 6Ai ’r pethae hyn ydd ych yn ei [‡]tremio? e ddaw ’r dyddiae yn yr ei ny edevvir maen ar vaen, a’r ny’s [*]goyscerir. 7Yno y gofynnesont y‐ddaw, gan ðywedyt, Athro, and pa bryd y byð pethae y hyn? a ’pha ’r [‡]argoel vydd ar ddawot hyn i ben? 8Ac ef a ddyuot, Mogelwch rac cael eich twyllaw: can ys daw llawer yn vy Enw i, gan ddywedyt, Mi yw Christ, ac mae’r amser yn dynesau: ac am hyny nac ewch ar y hol hwy. 9A’ phan glywoch son am ryveloedd a’ thervyscoedd, nac ofner chwi: can ys dir yw ir pethae hyn ddyvot yn gyntaf, eithyr nad oes[‡]tervyn yn y man. 10Yno y dywedei wrth‐wynt, E gyuyt [*]cenedl yn erbyn cenedl, a’ theyrnas yn erbyn teyrnas, 11a’ dayar‐grynfaë mowrion vyddant yn [‡]amrafael leodd, a’ newyn, a haint y [*]cornwyt, a’ dychrynedigaethae, a [‡]signedd mawrion vyddant o’r nef. 12Eithyr cyn na hyn oll, y dodant ei dwylo arnoch, ac ich erlynant, gan ych roddi ir Synagogae, ac i garcharae, a’ch dwyn geyr bron Brenhinedd, a’ llywyawdwyr o bleit vy Enw i. 13A’ hyn a dry i chwi, yn testoliaeth. 14Dodwch gan hyny yn eich calonae, na vefyrioch, beth a atepoch. 15Can ys myvi a roðaf y‐chwy ’eneu a ’doethineb, yr hwn ny ddychon eich oll wrthwynebwyr ei wrthddywedyt na ei wrthladd. 16Ys bradychir chwi y can eich [*]rieni, a’ chan eich broder, a’ch[‡]cydgenedl ach cereint, a’r ei o hanoch a ront y varwolaeth. 17A’ dygasoc vyddwch gan bavvb oll [‡]o bleit vy Enw i. 18Eithyr vn blewyn o’ch penn ny’s collir. 19Trwy eich [*]ammynedd, meddiannwch eich eneidiae.

20A’ phan weloch Caerusalem wedy ’r amgylchynu gan [‡]vyddinoedd, yno gwybyddwch vot y diffeithiat hi yn agos. 21Yno ciliet yr ei ’sy yn Iudaia, ir []mynyddedd: a’r ei ’sy yn y chenol, tynnan y maes: ac nac aed yr ei or orwlad, y mywn yddi. 22Can ys dyddiae dial yw ’r ei hyn, y gyflawny yr oll bethæ a ’r yscrivenwyt. 23A’ gwae yr ei beichiogion, a’r ei yn [‡]rhoi‐bronnae yn y dyddiae hyny: can ys‐bydd [*]cyfingdra mawr yn y tir hvvn, a’ llid [‡]arucha y bopul hyn. 24Ac wy a gwympant ar [*]vin y cleðyf, ac eu tywysir yn gaithion[*]ir oll genetloedd, a’ Caerusalem a vysengir dan draed[*]y gan y Cenetloeð, y n y chyflawner amsere y Cenetloeð. 25Yno y byð [*]sygnedd yn yr haul, ac yn y lloer, a’r ser, ac a’r y ðaiar trallot ymhlith y cenetloedd, gyd a chyfing gycor: y mor a’r [‡]weilgi a ruant. 26[*]Di enait vydd dynion gan ofn, a’dysgwyl am y pethae a ddawant ar vvartha ’r byd: can ys nerthoeð y nefoedd a yscytwir, 27ac yno y gwelant Vap y dyn yn dyuot yn wybren, y gyd a meddiant a’ gogoniant mawr. 28A’ phan ðechreuo y pethae hyn ddyvot, [‡]tremiwch i vynydd, a darchefwch eich pene, can ys‐bot eich prynedgaeth yn dynessau. 29Ac ef a ðyvot wrthynt y parabol hvvn, Gwelwch y fficuspren, [*]a’r oll breneu, 30pan darddant ynawr gan ei gweled, y gwyddoch o hanoch eich unain bot yr haf yn awr yn gos. 31Ac velly chwithe, pan weloch ddyvot y pethae hyn, adnabyddwch vot teyrnas Duw yn agos. 32Yn wir y dywedaf y‐chwy, na bydd i’r [‡]oes hon vyned heibio, y n y wneler y pethe hyn oll. 33Nef a’ daiar a ant [*]heibio, and y gairie meuvi nid ant dim heibio. 34Edrychwch arnoch eich hunain, rac bot vn amser trymhau eich calonhae gā [‡]gloðest a’ meddot, a’ [*]gofalon y vuchedd hon, a’ rac dyvot y dydd hwnw ar ych vchaf [‡]eb wybot. 35Can ys val [*]magl y daw ar ucha pavvb oll a’r a [‡]breswiliant ar [*]wynep yr oll ddayar. 36Gwiliwch gan hyny a’ gweddiwch yn ’oystat, ar gahel bot yn deilwng y ddianc rac y pethe hynn oll ar ddyvot i ben, ac ar allu o hanoch sefyll geyr‐bron Map y dyn.

37Ac yn hyd y dydd y dyscei ef y bobyl yn y Templ, a’r nos ydd ai allan, ac yr arosei yn y mynyth a elwir mynydd[*]yr olew‐wydd. 38A’r oll popul a ddeuent yn vorae ataw, y’w [‡]glywet yn y Templ.

[*] 21:1 * cyff yr offrwm

[‡] 21:2 ‡ dau vitym dau dipin, dryllyn, getyn

[*] 21:3 * ddody, vwrw

[‡] 21:4 ‡ gweddill

[*] 21:4 ‡ heisie diddimder, angenoctit

[*] 21:5 * rroddion anregion

[‡] 21:6 ‡ hedrych

[*] 21:6 * dinistrir

[‡] 21:7 ‡ arwydd, sein

[‡] 21:9 ‡ diben, diwedd

[*] 21:10 * nasion

[‡] 21:11 ‡ amryw

[*] 21:11 * chwaren

[‡] 21:11 ‡ arwyddiō

[*] 21:16 * tad ach mam

[‡] 21:16 ‡ trasae tylwyth

[‡] 21:17 ‡ er mwyn

[*] 21:19 * dyoddefgarwch

[‡] 21:20 ‡ luoedd, vilwyr

[] 21:21 * pherfodd

[‡] 21:23 ‡ dal

[*] 21:23 * angenoctit

[‡] 21:23 ‡ arwartha

[*] 21:24 * gan

[*] 21:24

[*] 21:24 * i blith

[*] 21:25 * arwyðion argoelion

[‡] 21:25 ‡ tonhe dyfredd

[*] 21:26 * Digalon

[‡] 21:28 ‡ edrychwch

[*] 21:29 * ac

[‡] 21:32 ‡ to

[*] 21:33 * nes gwneythur

[‡] 21:34 ‡ vrwysc surffet

[*] 21:34 * gwartha

[‡] 21:34 ‡ yn ddysymwth

[*] 21:35 * hoynyn

[‡] 21:35 ‡ drigiant

[*] 21:35 * glawr

[*] 21:37 * olivar

[‡] 21:38

Pen. xxij.

Bwriad yn erbyn Christ. Wyntwy bwyta ’r Pasc. Gosodedigaeth Swper yr Arglwydd. Hwy yn ymryson pwy vyð mwyaf, ac ef yn ei ceryddu. Ef yn gweddiaw ar y mynyth. Brad Iudas. Wy yn ei ddaly ef, ac yn ei ddwyn i duy yr Archoffeiriat. Petr yn y wadu ef dairgwaith, ac yno yn ediuerhau. Dwyn Christ gar‐bron yr Eisteddvot, ac yntef yn gwneythur ynaw gyffes liosawc.

22

Yr Euangel y merchur cyn y Pasc.

1AC ydd oedd gwyl y bara [*]croyw yn agos, yr hon a elwir [‡]Pasc. 2A’r Archoffeiriait ar Gwyr‐llen oedd yn ceisiaw pa wedd y lleðynt ef: o bleit ydd oedd arnynt ofn y bobl. 3Yno ydd aeth Satan y mewn Iudas, yr hwn a elwit Iscariot, ac y oedd o rif y dauddec. 4Ac ef aeth ymaith, ac a ymðiddanawdd a’r Archoffeiriait, a’r llywodraethwyr y Templ, pa wedd y gwnai ei vrad ef yddwynt. 5Ac ydd oedd yn llawen ganthwynt, ac a gytunesont roddy arian iddaw. 6Ac ef a gytunoð, ac a gaisiawdd amser addas yw vradychy ef yddwynt, yn absen y popul. 7Yno y daeth y dydd y bara [*]croyw, pan oedd angenrait [‡]aberthy’r Pasc. 8Ac ef a ddanvones Petr ac Ioan, can ddywedyt, Ewch, a pharatowch y ni y Pasc, val y gallom ei vwyta. 9Ac wy a ddywedesont wrthaw, P’le y myny di ei baratoi? 10Ac ef a ðyvot wrthwynt, [*]Nycha, gwedy yd eloch y mewn i’r dinas, y cyfervydd a chwi [‡]ddyn, yn dwyn steneit o ddwfr: cynlynwch hwnw ir tuy ydd el y mewn, 11a’ dywedwch wrth wr y tuy, Yr Athro a ddywait wrthyt, Pl’e mae’r ystauell lle bwytavwyf vy-Pasc y gyd a’m discipulon? 12Ac ef a ddengys ywch ’goruch ystavell vawr wedy’r drwsiaw: ynovv ei paratowch. 13Yno ydd aethant ac y cawsant mal y dywedesei ef wrthynt, ac wy a paratoesant y Pasc, 14A’ gwedy dyvot yr awr, ydd esteddawdd, a’r daudec Apostol gyd ac ef. 15Yno y dyvot ef wrthynt, Mi a gwbl ðesyfais vwyta’r Pasc hwn gyd a chvvychwi, cyn dioðefwyf. 16Can ys dywedaf wrthych, na vwytawyf o hano mwy o hyn allan, yd y ny chyflawner yn‐teyrnas Duw. 17Ac ef a gymerth y [*]cwpan ac a ddiolches, ac a ddyvot, Cymerwch hwn, a rhānwch yn eich plith. 18Can ys dywedaf wrthych, Nid yfaf o ffrwyth y winwydden, yd y ’n y ddel teyrnas Dduw. 19Ac ef a gymerth vara, a ’gwedy iddo ddiolvvch, ef ei tores, ac a roddes yddwynt, can ddywedyt, [‡]Hwnn yw vy‐corph: yr hwn a roddir trosoch: gwnewch hyn er cof am danaf. 20Yr vn modd hefyt wedi iddo swpery e gymerth y [*]cwpan, can ddywedyt, Y cwpan hwn yw’r Testament newydd [‡]yn vy gwaet, yr hwn a ellyngir y trosoch. 21Eithyr [*]nycha, llaw hwn am bradycha, ys y gyd a mi ar y [‡]vort. 22Ac yn wir Map y dyn a gerða megisy darparwyt: eithr gwae’r dyn hwnw trwy’r hwn y bradychir ef. 23Yno y dechraesont ymofyn yn ei plith ehun, pwy o hanwynt vyddei a wnei hyny.

Yr Euāgel ar ddydd S. Bartholomeus.

24Ac e gyvodes ymryson yn eu plith, pwy o hanaðynt a debygit ei vot yn vwyaf. 25Ac ef a ddyvot wrthynt, Brenhinoedd y Cenedloedd a deyrnasant arnynt, ar ei ai h’arglwyddiaethant a elwir yn Bendevigion [‡]da. 26Eithyr na vydd y chwi velly: anid byðet y mwyaf yn eich plith chwi megis y lleiaf: a’r pennaf, megis yr hwn a vo yn [*]gweini. 27Canys pa‐vn vwyaf, ai hwn ys a’n eisteð ar‐y‐vort, ai ’r hwn ys y’n [‡]gweini? Anyd mvvyaf yr vn a vo yn eistedd‐ar-y‐vort? Ac ydd wyf vi yn eich mysc mal vn yn [‡]gweini. 28A’ chwychwi yw’r ei’n arosesoch gyd a mi yn vy‐provedigaethae. 29Am hyny y gosodeis y chwi deyrnas, megis y gosododd vy‐Tad i minef, 30mal y galloch vwyta, ac yfet ar vy‐bort yn vy‐teyrnas, ar eisteddvae, a’ barny dauddecllwyt yr Israel. 31Ar Arglwydd a ddyvot, Simon, Simon, nycha, Satan a’ch ðeisyfawdd, er eich nithiaw megis gwenith. 32An’d mi a weddiais trosot, na dðefficiai dy ffydd. Can hyny pan ith ymchweler ir iavvn, cadarnha dy vroder. 33Ac ef a ddyvot wrthaw, Arglwydd, ydd wyf yn parat y vynet gyd a thi y garchar ac angae. 34Eithyr ef a ddyvot, Ys dywedaf wrthyt, Petr, ny chan y ceiliawc heddyw, [‡]cyn y ti wady deirgwaith vy adnabot. 35Ac ef a ddyvot wrthwynt, Pan eich anvoneis eb [*]gwd, ac yscrepan, ac yscidiae, a vu arnoch eisiau dim? Ac wy a ddywedesont, Na ddo ddim. 36Yno y dyvot ef wrthynt, Eithr yr awrhon y neb ys y gantaw gwd, cymeret, a’r vn ffynyt yscrepan: a’r nep ny bo gāthaw yr vn, gwerthet ei [‡]bais, a’ phrynet gleddyf. 37Can ys dywedaf ychwi, pan yw eto hyn ys y escrivennedic, ys angenrait ei gyflawni yno vi, [*]Ac y gyd ar ei enwir y cyfrifwyt ef: can ys diamau bod diben yr awrhon am y pethae a yscrifenvvyt ohano vi. 38Ac wy a ddywedesont, Arglwydd, [*]nycha, ll’yma ddau gleddyf. Ac ef a ddyvot wrthwynt, Digon yw. 39Ac ef a ddeuth allan, ac aeth (megis [‡]ydd oedd ef gynefin) i [*]vonyth yr olewydd, a’ei ddiscipulon ei canlynesont. 40A’ gwedy y ddawot ef ir van, e ddyvot wrthwynt, Gweðiwch nad eloch ym‐provedigaeth. 41Ac ef a dynnawdd y wrthynt, yn‐cylch ergit carec, ac a [‡]roes ei ’liniae ar lawr ac a weddiawdd, 42can ddywedyt, Y Tad a’s ewyllysy, ys mut y [*]cwpan hwn y wrthyf, eithyr nid vy ewyllys i, namyn dy ewyllys di a gyflawner. 43Ac a ymddangoses yddaw Angel o’r nef, yn ei confforddiaw ef. 44Eithyr ac ef mewn [‡]cyfingdra meddvvl, ef a weddiawdd yn [*]ddyvalach: a’ ei chwys ef ytoedd megis [‡]deigreu gwaet, yn treiglo i lawr yd y ddaear. 45Ac ef a gyfodes o weðiaw, ac a ðauth at ei ddiscipulon, ac ei cafas wy yn cyscy gan dristit. 46Ac ef a ddyvot wrthwynt, Paam y cyscwch? Cyfodwch a’ gweddiwch nad eloch ym‐provedigaeth. 47A thra oeð ef etwa yn ymddiðan, [*]nycha dorfa a’r hwn a elwit Iudas vn or dauðec, aeth o ei blaen wy, ac a nesaodd at yr Iesu y’w gusany. 48A’r Iesu a ddyvot wrthaw, Iudas, a vradychy di Vap y dyn a chusan? 49A’ phan welawdd yr ei oedd yn y gylch ef, beth a ddelei: wy ddywedesont wrthaw, Arglwydd, a drawom ni a chleddyf? 50Ac vn o hanwynt a drawodd was yr Archoffeiriat, ac a dores i glust ddehen ymaith. 51Yno ’r Iesu atepawdd, ac a ddyvot, Goddefwch hvvy yd hynn. Ac ef a gyfurddawdd a ei glust, ac ei iachaodd ef. 52Yno y dyvot yr Iesu wrth yr Archoffeiriat ac wrth [*]lywodraethwyr y Templ, a’r Henurieit yr ei a ddauthesei attaw, A ddaetho‐chwi allan megis at leitr a chleddyfae ac a ffynn? 53Pan oeddwn paunydd gyd a chwi yn y templ, nyd estenesoch ddwylo ym erbyn: eithyr hon yw eich gwir awr, a’ gallu yr tywyllwch. 54Yno y [‡]cymersont ef, ac yr arwenesont, ac ei ducesont i duy ’r Archoffeiriat. Ac Petr ei canlynawdd o hirbell. 55Ac wedy yddynt gynnae tan yn cenawl y llys, a’ chydeistedd i lawr, ydd eisteddawdd Petr hefyt yn ei plith. 56A’ rhyw vorwyn vveini a y canvu ef val ydd oedd e yn eistedd wrth tan, ac wedy iði edrych yn graff arnaw, hi ddyvot, Ac ydd oedd y dyn hwn y gyd ac ef. 57Ac ef y gwadawdd ef, can ddywedyt, Ha[*]wreic, nid adwaen i ddim hanaw. 58Ac ychydic yn ol, y gwelawdd dyn arall ef, ac y dyvot Ac ydd wyt tithef yn vn o hanwynt. An’d Petr a ddyvot, [‡]Ha‐ddyn, nag wyf. 59Ac yn cylch awr yn ol hynny, vn arall a gadarnhaodd, gan ddywedyt. Yn wir ac ydd oedd y dyn hwn gyd ac ef: can ys Galileat ytyw. 60Ac Petr a ddyvot, A ddyn, ny wn pa ddywedy. Ac yn y van ac ef eto yn ymddiddan, y canawdd y ceiliawc. 61Yno yr Arglwydd a ymchoelawdd, ac a edrychawdd ar Petr: ac a ddaeth yn‐cof Petr [*]ymadrodd yr Arglwydd py wedd y dywedesei wrthaw, Cyn canu ’r ceiliawc, tu a ’m gwedy dairgwaith. 62Ac Petr a aeth allan, ac a wylawdd yn [‡]chwerw. 63A’r gwyr a ddaliesent yr Iesu, ei watwor a’ ei vaeddu a wnaethant. 64A’ gwedy yddwynt [*]guddiaw ei lygait, y [‡]trawsōt ef ar y wynep, ac y govynesont yddaw, gan ddywedyt. Prophwyta pwy ath trawodd. 65A’ llawer o gabl ’airie eraill a ddywetesont yn y erbyn ef. 66Ac [*]er cynted ydd oedd hi yn ddydd, ydd ymgynullawdd Henurieit y popul, a’r Archoffeiriait a’r gwyr llen, ac [‡]yr arwenesont ef y’w []Seneddr hwy, can ddywedyt. 67Ai tu yw’r Christ? dywait i ni. Ac ef a ddyvot wrthwynt, P’es dywedwn y chwy, ny’s credech. 68A’ phe hefyt ydd [*]holaf, nim atepwch ac ni’m gellwngwch ymaith. 69Gwedy hynn yr eistedd Map y dyn ar ddeheulaw gallu Duw. 70Yno y dywedesont [*]oll, Yw‐ti can hynny yn Vap Duw? Ac ef a ddyvot wrthynt, Ydd yw chwi yn dywedyt vy‐bot. 71Yno y dywedesont wy, Pa reid i ni mwy wrth testoliaeth? canys clywsam ein hunain o ei enae ehun.

[*] 22:1 * crei

[‡] 22:1 ‡ y Mynediat trosodd

[*] 22:7 * crai

[‡] 22:7 ‡ lladd

[*] 22:10 * Wely

[‡] 22:10 ‡ wr

[*] 22:17 * phiol

[‡] 22:19 ‡ Hynn

[*] 22:20 * phiol

[‡] 22:20 ‡ trwy

[*] 22:21 * wele

[‡] 22:21 ‡ bwrdd

[‡] 22:25 ‡ vrdasawl

[*] 22:26 * gwasanathu

[‡] 22:27 ‡ gwasanaethy

[‡] 22:27

[‡] 22:34 ‡ nes

[*] 22:35 * god, amner, pwrs

[‡] 22:36 ‡ siacet

[*] 22:37 * Ys ef

[*] 22:38 * wely

[‡] 22:39 ‡ y gnotai

[*] 22:39 * vynydd oliuar

[‡] 22:41 ‡ benlinioeð

[*] 22:42 * sef ei ðyoðefaint ai angeu

[‡] 22:44 ‡ ymdrechsechryd

[*] 22:44 * ddyvrifach yn ðwysach

[‡] 22:44 ‡ dafne

[*] 22:47 * wele

[*] 22:52 * capteinieit

[‡] 22:54 ‡ daliesont

[*] 22:57 * verch

[‡] 22:58 ‡ Ha‐wr, tiwr, tias

[*] 22:61 * gair

[‡] 22:62 ‡ dost

[*] 22:64 * vugydy

[‡] 22:64 ‡ ffustiesont

[*] 22:66 * cy

[‡] 22:66 ‡ y ducesont

[] 22:66 * Consti

[*] 22:68 * govynaf

[*] 22:70 ‡ bawp

Pen. xxiij.

Dwyn yr Iesu rac bron Pilat a’ Herod. Am Barabbas. Am Simon Cyren. Y gwragedd yn cwynvan. Croeshoelio Christ, Ef yn gweddiaw dros ei ’elynion. Ef yn troi ’r lleitr ac ereill lawer ar amser ei varwoleth. Ei gladdedigeth.

23

Yr Euangel y Die Iou cyn die Pasc.

1YNo y cyvodes yr oll lliaws o hanynt, ac y ducesont ef at Pilatus. 2Ac wy a a ddechraesont ei gyhuddaw, can ddywedyt. Hwn yma a gawsam yn troi’r bobyl, ac yn gohardd taly teyrnget i Caisar, can ddywedyt, [*]mae ef yw Christ Vrenhin. 3Ac Pilatus a ’ovynnawdd iddaw, can ddywedyt, Ai ti‐yw’r Brenhin yr Iuddaeon? Ac ef atepawdd iddo, ac addyvot, Tu ys ydd yn ei ddywedyt. 4Yno y dyvot Pilatus wrth yr Archoffeiriait, ac wrth y popl, Nyd wyf i yn cahel dim bai ar y dyn hwn. 5Ac wyntae [‡]ymlewhay a wnaethant, can ddywedyt, Mae ef yn [*]cynnurfy ’r popul, gan [‡]dany dysc tros oll Iudaia. Ac yn dechrae [*]o Galilea yd yma. 6Ac Pilatus pan glypu son am Galilea, a ovynawdd, ai dyn o’r [‡]Galilea ytoed ef. 7A’ phan wybu [*]mae o gyvoeth Herod yr hanoedd, ef ei danvones at Herod, ac ydd oedd yntae hefyt yn‐Caerusalem y dyðiae hyny. 8A’ phan weles Herod yr Iesu, ef a lawenechawdd yn vawr: can ys ydd oedd yn hir gantaw am ei weled ef er [‡]es talm, erwydd iðaw glywed son llawer o bethae am danaw, ac ydd oedd e yn gobeithiaw gahel gweled gwnaethy ryw [*]arwydd y ganthaw. 9Yno ydd [‡]ymholes ac ef am lawer o bethae: eithyr nyd atepawdd ef ddim iddo. 10Yr Archoffeiriait ar Gwyr‐llen a safasant ac ei cyhuddesont yn [*]daerddrud. 11Ac Herod ef a ei gywdawddwyr ny roesont vri arnaw, ac ei gwatworesant, ac ei gwiscesont ef o wynn, ac a ei danvonawð drachefyn at Pilatus. 12Ac ar y dydd hwnw ydd aeth Pilatus a’ Herod yn gymddeithion: canys cyn na hyny yð oeð yn ’elyniaeth rhyngtwynt. 13Yno Pilatus a ’alwoð yn cyt yr Archoffeiriait a’r llywyodwyr a’r popul, ac a ðyuot wrthwynt, 14Chwi ðucesoch y dyn hwn ataf, val vn a vai yn troi ’r popl, a’ nycha, mi ei holeis ef yn eich gwydd, ac ny chevais i vn bai ar y dyn hwn, o’r pethae ydd ywch y’w gahuddaw: 15na ddo, na Herod chwaith: can ys anvoneis chwi ataw: a’ nycha, dim teilwng o angae ny wnaed [*]yddaw. 16Erwydd paam, mi ei cospaf, ac ei gellyngaf yn rhydd. 17(Can ys angenrait oedd iddaw ellwng ryvv vn yddwynt yn rhydd [‡]ar yr wyl.) 18Yno yr oll lliaws a lefawdd ar vnwaith, can ddywedyt, Ymaith ac ef, a’ gellwng Barabbas yn rhyð i ni: 19yr hwn am [*]draws gyfodiat a wnaethit yn y dinas, ac am [‡]lawryddiaeth a ddodesit yn‐carchar. 20Yno Pilatus a ddyvot wrthyn drachefyn, can ewyllysy rhyddhay ’r Iesu. 21An’d wy lefent can ddywedyt, [*]Croc, croc ef. 22Ac ef a ddyvot wrthynt y drydydd waith, An’d pa ddrwc a wnaeth ef: ny chefais ynthaw achos angae: am hyny mi ei cospaf, ac ei gellyngaf yn rhydd. 23Ac wyntwy oeddent daerach a llefeu vchel, can erchi y groci ef: a’ ei llefae hwy a’r Archoffeiriait a ’orvu. 24Velly Pilatus a varnawdd yddwynt gahel ei h’arch. 25Ac ef a ellyggawð yddwynt hwn‐am gyfodiat a’ llawryddiaeth a [*]roesit yn carchar: ys ef yr hwn a archesent wy, [‡]ac ef a roddes yr Iesu y wnaethy ’r ac ef a vynnent. 26Ac val ydd oeddent yn ei arwein ef ymaith, wy ddaliesont vn Simon o Cyren, yn dyuot o’r maes, ac arnaw ef y [*]gosodesont y groc, y’w dwyn ar ol yr Iesu. 27Ac ydd oedd yn ei ganlyn ef turfa vawr o popul, ac o wragedd, a’r gvvragedd hyny oedd yn cwynofain ac yn galary drostaw. 28A’r Iesu a ymchwelawdd atwynt, can ddywedyt, Merchet Caerusalem, nac wylwch droso vi, ’n amyn wylwch trosoch eich hunain, a’ch plant. 29Can ys, [*]nycha, y daw’r dyddiae y dywedant, Gwyn ei byt yr hespion, a’r [‡]bruoedd ny chenedlesont erioed, ar bronnae ny roesant [*]sugn. 30Yno y dechreant dðywedyt wrth y monyddoedd, Syrthiwch arnam: ac wrth y [‡]brynnae, Cuddiwch ni. 31Can ys a’s gwnant wy hynn ir prenn ijr, peth a wneir ir [‡]crin? 32Ac Ac ydd oeddit yn arwein gyd ac ef dau ddrygddyn eraill y’w lladd. 33A’ gwedy y dyvot hwy i’r lle, a elwyt y Penglocva, yno y crogesont ef, a’r drygddynion: vn ar y ddeheu, a’r all ar y [*]aswy. 34Yno y dyvot yr Iesu. Y Tad, maddae yddwynt, can na wyddon peth y maent yn ei wneythyr. Ac wy a [‡]barthesant ei ðillat, ac a [*]vwriesant goelbreni. 35A’r popul oedd yn sefyll, ac yn edrych: a’r [‡]llywiawdwyr ei gwatworent y gyd ac wynt, gan ðywedyt, Eraill a [*]iachaeai: iachaet ehun, a’s ef y’w’r Christ, yr Etholedic can Dduw. 36A’r milwyr hefyt y gwatworent ef, can ddawot a’ chynic vinegr ydd‐aw, 37a’ dywedyt. A’s tu yw’r Brenhin yr Iuddaeon, [‡]iachaa tyhun. 38Ac ydd oedd [*]yscriuen wedyr yscrivemy [‡]ar ei uchaf, mewn llythyrae Groec, a’ Llatin, ac Hebreo, HVN YVVR BRENHIN YR IVDEON. 39Ac vn or drygddynion a grocesit, y [‡]cablawdd ef, gan ddywedyt, A’s tu yw’r Christ, [*]iachaa [‡]tuhun a’ ninae. 40A’r llall a atepawdd, ac y [*]ceryddawdd ef, can ddyweddyt, Anyd oes arnat ofn Duw, a’ thydy yn yr vn varn? 41Ac ydd ym ni yn [*]gyfiawnus yma, can ys ydd ym ni yn [‡]derbyn y pethae y haeddawð ein gweithredoeð: eithyr ny wnaeth hwn ddim [*]ancymmesur. 42Ac ef a ddyvot wrth yr Iesu, Arglwydd, coffa vi pan ddelych ith teyrnas. 43A’r Iesu a ddyvot wrthaw, Yn wir y dywedaf y ti, heddyw y byddy gyd a mi ym‐paradwys. 44Ac yð oedd hi yn‐cylch y chwechet awr: ac a vu tywyllwch tros yr oll [‡]ddaiar, yd y nawvet awr. 45A’r haul a dywyllwyt, a’llen y Templ a [*]rwygwyd trwy hei chanawl. 46A’r Iesu a lefawdd a llef vchel, ac a ddyvot, Y Tad, ith ddwylaw y cymennaf vy yspryt. A’ gwedy yddaw ddywedyt hyn, ef [*]a anhetlawdd allan yr yspryt. 47A’ phan weles y Cannwriad yr hyn a wnaethpwyt, ef a roes ’ogoniant i Dduw, can ddywedyt, Yn sicur ydd oedd y [*]dyn hwn yn gyfiawn. 48A’r oll [‡]turfa ar a ðauthei ynghyt er y golwc hynn, cann weled y pethae a ddaroedd, a guresont ei dwyvronae, ac ymchwelesont. 49A’ ei oll gydnabot a savent o hir‐bell, a’r gwragedd y dylinesent ef or Galilaia, gan edrych ar y pethae hynn. 50[*]A’ nycha, ydd oedd gwr aei enw Ioseph, cygcorwr, gwr da, a’ chyfiawn. 51Ef ny chytunesei a ei cygcor na’c a’ ei gweithret hwy, ac ef a hanoedd o’r Arimathaia, dinas yr Iuddaeon: yr hwn oedd yntef yn [‡]edrych am teyrnas Duw. 52Hwn yma aeth at Pilatus, ac archawdd gorph yr Iesu, 53ac ei tynnawdd i lawr, ac ei [*]amdoes mewn lliein, ac egosodes mewn [‡]monwent wedy’r [*]drychy o graic lle ny [‡]roesit nep ir ioet. 54A’r dydd hwnw oeð y Darpar, a’r Sabbath oedd yn nesay. 55A’r gwrageð hefyt yr ei oedd yn darddilyn, yr ei a ddaethent gyd ac ef o’r Galilea, a edrychesont ar y [‡]vonwēt a’ pha bodd y [*]gesodesit y gorph ef. 56Ac wynt a a ymchwelesont, ac a paratoesont aroglae, ac [‡]wylmentae, ac a ’orphoysesont y dydd Sabbath [*]erwydd y gorchymyn.

[*] 23:2 * taw

[‡] 23:5 ‡ ymorugo

[*] 23:5 * cyffroi

[‡] 23:5 ‡ athrawy

[*] 23:5 * yn

[‡] 23:6 ‡ Galileat

[*] 23:7 * taw

[‡] 23:8 ‡ llawer dydd

[*] 23:8 * viragl, wyrthie

[‡] 23:9 ‡ ymgwestionedd

[*] 23:10 * groch, daerllyt, yn dra dyval

[*] 23:15 * ne, ganthaw

[‡] 23:17 ‡ erbyn

[*] 23:19 * dervysc

[‡] 23:19 ‡ laddfa

[*] 23:21 * Croesa

[*] 23:25 * ddodesit

[‡] 23:25 ‡ a’ rhoi. &c.

[*] 23:26 * dodesont y groes

[*] 23:29 * wele, synna

[‡] 23:29 ‡ bolieu

[*] 23:29 * laeth

[‡] 23:30 ‡ glennydd

[‡] 23:31 ‡ sych, gwyw

[*] 23:33 * asau

[‡] 23:34 ‡ ranesant

[*] 23:34 * dynnesont gyttae, gwtyse

[‡] 23:35 * penaethieit

[*] 23:35 ‡ waredai

[‡] 23:37 * ymwared

[*] 23:38 ‡ graifft

[‡] 23:38 * uch ei ben

[‡] 23:39 ‡ a roes sen iddo

[*] 23:39 * ymwared

[‡] 23:39

[*] 23:40 ‡ ymserthawdd ac

[*] 23:41 * haeddus

[‡] 23:41 ‡ cahel

[*] 23:41 * yngham, anvad

[‡] 23:44 ‡ dir

[*] 23:45

[*] 23:46 * Sef a ddiffoddod

[*] 23:47 * gwr

[‡] 23:48 ‡ popul

[*] 23:50 * Ac wele

[‡] 23:51 ‡ dysgwyl

[*] 23:53 * amwiscoð

[‡] 23:53

[*] 23:53

[‡] 23:53 ‡ ddodesit

[‡] 23:55 ‡ veddrot

[*] 23:55 * dodesesit

[‡] 23:56 ‡ ireidiae

[*] 23:56 * wrth

Pen. xxiiij.

Y gwragedd yn dyuot i’r bedd. Christ yn ymddangos ir ddau ddiscipul a aent tu ac Emmaus. Ef yn sefyll ym‐cenol ei ddiscipulon, ac yn agori y dyall hwy ar yr Scrythur ’lan. Ef yn roi gorchymyn yddynt. Ef yn escen ir nef. Ei ddiscipulon yn y addoli ef. Ac am ei gwaith beunyddol.

24

1YN awr yn y dydd cyntaf o’r wythnos [*]ar y cynddydd, y daethant ir [‡]vonwent, gan ddwyn yr aroglae, yr ei a arlwyesent wy, a’ gvvragedd ’r ei y gyd a’ hwy. 2Ac vvy a gawsant y [*]maen wedy’r dreiglo ymaith ywrth y [‡]vonwent, 3ac aethant y mywn, ac ny chawsant gorph yr Arglwydd Iesu. 4Ac e ddarvu, ac wynt mewn [*]irdang gan hyn, wely ddau wr yn [‡]ddysymwth a sefent wrth‐ynt mewn []gwiscoedd dysclaer. 5Ac val ydd oeddent yn ofni, ac yn []gestwng ei hwynebae tu ar ddaiar, y dywedesont wrth‐wynt, Paam y ceisiwch y byw, ym‐plith y meirw? 6Nid yw ef yman, eithyr e gyfodes: cofiwch pa [*]ddelw y dyuot ef wrthych, pan oedd ef etvvo yn‐Galilaia, 7gan ddywedyt, davv y bydd dir rhoðy Map y dyn yn‐dwylo dynion pechaturus, a’ ei chael[‡]grogi, a’r trydydd dyð at cyuodi. 8A’ hwy a gofiesont y ’airiae ef, 9ac a ymchwelesont y wrth y [*]vonwent, ac a vanegesont y pethe hyn oll i’r vn ar ðec, ac ir [‡]relyw oll. 10A’ Mair Magdalen, a’ Ioanna, a’ Mair mam Iaco a’ gvvragedd ereill y gyd ac wynt, oedd yr ei a ddywedesont y pethe hyn wrth yr Apostolon. 11Eithr ganthynt y gwelit y geiriae hwy, vegis [*]ffugiant, ac ny chredesont y‐ddynt. 12Yno y cyuodes Petr, ac y rhedawdd i’r []vonwent, ac edrychawð y mywn, ac a welawdd y llenllieniae wedy []ei dodi yno[‡]wrthyn yhunain, ac ef aeth ymaith gan ryveddu ryngtho ac y hun gan y peth a ddarvesei.

Yr Euāgel ar ddie Llun Pasc.

13¶ A’ nycha ddau or discipulon oeð yn mynet y dref yr hon oedd o ywrth Gaerusalem triugain [*]stad [‡]a’ i h’ enw Emmaus. 14Ac wy a ymchwedleynt wrth ei gylyd am yr oll pethae a wneuthesit. 15Ac e ddarvu, ac wynt yn cyd ymddiddan, ac yn ymðadlae, bot i’r Iesu yntef nesay, a’ myned gyd 16ac wynt eithyr y l’ygait wy a atdaliwyt val nad adwaenēt ef. 17Ac ef a ddyvot wrthwynt, Paryw ymadroddion yw’r ei hyn ’sydd genwch wrth y gylydd [*]dan rodio a phaam ydd ych, yn dristion? 18Ac vn [‡](ai enw Cleopas) a atepawdd ac a ddyvot wrthaw, A wyt ti yn vnic [*]yn [‡]ddiethr yn Caerusalem, ac ny wyddost y pethae a darvu y dyddiae hyn? 19Ae ef a ddyvot wrthwynt, Pa pethae? Ac wy a dywedesant wrthaw, [*]Am Iesu o Nazaret, yr hwn oeð Prophwyt, yn alluawc yn‐gweithret ac yn‐gair geyr bron Duw, a’r oll popul, 20a’ pha vodd y darvu ir Archoffeiraiait a’n llywyawdwyr i roði ef i varn angae, a’ ei groci. 21Anid ydd oeddem ni yn gobeithiaw mae ef oedd hwnn a ddelei i bryuu ’r Israel, ac am yr oll pethae hynn, heddyw yw’r trydydd dydd er pan ddarvuant. 22A’ hefyt’r ei o’r gwragedd o’n plith a yrrodd vraw arnam, yr ei ddeuthant yn vorae [*]ir vonwent. 23A’ phryd na chawsāt y gorph ef, wy a ddaethant gan ddywedyt, welet o hanwynt wythae weledigaeth o Angelion, yr ei a ddywedynt y vot ef yn vyw. 24Can hyny yr aeth cyfran o’r ei oeddynt gyd nyni [*]ir vonwent, ac a gawsāt yn y moð y dywedesei ’r gwrageð, anid ef ny’s gwelsant. 25Yno y dyvot ef wrthynt, chvvychvvy ynvydion a’ hwyrvrydic calon i gredy yr oll pethae a dyvot y Prophwyti, 26a nyd oedd rait i Christ ddyoddef y pethae hynn, a’ myned y’w ’ogoniant? 27Ac ef a ddechreawdd o Voysen a’r oll Prophwyti, ac a [*]esponiawð yddwynt yn yr oll Scrythyrae y pethae oedd yn escrivenedic[‡]am danaw. 28Ac yð oeddent yn nesay at y dref, lle ydd oeddent yn myned, ac ef a gymerth arnaw vynet ym‐pellach. 29Eithyr wy a ei cympellesont ef, can ddywedyt, Aros gyd a ni: can ys y mae hi yn hwyrhay, a’r dydd [*]wedy cerddet. Ac ef aeth y mewn y aros gyd ac wynt. 30Ac e ddarvu, val ydd oedd ef yn eistedd [‡]ar y bwrð gyd ac wynt, e gymerth y bara, ac a ddiolchawð, ac ei torawdd, ac ei rhoes yddwynt. 31Yno ydd egorwyt ei llygait, ac ydd adnabuont ef: an’d ef a [*]divannawdd ymaith, oei golwc. 32Ac wy a ddywedesont wrthyn ei gylydd, anyd oedd ein calonae yn llosci ynam, tra ytoedd ef yn ymddiddan a ni [‡]ar y ffordd, a’ phan oeð e yn agory i ni yr Scrythurae? 33Ac wy a gyfodesōt yr awr hono, ac a ymchweleson i Gaerusalem, ac a gawsont yr vn ar ddec wedy ’r ymgynull yn‐cyt, a’r sawl oedd gyd ac wynt, 34yr ei a ddywedesant, E gyvodawdd yr Arglwydd yn wir, ac a ymddangosawdd y Simō. 35Yno y manegesont y pethae a vvnaethesit ar y fforð, a’ [*]ph’odd ydd adnabysent ef ar doriat y bara.

Yr Euangel die Mawrth Pasc.

36¶ Ac val y dywedent y pethae hyn, y safoð yntef yr Iesu yn ei canol, ac y dyuot wrthyn, Tangneddyf ychwy. 37A braw ac ofn a vu arnynt, gan ddybieit yddwynt weled yspryt. 38Yno y dyvot ef wrthwynt, Paam ich [‡]trallodir? a’ phaam y mae [*]traws veddyliae yn codi yn eich calonae? 39Welwch vy‐dwylo a’m traet, mae myvy yw ef: teimlwch vi, a’ gwelwch: can nad oes i yspryt gnawt ac escyrn, mal y gwelwch vot i mi. 40Ac wedy iddaw ddywedyt val hyn, e addangosawdd yddwynt ei ddwylo a’ ei draet. 41Ac wyntwy eto eb gredy gan lawenydd, ac yn rhyveddy, ef a ddyvot wrthwynt, A oes genwch yma ddim or [*]llyniaeth? 42Ac wy a roesant ydd‐aw ddryll pyscotyn wedy ’rostiaw, ac o [‡]ddil mel, 43ac ef ei cymerawdd, ac ei bwytaodd geyr [*]y bron hwy. 44Ac ef a ddyvot wrthwynt, Ll’yma’r gairiae a ddywedais wrthych, tra oeddwn [‡]eto gyd a chwi, nid amgen gorvot cyflawny yr oll pethae a yscrivenwyt am danaf yn‐[*]Deddyf Moysen, ac yn y Prophwyti, [‡]a’r Psalme. 45Yno ydd agores ef y [*]meddwl hwy, modd y dyallent yr Scrythurae, 46ac a ddyvot wrthynt, Val hyn yð escrivenwyt, ac val hyn ydd oedd yn rait i Christ ddyoddef, a’ chyvody drachefyn o veirw y trydyð dyð, 47a’ bot precethy ediveirwch a’ maddeuant pechatae yn y Enw ef ymplith y Cenetloedd oll, can ddechrae yn‐Caerusalem. 48Ac ydd yw chwi yn testion [‡]o’r pethae hyn.

49A’ [*]nycha, mi ddanvonaf addewit vy‐Tat arnoch: a’ thrigwch yn‐dinas Caerusalem, y n ych gwiscer a [‡]nerth o ddvchelder. 50Yno ef y [*]duc hwy allan i Bethania, ac ef a gyuodes eu [‡]ddwylo, ac y bendithiawdd hwy. 51Ac e ddarvu, ac ef e yn y bendithiaw, ymadel o hanaw y wrthynt, a’ei ddwyn i vynydd ir nef a wnaeth pwyt. 52A’ hwy y addolesont ef, ac a ymchwelesont i Caerusalem y gyd llawenydd mawr, 53ac oeddent yn ’oystat yn y Templ, yn moli ac yn clodvori Duw, Amen.

[*] 24:1 * yn vore glas, ar glais y dydd

[‡] 24:1 ‡ vedrod, bedd

[*] 24:2 * llech

[‡] 24:2 ‡ bedd

[*] 24:4 * sanedigeth

[‡] 24:4 ‡ towynedic

[] 24:4 * gogwyddo

[] 24:5 * gogwyðo

[*] 24:6 * wedd

[‡] 24:7 ‡ groesi

[*] 24:9 * bedd

[‡] 24:9 ‡ llaill

[*] 24:11 * ffuc, ffuāt

[] 24:12 ‡ bed

[] 24:12 * or neilltu, yn vnic

[‡] 24:12 ‡ wneithesit

[*] 24:13 * ystod, ystodwm: ys yn cylch saith milltir a’ haner

[‡] 24:13 ‡ ac a elwit

[*] 24:17 * yn, gan

[‡] 24:18 ‡ yr hwn a elwit

[*] 24:18 * mor

[‡] 24:18 ‡ allwlat,

[*] 24:19 * O bleit

[*] 24:22 * at y vedd

[*] 24:24 ‡ at y bedd

[*] 24:27 * ddeonglawð, ddosparthawdd

[‡] 24:27 ‡ o hanaw

[*] 24:29 * ar

[‡] 24:30 ‡ wrth y vort

[*] 24:31 * ðivlanoð, gymerwyt

[‡] 24:32 ‡ rhyd

[*] 24:35 * pha vodd

[‡] 24:38 ‡ trwblir

[*] 24:38 * gorchestion, questionae

[*] 24:41 * bwyt

[‡] 24:42 ‡ grib, dalē, gwenyn

[*] 24:43 * yn egwydd

[‡] 24:44 ‡ eisioes

[*] 24:44 * Cyfraith

[‡] 24:44 ‡ ac yn y

[*] 24:45 * dyal

[‡] 24:48 ‡ am y

[*] 24:49 * wely, llyma

[‡] 24:49 ‡ meddiant

[*] 24:50 * dduchod

[‡] 24:50 ‡ twysodd, arwain

JHNCysecrlan Euangel

Iesu Christ erwydd

Ioan.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21

S. Ioan.

Pen. j.

Duwdap, dyndap, a’ swydd Iesu Christ. Testiolaelh Ioan. Galwedigaeth Andreas, Petr. &c.

1

Yr Euangel ar ddie Natalic Christ.

1YN y dechrae ydd oeð y Gair, a’r Gair oeð y gyd a Duw, a’r Gair hwnw oeð Duw. 2Hwn oedd yn y dechrae gyd a Duw. 3Oll a wnaethpwyt trwy ’r Gair hwnw, ac ebddaw ny wnaethpwyt dim a’r a wnaethpwyt. 4Ynddaw yð oedd [*]bywyt, a’r bywyt oedd ’oleuni dynion. 5A’r goleuni a [‡]dywyn yn y tywyllwch, a’r tywyllwch nid oedd yn ei [*]amgyffred.

6Ydd oedd gwr a ddanvonesit y [‡]gan Dduw, a’ ei enw oedd Ioan. 7Hwn a ddaeth yn testiolaeth, y destiolaethu [*]o’r goleuni, y n y chredent oll trwyddaw. 8Nyd efe oedd y goleuni hwnw, eithr e ddanfonesit y destiolaethu o’r goleuni. 9Hvvnvv oeð y gwir ’oleuni y sy yn goleuo pop dyn ’syn[‡]yn dyuot ir byd. 10Yn y byd ydd oedd ef, a’r byd a wnaethpwyt trwyddaw ef: a’r byd nyd adnabu ddim o hanaw. 11At yr ei‐’ddaw y hun y daeth, a’r ei‐’ddaw yhun ny ’s[*]dderbynesont ef. 12A’ chynniuer aei derbyniesont ef, rhoes y‐ddwynt [‡]vraint y vot yn veibion i Dduw, ’sef ir sawl a credant yn y Enw ef, 13yr ei a anet nyd o waed, nac o ewyllys y cnawd, na’c o ’wyllys gwr, eithr o Dduw. 14A’r Gair hvvnvv a wnaethpwyt yn gnawt, ac a drigiawð [*]yn ein plith, (a’ gwelsam ei ’ogoniant, vegis gogoniant vn ganedic vap yvvrth y Tad) yn l’awn’rat a’ gwirionedd. 15Ioan a testolaethei [‡]am danaw, ac a lefei, gan ddywedyt, Hwn oedd yr vn y ddywedais am danaw, Hwn y ddaw ar v’ ol i, oedd [*]vlaenor i mi: can ys y vot yn gyntaf ei ragorvraint na mi. 16Ac oei gyflawnder ef yd erbyniesam bavvp oll, a ’rhat dros rat. 17Can ys y Ddeðyf a roet trwy Moysen, eithyr y Rat a’ gwirioneð [‡]ys y trwy Iesu Christ. 18Ny welas nep Dduw er ioed: yr [‡]vn‐Map‐geni, yr hwn ’sy ym‐monwes y Tat, hwnw ai[*]amlygawdd ef i ni.

Yr Euangel y iiij. Sul yn yr Aduent.

19¶ A’ hyn yw testiolaeth Ioan, pan ddanvonent yr Iuðaeon Offeiriait a’ Levitae o Gaerusalem, y ofyn ’yddaw, Pwy ’n wyti? 20Ac ef a gyffesawdd, ac ny wadawdd, ac a addefawdd yn ddiledlef, Nid mi yw’r Christ. 21Yno y gofynesont iddaw, Beth yntef? Ai Elias yvv ti? Ac ef a ddyuot, Na’c [*]ef. A’dyvvedent, Ai ’r Prophwyt yw ti? Ac ef a [‡]wrthebawð, Na’c ef. 22Yno y dywedesont wrthaw, Pwy ’n wyt val y gallom ni roi atep ir ei a’n danvonawdd ni? beth dywedy am danad dyhun? 23Eb yr yntef, Mi yvv llef vn yn [*]llefain yn y diffaith, [‡]Cyweiriwch ffordd yr Arglwyð, mal y dyuot Esaias Prophwyt. 24A’r ei a ddanvonesit, oeðent o’r Pharisaiait. 25Ac wy a ’ovynesont iddaw, ac a ddywedesont wrthaw, Paam gan hyny y batyddy, anyd wyt’ y Christ, na’c Elias, na’r Prophwyt? 26Ioan ei hatebawdd, gan ddywedyt, Mi ’sy yn batyddio a dwfr: eithyr y mae vn yn sefyll yn eich plith, a’r nyd adwaenw‐chwi. 27Efe yw yr vn a ddaw ar v’ol i, [*]ac a wnaed yn vlaenawr i mi, yr hwn mi nyd wy deilwng y [‡]ddatdod carrae y escit. 28Y pethae hyn a wnaethpwyt ym‐Bethabara y tuhwnt i Iorddanen, lle batyddiei Ioan.

29Tranoeth gwelet o Ioan yr Iesu yn dyuot ataw, a ’dywedyt, Wely yr Oen Duw yr hwn ’sy yn [*]tynnu-ymaith pechotae ’r byt. 30Hwn yw ef am yr vn y ddywedais, A’r v’ol i y mae [‡]gwr yn dyuot yr hwn a wneithit yn vlaenawr rhagof: can vot ei ragorieth[*]yn gyntaf na mi. 31A’ mi nyd adwaenwn ef: eithyr mal yr amlygit ef ir Israel, am hyny y daythy‐mi, gan vatiðio a dwfr. 32Sef y testolaethei Ioan, gan ddywedyt, Ys gwelais yr Yspryt yn descend o’r nef megis colomben, ac hi a [‡]a arosei arnaw. 33A’ mi nyd adnabum ef: eithr yr hwn am danvonawdd i vatydddio a dwfr, [*]y ef a ddyvot wrthyf, Ar yr hwn y gwelych yr Yspryt yn descend ac yn aros yn vvastat arnaw, hwnw yw’r vn ’sy yn batyddio [‡]a’r Yspryt glan. 34A’ mi a i gwelais ac a testolaethais mai hwn yw Map Duw.

35Tranoeth y safawdd Ioan, a’ dau o ei ddiscipulon: 36ac a edrychoð ar yr Iesu yn [*]gorymðaith, ac a ddyuot, Wely yr oen Duw. 37Yno clybot o’r ðau ddiscipul ef yn ymadrodd, a’ [‡]dilyn yr Iesu. 38A’r Iesu a droes, ac y gwelawdd hwy yn [*]dilyn, ac a edyuot, wrthwynt, Pa beth a geisiwch? A’ hwy a ddywedesont wrthaw Rabbi (yr hyn o ei ddeongl yw, Athro, p’le ðwyt yn trigio? 39Dywedawð wrthynt, Dewch, a’ gwelwch. Daethant, a’ gwelesant lle yr oedd ef yn trigiaw, ac aros a wnaethant y gyd ac ef y diernot hwnw: can ys ydd oedd hi yn‐cylch y ddecved awr. 40[‡]Andreas, brawt Simon Petr, oedd vn o’r ddau a glywsent y gan Ioan, ac y dilynesent ef. 41Hwn yma a gafas, y vrawt Simon yn gyntaf, ac a ddyuot wrthaw, Ys cawsam y Messias, yr hwn o ei ddeongl, yw y Christ. 42Ac y duc ef at yr Iesu. A’r Iesu a edrychawdd arnaw, ac a ddyuot, [*]Ti yw Simon vap Ioan: ti a elwir Cephas, yr vn wrth ddcongl yw [‡]maen.

43[*]Tranoeth yr [‡]wyllesei ’r Iesu vyned i Galilaia, ac y cafas ef Philip, ac y dyuot wrthaw, Dilyn vi. 44A’ Philip oeð o Bethsaida, dinas Andreas ac Petr. 45Cahel o Philip Nathanael a’ dywedyt wrthaw, Ys cawsam hvvn yscrifennawdd Moysen o hanaw yn y Ddeddyf, ef, a’r Prophwyti, ’sef Iesu o Nazaret map Ioseph. 46Yno y dyuot Nathanael wrthaw, ’All dim da ddyvot o Nazaret? Dywedyt o Philip wrthaw, Dyred, [‡]a’ gwyl. 47Iesu a welas Nathanael yn dyvot ataw, ac a ddyuot, am dano, Wely, yn ddiau Israeliat, yn yr hwn ny d oes [*]dichell. 48Dywedei Nathanael wrtho, O b’le yr adnabuost vi? Yr Iesu atepawdd ac a ddyuot wrthaw, Cyn na galw o Philip dydi, pan oeddyt ’y dan y fficuspren, mi ith [‡]s, ganvumwelwn. 49Nathanael atepawdd, ac eb yr ef wrthaw, Rabbi, ti yw [*]yr Map Duw: ti yw yr Brenhin yr Israel. 50Iesu atepawdd ac a ddyuot wrthaw, Can ddywedyt o hanof y‐ty, Mi ath welais ydan y fficuspren, y credy? cai weled pethae mwy na ’rein. 51Ac ef a ddyuot wrthaw, Yn wir, yn wir dywedaf y‐chwy, [*]Ar ol hyn y gwelwch y nef yn agoret, [‡]a’r Angelon Duw yn escend, ac yn descend ar [*]y Map y dyn.

[*] 1:4 * buchedd

[‡] 1:5 ‡ lewycha

[*] 1:5 * gynnwys

[‡] 1:6 ‡ wrth

[*] 1:7 * am y

[‡] 1:9 ‡ a ddaeth

[*] 1:11 * arfollesōt

[‡] 1:12 ‡ veddiant

[*] 1:14 * ynam

[‡] 1:15 ‡ o hanaw

[*] 1:15 * om blaen i

[‡] 1:17 ‡ a ddaeth

[‡] 1:18 * vnganedic vap

[*] 1:18 ‡ datcanawdd

[*] 1:21 * wyf

[‡] 1:21 ‡ atebawdd

[*] 1:23

[‡] 1:23 † Vnionwch

[*] 1:27 * oedd

[‡] 1:27 ‡ ellwug

[*] 1:29 * dileu, toddy

[‡] 1:30 ‡ vn

[*] 1:30 * om blaen i

[‡] 1:32 ‡ yn aros

[*] 1:33 * ef, y vo, hwnw

[‡] 1:33 ‡ yn, drwy

[*] 1:36 * rhodio

[‡] 1:37 ‡ chanlyn

[*] 1:38 * canlyn

[‡] 1:40 ‡ Andro

[*] 1:42 * Ys ti Simon

[‡] 1:42 ‡ Petr, carec, oraic

[*] 1:43 * ne tradwy

[‡] 1:43 ‡ ydd ai

[‡] 1:46 ‡ ac edrych

[*] 1:47 * hocced

[‡] 1:48 ‡ welai

[*] 1:49 * hwnw vap,

[*] 1:51 ‡ Gwedy

[‡] 1:51 * ar

[*] 1:51 ‡ Vap

Pen. ij.

Christ yn troi ’r dwfr yn win. Ef yn gyrru ’r prynwyr ar gwerthwyr allan or Templ. Ef yn rac rhybuddiaw am ei varwolaeth ai gyuodedigaeth. Ef yn troi llawer, ac yn anymddiriaid wrth ddyn.

2

Yr Euāgel yr ail Sul gwedy yr Ystwyll.

1[]A’R trydydd dydd y bu priodas yn‐Cana dref yn-Galilaia, a’r mam yr Iesur oedd yno. 2A’ [‡]gelwit yr Iesu ef ai ddiscipulon i’r briodas. 3A’ phan [*]ballodd gwin, y dywedawð mam yr Iesu wrthaw, Nid oes ’win [‡]y‐ddynt. 4Yr Iesu a ddyuot wrthei, Peth ys yð i mi a wnel a thi wreic? ny ddeuth vy awr eto. 5Y vam ef a ddyvot wrth y gwasanaethwyr, Peth bynac a ddyweto ef wrthych, gwnewch. 6Ac ydd oedd yno chwech ddwfrlestri o vain, wedy gosot, yn ol devot [*]puredigaeth yr Iuddaeon a weddei ynthwynt dau [‡]ffirkin nei dri. 7Yr Iesu a ddyuot wrthynt, Llanwch y dyfrlestri o ddwfr. Yno eu llanwasant wynt yd yr [*]emyl. 8Yno y dyvot ef wrthynt, Gellyngwch yr awr hon a’ dygwch at lywodraethwr y wledd. Ac wy ei dygesont. 9A’ gwedy []provi o lywrdraethwr y wledd y dwfr a wneuthesit yn win, (can na wyddiat ef o bale y cawsit: anid y gwasanaethwyr a el’yngesent y dwr, a wyðent) llywodraethwr y wledd a alwodd ar y [‡]priodaswr, 10ac a ddyvot wrthaw, Pop dyn a ’osyt win da yn gyntaf, a gwedy yddyn [*]yvet yn dda, yno vn a vo gwaeth: tithae a gedweist y gwin da yd yr awrhon. 11Hyn o ddechrae [‡]arwyddion a wnaeth yr Iesu yn Cana tref yn Galilaia, ac a ddangoses ei ’ogoniant, a’ ei ddyscipulon a credesōt ynthaw.

12Gwedy yddo [*]vyned i wared i Capernaum, ef a’ ei vam, a’i vroder a’i ðiscipulō: ac nyd aroesont yno ny‐mawr o ddyðie. 13Can ys [‡]Pasc yr Iuðeon oedd yn agos. Am hyny ydd aith yr Iesu i vynydd i Caerusalem. 14Ac ef a gavas yn y Templ yr ei a werthent ychen, a’ deueit, a’ cholombenot, a newidwyr arian, yn eistedd yno. 15Ac ef a wnaeth [*]ffrewyll o reffynnae, ac y gyrrawdd wy oll y maes o’r Templ y gyd a’r deueit, a’r ychen, ac a dywallodd [‡]arian y newidwyr, ac a ddymchwelawdd y borddae, 16ac a ddyuot wrth yr ei a werthent colombennot [*]Dygwch ffvvrdd y pethe hyn o ddyma: na wnewch duy vy‐Tat, yn tuy [‡]marchnat. 17A’ ei ddiscipulon a gofiesont, val ydd oedd yn escriuenedic, Y gwynvyt am dy duy a’m [*]y sawdd i. 18Yno ydd atepynt yr Iuddaeon, ac y dywedynt wrthaw, Pa [‡]sign a []ddangosy i ni, can ys gwnai di y pethae hyn? 19Atepawdd yr Iesu a’ dywedawdd wrthynt, [*]Goyscerwch y Templ hon, ac mevvin tri‐die y cyfodaf hi drachefyn. 20Yno y dywedynt yr Iuddaeon, Chwech blynedd a’ dau ’gain y buwyt yn adailiad y Templ hon, [‡]ac a gyuody di hi mevvin tri die? 21Ac [*]y cf a ddywedesei am Templ ei gorph. 22Am hyny cy gynted y cyuodes ef o veirw, y cofient ey ddiscipulon ddywedyt o hanaw hyn wrthynt: a’ hwy a credessont [*]yr Scripthur, a’r gair a ddywedesei yr Iesu. 23Ac val yr oedd ef yn‐Caerusalem [‡]ar y Pasg yn yr [‡]wyl, llawer a gredesont yn y Enw ef, wrth weled y []gwrthiae a wnaethoeðoedd ef. 24A’r Iesu nyd ymddiriedawð yðyn am danaw ehun, can ys adwaeniad ef hwy oll, 25ac nad oedd [*]arnaw eisiae testiolaethu o nep am ddyn: can y vot yn gwybot pa beth oedd [‡]mewn dyn.

[] 2:1 * A’ thradwy

[‡] 2:2 ‡ gohoðwyt

[*] 2:3 * darvu ’r oedd diffic

[‡] 2:3 ‡ ganthynt

[*] 2:6 * glanhat, carthiat

[‡] 2:6 * sef. xv. galwyn ai ym‐pop vn

[*] 2:7 * or, gib, yn gyforioc.

[] 2:9 ‡ chwaethu, blasy

[‡] 2:9 ‡ ygwra, y gwr a briodesit

[*] 2:10 * ei gwala

[‡] 2:11 ‡ ryveðdoae gwyrthiae, miraclae

[*] 2:12 * ddescen

[‡] 2:13

[*] 2:15 * yscwrs o dennynod, o chwipcord

[‡] 2:15 ‡ vfydd, arian, bath

[*] 2:16 * Ewch ar, Dygwch, Cymerwch

[‡] 2:16 ‡ marcet, masnach

[*] 2:17 * bwytaodd

[‡] 2:18 ‡ arwydd, argoel viracl

[] 2:18 * pā wanich

[*] 2:19 ‡ Dinistrwch, Myscwch,

[‡] 2:20 ‡ a’ thi. &c.

[*] 2:21 * y vo, efe

[*] 2:22 * ir

[‡] 2:23 ‡ pryd, amser

[‡] 2:23 ‡ ffest

[] 2:23 * arwyddiō, miraglae,

[*] 2:25 * yn raid iddo

[‡] 2:25 ‡ yn‐nyn

Pen. iij.

Christ yn addyscu Nicodemus ynghylch yr adenedigaeth. Am Fydd. Am serch Duw er lles y byd. Dysceidaeth a’ batydd Ioan. A’r testiolaeth a ddwc ef am Christ.

3

Yr Euangel ar y Sul Trintot.

1YDd oedd [*]dyn o’r Pharisaiait, a’ ei enw yn Nicodemus [‡]pennaeth ymplith yr Iuðaeon. 2Hwn a ðeuth at yr Iesu liw nos, ac a ðyvot wrthaw, [*]Rabbi, ni y wyddam mae [‡]dyscawdur wyt wedy dyvot y wrth Dduw: can na ddychon nep wneythy’r y [*]gwrthiae hyn a wney di, [‡]a ny byðei Duw gyd ac ef. 3Yr Iesu a atepoð ac a ðyuot wrthaw, Yn wir, yn wir y dywedaf yt’, A ðiethr geni dyn drachefyn, ny [*]ddygon ef welet teyrnas Duw. 4Nicodemus a ddyvot wrthaw, Pa vodd y dychon dyn eni ac ef yn hen? a all ef vynet i [*]groth ei vam drachefyn, a’ geni? 5Yr Iesu atepawdd, Yn wir, yn wir y dywedaf yti, addieithr geni dyn o ddwfyr ac or yspryt, ny ddichon ef vyned y mewn teyrnas Duw. 6Yr hynn a ’anet or cnawt, ys y gnawt: a ’r hynn a ’anet o’r Yspryt ys yð yspryt. 7Na ryvedda ðywedyt o hanof wrthyt, Y byd [‡]rait eich geni [*]drachefyn. 8Y gwynt lle mynno, a chwyth, a’ ei lef a glywy, eithyr ny wyddost o b’le y daw, ac y bale ydd a: velly y mae pop dyn a a’net o’r Yspryt. 9Nicodemus atepawdd ac a ddyvot wrthaw, [‡]Paddelw y dychon y pethae hynn vot? 10Yr Iesu a atepawdd ac a ddyvot wrthaw, A ywti yn [*]ðyscyawdr yr Israel, ac ny wyddost y pethae hynn? 11Yn wir, yn wir y doedaf wrthyt, yr hynn a wyddam a ddywedwn, a’r hyn a welsam a testoliaethwn: a’n testiolaeth ny dderbyniwch. 12A’s pan ddywetaf ychwy pethe daiarol, ny chredwch, pa vodd a’s dywetwyf ychwy, am pethae nefolion y credwch. 13Can nad escen nep ir nef, a ddieithr hwn a ddescenawdd o’r nef, ys ef Map y dyn yr hwn ys y’n y nef. 14A’ megis y derchafawð Moysen y [‡]sarph yn y diffeith, velly y bydd [*]rait bot derchavael Map y dyn, 15yn y bo y bwy bynac a cred yntaw, na choller, [‡]yn amyn caffael bywyt tragyvythawl.

Yr Euāgel ar ddie Llun y Sulgwyn.

16¶ Can ys velly y carodd Duw y byt, y n y roðes ef [*]ei vnig‐enit vap, y’n y vydei i bop vn a greda ynthaw, na choller, amyn caffael bywyt tragyvythawl. 17Can na ddanvonawdd Duw ei vap i’r byt, i [‡]varny’r byt, anyd er [*]iachay yr byt trwydaw ef. 18Yn vn a cred ynthaw ef, ny vernir: a’r vn ny thred a varnwyt eisioes can na chredodd yn. Enw yr [*]vnigenit vap Duw. 19A’ hynn yw’r varnedigaeth, can ðyvot golauni ir byt, a’ chary o ddynion dywyllwch yn vwy na’r golauni, o erwydd bot y gweithrededd wy’n ðrwc. 20O bleit pop vn yn gwnethy drwc, ys y gas gātho yr golauni, ac ny [‡]ðana i’r golauny, rac [*]argyoeddy ei weithredeð 21Ar hwn a wna wirionedd a ddaw i’r golauni, y n y bo [‡]cyhoedd ei weithredoedd, mae [*]o erwydd Duw y gweithredwyt wy.

22Gwedy y pethe hyn y daeth yr Iesu ef a ei ddiscipulon i [*]dir Iudaia, ac yno y trigiawdd y gyd ac wynt, ac y betyddyawdd. 23Ac ydd oedd Ioan hefyt yn batyddiaw yn Ainon [‡]geyr llaw Salim, can ys bot [*]dyfredd lliosawc yno: a’ daethant vvy, ac eu betyddiwyt. 24Can na []vwriesit eto Ioan yn‐carchar. 25Yno y [‡]bu ’orchest rhwng discipulon Ioan a’r Iuddaeon, yn‐cylch [*]purhau. 26A’ daethwynt ad Ioan, ac a ddywedesont wrthaw, Rabbi, hwn oedd y gyd a thi y tu [‡]hwnt i Iorddonen, i’r vn y testolaethais‐ti, [*]nycha, y batyddia ef, a’ phawp oll ’sy yn dyuot attavv. 27Ioan a atepawdd, ac addyuot, Ny aill dyn dderbyn dim a ny’s[‡]roddir yddaw o’r nef. 28[*]Chwychwi ychunain ydyw vy‐testion i, ar ddywedyt o hano vi, [‡]Nyd mi yw yr Christ, [*]eithr darvot vy’n anvon o y vlaen ef. 29Hwn ’sy iddo ddyweddivvreic, y w’r dyweddiwr: a’ char y dyweðiwr yr hwn a saif ac y clyw ef, a lawenha yn vawr, o bleit llef y dyweddiwr. Y llawenydd hyn meu vi gan hyny a gyflawnwyt. 30Raid yðaw ef [*]ymangwanegy, ac y minef ymleihau. 31Hwn a ddaeth o dduchod, ysy [‡]goruwch pavvp oll: hwn ysy o’r ddaiar, y sy o’r ddayar, ac o’r ddaiar yr ymadrodd: hwn a ddaeth o’r nef y sy goruch pavvp oll. 32A’ hyn a welawdd ac a glywawdd, hyny a testolaetha ef: a’i destiolaeth ef ny dderbyn nebun. 33Hwn a dderbyniavvdd y destiolaeth ef, ys ef a inseliawdd [*]mai Duw ’sy gywir. 34Can ys yr hwn a ddanvonawdd Duw, a [‡]lafara’ airiae Duw: can nyd wrth vesur y mae Duw yn rhodðy iddo yr Yspryt. 35Y Tat a gar y Map, ac a roddes bop peth oll yn ey law. 36Hwn a gred [*]yn y Map, y mae iddo [‡]vywyt tragyvythawl, a’ hwn nyd vvyddhao i’r Map, ny wyl ef vywyt, anyd digofain Duw a erys arnaw.

[*] 3:1 * vn

[‡] 3:1 ‡ Reolwr

[*] 3:2 * Athro

[‡] 3:2 ‡ athro

[*] 3:2 * arwydion

[‡] 3:2 ‡ eb vot

[*] 3:3 * all

[*] 3:4 * vola

[‡] 3:7 ‡ dir

[*] 3:7 * o dduchot

[‡] 3:9 ‡ Pywedd

[*] 3:10 * athro

[‡] 3:14 ‡ neidr

[*] 3:14 * dir

[‡] 3:15 ‡ onid

[*] 3:16

[‡] 3:17 ‡ damno

[*] 3:17 * cadw

[*] 3:18 * vnig enedic

[‡] 3:20 ‡ ddaw

[*] 3:20 * cyhuddo

[‡] 3:21 ‡ eglur

[*] 3:21 * yn‐nuw

[*] 3:22 * gyfoeth, artal

[‡] 3:23 ‡ wrth, yn agos

[*] 3:23 * dwr lawer

[] 3:24 * roisit, ddodesit

[‡] 3:25 ‡ byðei, gwestiō, ymofin

[*] 3:25 * carthiat glanhat

[‡] 3:26 ‡ draw

[*] 3:26 * wele

[‡] 3:27 ‡ roddwyt

[*] 3:28 * Chwithau

[‡] 3:28 ‡ Nad

[*] 3:28 * ond

[*] 3:30 * dyvu, gynnyddu, gynnyrchu, amylhau

[‡] 3:31 ‡ vchlaw

[*] 3:33 * taw

[‡] 3:34 ‡ adrodd

[*] 3:36 * ir

[‡] 3:36 ‡ vuchedd

Pen. iiij.

Ymddiddan Christ a’r wraic o Samareia. Ei vawrserch ar ei Dad ai gynayaf ef. Ymchweliat y Samarieit, A’r Galilaieit. Podd yr iachaodd ef vap y llywiawdwr.

4

1WEithian pan wybu yr Arglwydd, glybot o’r Pharisaiait, wneuthy ’r o [*]hanaw ef a’ batyddiaw vwy o nifer ðiscipulon nac Ioan, 2([‡]cyd na vadyddiai Iesu ehun: eithr ey ddiscipulon) 3ef a adawodd Iudaia, ac aeth ymaith i’r Galilaia. 4A’ [*]dir oedd y‐ddaw vyned trwy Samareia. 5Yno y deth ef y ðinas yn Samareia a elwit Sychar, yn [‡]gyfagos at y [*]vaenawr a roesei Iacov, y’w vap Ioseph. 6Ac yno ydd oedd ffynnō Iacov. Yno’r Iesu wedy’ blino y gan [‡]y daith a eisteddawdd velhyn [*]ar y ffynnon yn cylch y [‡]chwechet awr ytoedd hi: 7Daeth gwraic o Samareia i gody dwfr. Dywedyt o’r Iesu wrthei, [*]Moes i mi ddiawt. 8Can ys ei ddiscipulon aethēt ymaith i’r ddinas, i brynu bwyt. 9Yno y dyuot y wraic o Samareia wrthaw, Pa vodd yw a’ thydi yn Iuddew, y govynny ddiawt i mi, yr hon wyf ’wraic o Samareia? Can nad yw’r Iuddaeon yn [‡]ymgystlwng a’r Samareit. 10Atepawdd Iesu ac a ddyuot wrthei, Pe’s adwaenyt [*]ddawn Duw, a’ phwy ’n yw a ddywait wrthyt, Moes i mi ddiawt, tudi a’ ovynesyt [‡]y‐ddaw ef, ac ef a roesei yty y dwfr bywyt. 11Dywedawdd y wraic wrthaw, Arglwydd, Nyd oes genyt ddim y gody‐dwfr, a’r []pytew ’sy ddwfyn: ac o b’le y mae genyt y dwfr byw hvvnvv? 12Ai mwy wy‐ti na’n tat ni Iacov, yr hwn a roes i ni y [‡]pytew hwn, ac ef ehun a yfawdd o hanaw, a’ ei blant, ai aniuailieit. 13Atepawdd yr Iesu a’ dywedawdd wrthei, [*]Pwy pynac a yfo o’r dwfr hwn, a sycheda drachefyn: 14and pwy pynac a yfo o’r dwfr a roðwy vi ydddaw, ny sycheda [‡]yn dragyvyth: eithyr y dwfr a roddwy vi ydd‐aw a vyð yndaw yn ffynnō o ddwfr, yn [*]tarðu i’r [‡]bywyt tragyvythawl. 15Dywedawdd y wraic wrthaw, Arglwydd, [‡]dyro i mi or dwfr hwnw, val na sychedwyf, ac na ddelwyf yman y gody dvvr. 16Dywedawdd yr Iesu wrthei, Dos, galw dy ’wr, a’dyred yman, 17Y wreic a atepoð ac a ðyuot, Nyd oes i mi vn gwr. Yr Iesu a ðyuot wrchei, Da dywedaist, Nyd oes y mi vn gwr. 18Canys bu y‐ti bemp gwyr, a’r hwn ys y yti ’nawr nyd yw wr yti: gwir a ddywedaist ar hyny. 19Dywedawdd y ’wraic wrthaw, Arglwydd, gwelaf may Prophwyt [*]ytwyt. 20Ein tadae a addolent yn mynyth hwn, a chvvychwi a ddywedwch, [‡]mai yn Caerusalem y mae’r lle y dylir addoly. 21Yr Iesu a ddyvot wrthei, Hawreic, cred vyvi, y mae yr awr yn dyuot, pryd na’c yn y monyth hwn, na’c yn Caerusalem yr a ddoloch y Tat. 22Chwychvvi a addolwch [*]y peth ny wyddoch, nyni a addolwn y peth a wyðam: can ys yr [‡]iechyd’sydd[*]or Iuðeō. 23Eithyr dyuot y mae yr awr, ac ys owrhon y mae hi, pan yw ir gwir addolwyr addoly y Tat mevvyn yspryt a’ gwirioneð: can ys y Tat a [‡]vyn y cyfryw ’r ei y’w addoly ef. 24[‡]Yspryt yw Duw, a’r sawl y a addolant ef, raid yddwynt ey a ddoli mevvyn yspryt a’ gwirionedd. 25Dywedawð y wraic wrthaw Gwn i y daw Messias, ys ef yr hwn a elwir Christ: gwedy y del hwnw, ef a venaic y ni bop peth oll. 26Dywedyt o’r Iesu wrthei, Ys mi yw yr [‡]hwn a ddywait wrthyt.

27Ac [*]yn hyn y daeth ey ddiscipulon, ac a ryveddasont y vot ef yn ymddiddan a gwraic: ny ddyvot neb [‡]hagen wrthaw, Beth a [*]gaisy? ’nai paam yr [‡]ymddiðeny a hi? 28Yno y gadawdd y wraic hei dvvfr steen, ac aeth ymaith ir dinas, ac a ddyuot wrth y dynion yno, 29Dewch, gwelwch [‡]wr a ddyuot i mi gymeint oll ar a wnaethym. Anyd hwn yw’r Christ? 30Yno myned o hanynt allan or dinas, a’ dyuot ataw.

31Yn cyfamser, [*]ydd archei y discipulon [‡]iddo, gan ddywedyt, [*]Rabbi, bwyta. 32Ac ef a ddyuot wrthynt. Mae [‡]y mi vwyt y’w vwyta, a’r ny wyddo‐chwi. 33Yno y dyuot y discipulon wrth ei gylydd, A dduc nep yddo vwyt? 34Yr Iesu a ddyuot wrthynt, Vy‐bwyt i yw gwneuthu ’r ewyllys yr hwn a’m danvonawdd i, a’ gorphen y waith ef. 35A ny ddywedw‐chwi, Mae etwa petwar‐misic, ac yno y daw ’r cynayaf? [*]Nychaf, y dywedaf y chwi, [‡]derchefwch eich llygaid, ac edrychwch ar y [*]broydd: can ys gwynion ynt eisus [‡]ar gynayaf. 36A’r hwn a [*]gynayafa a dderbyn gyfloc, ac a gynull ffrwyth i vywyt tragyvythawl, mal y bo ac ir hwn a heuo, ac ir hwn a [‡]gynayafa gael gydlawenechu. 37Can ys yn hyn y mae’r [*]gair yn wir, Mai vn a heuha, ac arall a ved. 38Mi a’ch danvoneis chvvi i vedi yr hyn ny’s [‡]llafurieso‐chwi vvrtho: eraill a [*]lafuriesont, a’ chwitheu a aethoch y’w [‡]llafur hwy. 39Yno llawer o’r Samarieit o’r dinas hono a gredesont ynddaw, o bleit hyn[*]a ddywedawdd y ’wraic yr hon a destolaethesei, Ef a ddyuot i mi gymeint oll a’r a wnaethym. 40A’ phan ðaeth y Samarieit ataw, yð atolygesant yddaw, ar[‡]aros y gyd a hwy: ac ef a arosawdd yno ddau ddiwarnot. 41A’ mwy o lawer o gredesont o bleit hyn a ddywedawdd ef ehun. 42Ac wy a ddywedesōt wrth y wreic, Nid ym yn credu weithian o bleit a ddywedais‐ti: can ys ni a ei clywsom ef ynunain, ac a wyddam mai hwn yn [‡]ddiau yw ’r Christ ’sef Iachawdur y byd.

43Velly a’r ben y ddau‐ddyð ef aeth ymaith o ddyno, ac aeth ir Galilaia. 44Can ys‐ef yr Iesu a destolaethesei, na [‡]chae Prophwyt anrydeð yn ei wlat ehun. 45Yno wedy y ddyuot i’r Galilaia, yd erbynynt y Galilaieit ef, yr ei a welesont yr oll pethe a wnaethoeddoedd ef yn‐Caerusalem ar yr [*]wyl: can ys wy hefyt a aethent ir ’wyl. 46A’r Iesu a ddaeth drachefyn i’r Cana tref yn-Galilaia, lle gwnaethoeddoedd ef y dwfr yn ’win.

Yr Euāgel yr xxi. Sul gwedy Trintot.

¶ Ac yð oeð ryw [*]Pendevic ac yðaw vap yn glaf yn‐Capernaum. 47Pan glypu ef ddyuot Iesu o’r Iudaia i’r Galilaia, ydd aeth ef ataw, ac a atolygawdd yddaw ddyvot i waret, ac iachay y vap ef, can ys ydd oedd e [‡]wrth vron marw. 48Yno y dyvot yr Iesu wrthaw, A ny welwch arwyddion a ’ryveddodae, ny chredwch. 49Y pendevic a ddyuot wrthaw, Arglwydd, dyred[*]i wared cyn marw vy map. 50Yr Iesu a ddyvot wrthaw, Does ymaith, y mae dy vap yn vyw: a’ chredawdd y [‡]dyn y gair a ddywedesei’r Iesu wrthaw, ac aeth ymaith. 51Yr awrhon ac ef yn mynet i wared, y [*]cyfarvu ei wasanaethwyr ac ef, ac y vanegosont, gan ðywedyt, Mae dy vap yn vyw. 52Yno y gofynawdd ef yddwynt yr awr y gwellaesei arnaw. Ac wy a ðywedesont wrthaw, Doe y seithfet awr y gadawdd y [*]cryd ef, 53Yno y gwybu’r tat ddarvot yn yr awr hōno y dywedesei ’r Iesu wrthaw, Mae dy vap yn vyw A’ chredy a wnaeth ef, a’ ei oll tuy. 54Yr ail [‡]miragl hynn a wnaeth yr Iesu drachefyn, wedy y ddyvot ef o’r Iuddaia i’r Galilaia.

[*] 4:1 * Iesu

[‡] 4:2 ‡ er

[*] 4:4 * rhaid

[‡] 4:5 ‡ ger llaw, wrth

[*] 4:5 * vro, cyvoeth

[‡] 4:6 ‡ ymddaith, siwrnei

[*] 4:6

[‡] 4:6 ‡ sef haner dydd

[*] 4:7 * Dod, rho, dyro

[‡] 4:9 ‡ gytwng, cytwysedd, medleio

[*] 4:10 * y rhodd, rhoðdiat

[‡] 4:10 ‡ ganto

[] 4:11 * ffynnon

[‡] 4:12 ‡ ffynnon hon

[*] 4:13 * Pop vn

[‡] 4:14 ‡ mwy byth

[*] 4:14 * boglynu, neitio

[‡] 4:14 † vuchedd tragywyddawl

[‡] 4:15 * moes

[*] 4:19 * yw‐ti

[‡] 4:20 ‡ taw

[*] 4:22 * yr hyn

[‡] 4:22 ‡ iachawdurieth

[*] 4:22 * o y wrth yn

[‡] 4:23 ‡ gais, ymgais

[‡] 4:24 * Duw sy yspryt

[‡] 4:26 ‡ sy yn ymddiddan a thi

[*] 4:27 * ar hyny, yn y cyfamser

[‡] 4:27 ‡ er hynny

[*] 4:27 * vynny

[‡] 4:27 ‡ chwedleuy

[‡] 4:29 ‡ ddyn

[*] 4:31 * adolygawdd

[‡] 4:31 ‡ arno

[*] 4:31 * Athro

[‡] 4:32 ‡ genyf

[*] 4:35 * Wele

[‡] 4:35 ‡ codwch, cwnwch

[*] 4:35 * gwledydd

[‡] 4:35 ‡ yw cynayafu

[*] 4:36 * ved

[‡] 4:36 ‡ vedo

[*] 4:37 * dywediat

[‡] 4:38 ‡ thrassaesoch

[*] 4:38 * drafaelesō

[‡] 4:38 ‡ trafel

[*] 4:39 * dwediat

[‡] 4:40 ‡ drigiaw, dario

[‡] 4:42 * ddilys

[‡] 4:44 ‡ chai

[*] 4:45 * ffest

[*] 4:46 * vrenhinol

[‡] 4:47 ‡ ymbron

[*] 4:49 * obry

[‡] 4:50 ‡ gwr

[*] 4:51 * cyhyrddawdd

[*] 4:52 * ddeirton

[‡] 4:54 ‡ arwydd gwyrth

Pen. v.

Ef yn iachau yr dyn a vesei glaf amyn dwy blyddedd da’ugain. Yr Iuddaeon yn y gyhuvdaw ef. Christ yn atep trosdaw ehun, ac yn y argyoeddy hwy. Gan ddangos drwy destoliaeth ei Dat. Am Ioan. O y weithredoedd ef Ac o’r Scrythur ’lan pwy ’n yw ef.

5

1GWedy hyny, ydd oedd [*]gwyl yr Iuddaeon, a’r Iesu a escendawð i Caerusalem. 2Ac y mae yn‐Caerusalem wrth y [‡]ðevaidiawc ’lyn a elwir in Ebreo Bethesda, ac iddo pemp porth: 3yn yr ei’n y gorwedei lliaws mawr o gleifion, o ddaillion, cloffion, a’ gwywedigion, yn dysgwyl am gyffroedigeth y dwfr. 4Can ys Angel yr Arglvvydd a ddescennei ar amsere ir llyn, ac a gynnyrfei ’r dwfr: yno pwy pynac yn gyntaf ar ol cynnyrfiat y dwfr, a ddescendai y mywn, a iachaijd o ba ryw [*]haint bynac a vei arnaw. 5Ac ydd oedd yno ryw [‡]ddyn yr hwn a vesei yn glaf [*]n’amyn es dwy [‡]vlwyðyn da’ugain. 6Pan ’welawdd yr Iesu ef yn gorwedd, a’ gwybot y vot ef ys cyhyd o amser yn glaf, ef a ddyuot wrthaw, A wyllysy dy wneuthu’r yn iach? 7Atepawdd y claf yddaw, Arglwyð, nyd oes genyf nep, pan gynnyrfer y dwfr, i’m [*]dodi yn y llyn: eithy’r tra vwy vi yn dyuot, arall a [‡]ddescend o’m blaen. 8Dywedawdd yr Iesu wrthaw, [*]Cyvot: cymer ymaith dy [‡]glwth a’ rhodia. 9Ac yn ebrwydd y gwnaed y dyn yn iach, ac ef gymerth‐ymaith ei ’lwth, ac a rodiawdd: a’r Sabbath oedd ar y[*]diernot hwnw. 10Dywedyt am hyny o’r Iuðaion wrth hwn a wnaethesit yn iach, Dydd Sabbath yw hi: nyd yw gyfreithlawn y‐ti [‡]gymryd‐ymaith dy ’lwth. 11Attepawdd yddwynt, Hwn a’m gwnaeth i yn iach, ys ef a ðyuot wrthyf, Cymer dy [*]’lwth, a’ rhodia? 12Yno y gofynnesont iddaw, Pa ddvn yw hwnw a ddyvot wrthyt, Cymer‐ymaith dy ’lwth, a’ rhodia? 13A’hwn a []iachaesit, ny wyddiat pwy ’n oedd ef: can ys yr Iesu a dynnesi ymaith y wrth y dyrfa ’oedd yn y van hono. 14Gwedy hyny y cafas yr Iesu ef yn y Templ, ac addyuot wrthaw, Wely [‡]ith wnaethpwyt yn iach: na phecha mwyach, rac dyvot y‐ty beth a vo gwaeth.

15Y dyn aeth ymaith, ac a venegawdd i’r Iuddaeon. [*]may ’r Iesu oedd hwn a ei gwnaethesei ef yn iach. 16Ac am hyny ydd [‡]erlidiynt yr Iuddeon yr Iesu, ac y caisynt y ladd ef, can y‐ddaw wneuthyd y pethae hyn ar y dydd Sabbath. 17A’r Iesu y atepawð wy, Vy‐Tat ys y yn gweithiaw yd hyn, a’ minef ’sy y yn gweithiaw. 18Am hyny y caisiai’r Iuddaeon yn vwy y ladd ef? nyd yn vnic can ydd‐aw dori’r Sabbath: eithyr dywedyt hefyt mai Duw oedd ei Dat, a’i wneuthu’r y hun yn [*]gydstat a y Duw. 19Yno ydd atepawdd yr Iesu, ac y dyuot wrthwynt, Yn wir y dywedaf y chwi, Nyd aill y Map [‡]wneuthu’r dim o hanaw ehun, anyd hyn a wyl ef y Tat yn y wneuthu’r: can ys pa bethae bynac a [*]wna ef, y pethae hyny a wna’r Map hefyt. 20Can ys y Tat a gar y Map, ac a ðengys y‐ddo pop peth oll, a’r wna a yntef, ac ef a ddengys y‐ddaw weithredoedd mwy na ’r‐ein, val y bo y chwi ryveddu. 21Can ys mal y cyvyt y Tat y meirw, ac ei[‡]bywha, velly y bywha y Map yr ei a [*]ewyllysa ef. 22Can ys ny varn y Tat nebun, eithyr yr oll varn a roddes ef [‡]ir Map. 23[*]Yny bo i bawp anrydeðy y Map, mal yr anrydeddant y Tat: hwn nid yw yn anrydeddu ’r Map, nid yw hvvnvv yn anrydeddu ’r Tat, yr hvvn yd anvonawdd ef.

24Yn wir, yn wir y dywedaf y chwi, yr hwn a clyw vy‐gair, ac a gred [*]yn hwn a’m danvonawdd, y mae yddaw [*]vywyt tragyvythawl, ac ny ddaw i varn, eithyr ef [‡]aeth ffwrdd o yvvrth[*]angae i’r bywyt. 25Yn wir, yn wir y dywedaf y chwi, y daw yr [‡]amser, ac yrowan yw, pan glyw ’r meirw lef Map Duw: a’r sawl a ei clywant, a vyddant vyw. 26Can ys megis y mae [*]ir Tat vywyt ynddo y hun, velly hefyt y rhoddes ef i’r Map vot iðo vywyt ynddo [‡]y hun. 27Ac a roep y‐ddaw [*]veddiant [‡]do y roi barn: can y vot ef yn vap dyn. 28Na ryveddwch hyn: can ys‐daw yr awr yn yr hon y bydd ir sawl oll ynt yn y [*]beddae, glywet y [‡]leferydd ef. 29Ac e ddaw allan, yr ei a wnaethant dda, i gyfodiadigeth bywyt: a’r ei a wnaethant ddrwc i gyfodiadigaeth barn. 30Ny alla vi wneuthur dim o hanof vy hunan: mal y clywaf, y barnaf: am barn i ’sy gyfion, can na cheisiaf vy ’wyllys vy hun, eithyr ewyllys y Tat yr hwn a’m danvonawdd i. 31A’s testolaethwn am dana vy hun, nyd oedd vy‐testiolaeth i[*]gywir. 33Chwichvvi a ddanvonesoch at Ioan, ac y ef a destolaethawdd [‡]ir gwirionedd. 34A’ mi ny chymeraf destoliaeth y gan ddyn: eithyr y pethe hyn a ddywedaf, val yr [*]iachaijr chwi. 35Efe oeð [‡]ganwyll yn Lloscy, ac yn [*]tywynu: a chwi chvvi a [‡]vynesech dros amser ymlawenychu yn y lewych ef. 36Eithyr y mae i mi testoliaeth mwy na thestolaeth Ioan: can ys y gweithredoedd a roes y Tat i mi y’w [*]gorphen, ’sef y gweithredoedd hyny, a’r ydd wy vi yn ei gwneythur, a testolaethant am [‡]dana vi, may’r Tat am danvonawdd. 37A’r Tat yntef, yr hwn am danvonawdd, a destolaetha am danaf. Ny chlywsoch y [‡]leferydd ef vn amser, ac ny welsoch ei [*]wedd. 38A’ y ’air ef nyd yw [‡]ychwi yn aros ynoch: can ys yr vn a ddanvonoð ef, hwnw ny chredwch. 39Chwiliwch yr Scrypthurae: can ys ynthwynt hvvy y tybiwchwi y ceffwch vywyt tragyvythawl a’ hwy ynt yr ei a destolaethant []am dana vi. 40Ac ny ddewchwi ata vi, y gaffel o hanoch vywyt. 41Ny dderbyniaf [*]vawl y gan ddynion. 42Eithr mi ach adwaen, nad oes genychgariat Duw ynoch. 43Myvi a ðaethym yn Enw vy‐Tat, ac ni’m derbyniwch vi: a’s arall a ddaw yn y enw hun, hwnw a dderbyniwch. 44Pa voð y gellw‐chwi gredu, a’ chwi yn derbyn [‡]anrydedd y gan y gylydd, eb ychvvy gaisiaw ’r anrydedd y [*]sydd o Dduw yn vnic? 45Na thybiwch y cyhuðaf vi chwi wrth vy‐Tad: y mae vn a’ch cyhudda chvvi ’sef Moysen, yn yr hwn yr ymðiriedw chwi. 46Cans pe’s credyssech [‡]Moysē, chvvi am credyssech inef: can ys []o hano vi ydd escrivenawdd ef. 47Ac a ny chredwch ei yscrifennae ef, py ’wedd y credwch vy‐gairiae i?

[*] 5:1 * ffest

[‡] 5:2 ‡ ddefeidfa varchnat deveid

[*] 5:4 * glwyf

[‡] 5:5 ‡ wr

[*] 5:5 * and

[‡] 5:5 ‡ vlynedd

[*] 5:7 * bwrw ir llyn

[‡] 5:7 ‡ neida

[*] 5:8 * Cwyn

[‡] 5:8 ‡ wely

[*] 5:9 * dydd hwn

[‡] 5:10 ‡ ddwyn dy wely

[*] 5:11 * wely

[] 5:13 ‡ ðiangesei, giliesei

[‡] 5:14 * voth

[*] 5:15 * taw

[‡] 5:16 ‡ erlynai

[*] 5:18 * gystal, ’ogyfuwch gymetrol

[‡] 5:19 ‡ weithredu

[*] 5:19 * wnel, weithreda

[‡] 5:21 ‡ bywia, bywoca

[*] 5:21 * vynno

[‡] 5:22 ‡ at y, ar y

[*] 5:23 * Er mwyn bot

[*] 5:24 * ir

[*] 5:24 * vuchedd

[‡] 5:24 ‡ addian‐gawdd

[*] 5:24 * varwoleth

[‡] 5:25 ‡ awr

[*] 5:26 * y gan y

[‡] 5:26 ‡ yntau

[*] 5:27 * awdurtot

[‡] 5:27 ‡ ac hefyt

[*] 5:28 * monwēti

[‡] 5:28 ‡ lais

[*] 5:31 * gymesur

[‡] 5:33 ‡ gyd ar

[*] 5:34 * catwer

[‡] 5:35

[*] 5:35 * llewychu

[‡] 5:35 ‡ wyllysech

[*] 5:36 * cwplau

[‡] 5:36 ‡ o hanof

[‡] 5:37 ‡ lais

[*] 5:37 * rith, lun ’osgeth

[‡] 5:38 ‡ genych

[] 5:39 * o hanafi

[*] 5:41 * ’ogoniant

[‡] 5:44 ‡ gogoniāt, moliant

[*] 5:44 * hanyw, addaw

[‡] 5:46 ‡ Voysen

[] 5:46 * am danaf

Pen. vj.

Yr Iesu yn porthy pemp mil o wyr a phemp torth a’ dau byscodyn. Ef yr myned ymaith, rac yddyn y wneythur ef yn vrenhin. Ef yn argyoeddu cnawdawl wranvwyr y ’air ef. Bod yr ei cnawdol yn ymrwystro wrthaw. Nyd yw y cnawd yn proffitio dim,

6

Yr Euangel y iiij. Sul yn y Grawys.

1GWedy y pethæ hyny ydd aeth yr Iesu tros vor Galilaia, neu Tiberias. 2A’ thorf vawr y cynlynawð ef, o bleit yddwynt welet y [*]arwyddion ef, [‡]a’r a wnaethoeð ar y cleifion. 3Ac ef aeth yr Iesu ir [*]monyth, ac yno yr eisteddawdd cyd aei ddscipulon. 4Ac ydd oedd hi yn agos ir Pasc, gwyl yr Iuðeon. 5A’r Iesu a gyuodes i vynydd ei lygait, a’ phan weles dyrfa vawr yn dyuot attaw, ef a dyvot wrth Philip, O b’le y prynwn vara, val y caffo yr ei hynn beth yw vwyta? 6(a hynn a ddywedawdd, yw brobi ef: can ys efe a wyddiat peth a wnelei) 7Philip a atepawdd iddaw, Nid oedd ddigon gwerth [*]daucant ceiniawc o vara yddwynt, y gahel o pop vn o hanwynt ychydic. 8Yna y dyvot wrthaw vn oei ddiscipulon, ys ef Andras, brawt Simon Petr, 9Mae yma vachcenyn, a’ phemp torth haidd ganthaw, a’ dau pyscodyn: eithyr beth yw hynny ymplith [‡]cynniver? 10A’r Iesu a ddyvot, Gwnewch ir dynion hyn eistedd, (Ac ydd oedd yno wellt‐glas lawer) yno yr eisteddawdd y gwyr yn‐cylch pemp mil o rifedi. 11A’r Iesu a gymerth y bara, ac a ddiolches, ac ei rhanoð ir discipulon, a’r discipulō, ir [*]ei oeddynt yn eisteð: a’r vn moð or pyscot cymmeint ac a vynnesont. 12A’ gwedy yðwynt gahel [‡]digon, ef a ddyuot wrth ei ðiscipulō, Cesclwch y brivwyt a weðilloð, rac colli dim. 13Yno y casclasont, ac a lanwesant dauddec bascedait or briwvwyt, or pemptorth haidd’oedd yngweddill can yr ei a vesynt yn bwyta. 14Yno pan [*]welawð y dynion wneythyd or Iesu [‡]yr arwyð hyn, y dywedesant, Diau mae hwn y’w Prophwyt a ddauei ir byt.

15Velly pan wybu Iesu vot yn y bryd hwy ddyuot, a’i [*]gymryd ef yw wneuthur yn Vrenhin, ef a [‡]dynnawdd heibio drachefyn ir mynyth vvrtho y hunan.

16Gwedy daruot yddei hwyrhay, y ddiscipulon ef a ddescenesont i’r mor, 17ac a [*]aethant i’r lhong, a’ myned tros y mor tu a Chapernaum: ac [‡]weithiō ydd oedd hi yn dywyllvvch, ac ny ddaethoeddoedd yr Iesu atwynt. 18A’ chodi o’r mor y gan wynt mawr yn chwythu. 19A gwedy yddynt rwyfo yn‐cylch pemp [*]stad ar vcain, neu ddec stad ar ycain, wy welent yr Iesu yn [‡]gorymddaith ar y mor, ac yn dynesau at y llong: ac ofny a wnaethant. 20Ac ef a ddyuot wrthynt, Mivi[*]yw: nac ofnwch. 21Yno yn ewyllysgar yd erbyniesont ef ir llong, a’r llong oedd yn y van wrth y [*]tir ir lle ydd elent.

22Tranoyth y popul yr ei a safai y tu arall ir mor, a welawdd nad oedd llong arall yno, anyd yr vn, yr aethei ey ðiscipulon yddhi, ac nad aethesei yr Iesu y gyd ei ddiscipulon i’r llong, eithyr myned ymaith o ei ddiscipulon ef vvrthyn yhunain, 23a’ dyuot llongae eraill o Tiberias yn gyfagos ir van lle y bwytesent y bara, gwedy ir Arglwydd ddiolwch. 24And pan welawdd y [*]popul nad oedd yr Iesu yno, na ei ddiscipulon, a’ nwythe a gymeresont longae, ac a daethont i Capernaum, [‡]gan geisiaw yr Iesu. 25A’ gwedy yddwynt y gahel ef y tu arall ir mor, wy ddywedesont wrthaw, Rabbi, pa bryd yd aethost yman? 26Yr Iesu a atepawdd ydd‐wynt, ac a dyuot, Yn wir, yn wir y dywedaf y chwi, Nyd ych i’m caisiaw, o bleit ywch welet y [‡]gwyrthiae, anyd o bleit ywch vwyta o’r torthae, ach’ llenwi. 27Na [*]thraveiliwch am y bwyt a [‡]gollir, eithyr am y bwyt a barha i vywyt tragywythawl, yr hwn a rydd Map y dyn y chwi: can ys [‡]hwn a inseliawð Duw ’r Tad. 28Yno y dywedesont wrthaw, Pa beth a wnawn val y gallom [*]weithiaw gwaithredoeð Duw? 29Yr Iesu a atepawð ac a ddyuot wrthynt, [‡]Hyn yw gwaithret Duw, credu o hanoch yn yr hwn a ddanvonawdd ef. 30Dywedesont gan hyny wrthaw, Pa ’r arwydd gan hyny a wnei di, val ey gwelom, ac y’th’ credom? pa beth wyt’ yn ei weithredu? 31Ein ni a vwytesont y Manna yn y diffeithvvch, megis y mae yn scrivenedic, Bara o’r nef a roes ef yddwynt yw vwyta. 32Yno y dyvawt yr Iesu wrthwynt, Yn wir, yn wir y dywedaf ychwy, Nyd Moysen a roes y‐chwi ybara hwnw o’r nef, eithyr [*]y Tat meuvi ysy yn rhoddi y‐chwy y gwir vara o’r nef. 33Can ys bara Duw y dyw’r hwn ’sy yn descend o’r nef, ac yn rhoddy bywyt i’r byt. 34Yno y dywedesont wrthaw, Arglwydd, byth dyro i ni y bara hwn. 35Dywedawð yr Iesu wrthynt, Mivi yw ’r bara ’r bywyt: yr vn a ddel ata vi, ny ’s newyna ddim, a’r vn a gred yno vi, ny sycheda byth. 36Eithyr mi ddywedais ychwy, can ac ychwy vy‐gweled, ac ny chredesoch. 37[*]Oll a’r y mae ’r Tat yn y roi y my, a ðaw ataf: a’ hwn ’sy yn dyuot ataf, ny’s bwriaf [‡]allan. 38Can ys descenais o’r nef, nyd i wneythu ’r vy ’wyllys [*]i, eithyr ewyllys yr vn am danvonoð i. 39A’ hyn yw ’wyllys y Tat yr hwn a’m danvonawð i, na bo o’r oll a roddes ef i mi, golli o hanof ðim, eithyr ei [‡]gyvodi drachefyn yn y dydd dywethaf. 40A’ hyn yw ’wyllys yr hwn a’m danvonawdd i, bod y bawp dyn a’ra wyl y Map, ac a gred yndaw, gahel bywyt tragyvythawl: a’ mi y cyfodaf ef y vynydd yn y dydd dywethaf. 41Yno y [*]murmuresont yr Iudaeon wrthaw, o bleit dywedyt o hanaw, Mivi yw’r bara, a []ddescendas o’r nef. 42A’ dywedyt a wnaethant, Anyd hwn yw Iesu map Ioseph, yr hwn a adwaenom ni y dat a y vam? pa vodd gan hyny a dywait ef, [*]mai O’r nef y descendais? 43Yno atep o’r Ieshu a’ dywedyt wrthynt, Na vurmurwch [‡]yn eich plith. 44Ny aill nep ddyvot ata vi, o ddyeithr ir Tat, yr hwn am danvonawdd i, y dynnu ef: ac mi y cyfodaf ef y vyny yn y dydd dywethaf. 45Y mae yn escrivenedic yn y Prophwyti, Ac wy a [*]vyddant oll dyscedic y gan Dduw. Pawp dyn gan hyny a’r a glybu, y gan Tat, ac a ddyscawdd, a ddaw at y‐vi. 46Nyd erwydd gweled o nep y Tat, anyd yr vn y ’sydd o Dduw, [‡]ys ef a welawdd y Tat. 47Yn wir, yn wir y dywedaf y chwi, Yr vn a gred yno vi, [*]mae yddaw vuchedd dragyvythawl. 48Mivi yw ’r bara ’r vuchedd. 49Eich tadae chvvi a vwytesont y Manna yn y diffeithvvch, a’ marw [‡]a wnaethont. 50Hwn yw ’r bara sy yn descēd o’r nef, yd pan yw i’r neb a vwytao o hanaw, na bo marw. 51Ys mi yw ’r bara bywiol, yr hwn a ðescendais o’r nef: a’s bwyty nebun o’r bara hwn e vydd byw byth: a’r bara a roddwy vi, vy‐cnawd yw, yr hwn a roddwy vi tros [*]vywyt y byt. 52Yno yr ymrysonent yr Iuddeon a ei gylydd, gan ddywedyt, Pa vodd y gaill hwn roddi i ni y gnawd yvv vwyta? 53Yno y dyvawt yr Iesu wrth‐wynt, Yn wir, yn wir y dywedaf y‐chwi, [*]A ny vwytewch’ gnawt y Map y dyn, ac yfet ei waet, [‡]nyd oes y chwy vywyt ynoch. 54Pwy pynac a vwytao vy‐cnawd i, ac a yfo vy‐gwaet, y mae iddaw [*]vywyt tragyvythawl, a’ mi y cyfoda ef y vyny yn y dydd dyweddaf. 55Can ys vy‐cnawd i y sydd wir vwyt, a’m gwaed i ’sy wir ddiawt. 56Hwn a vwyty vy‐cnawd, ac a yf vy‐gwaed, a dric yno vi, a mi yndo ef. 57Mal yd anvonawð vi y byw Dat, velly y byw vi [*]trwy y Tat, a’ hwn a’m bwyty i, byw vyð yntef trywo vi. 58Hwn yw ’r bara a ðescennodd o’r nef: nyd val y bwytaodd ych tadae chwi y manna, a’ marw o hanynt. Yr vn a vwyty o’r bara hwn, a vydd byw byth. 59Y pethe hyn a ddyvot ef yn y Synagog, gan y dyscu hvvy yn‐Capernaum. 60Llawer gan hyny o ey ddiscipulon (wrth [*]glybot hyn) a ddywedent, Calet yw’r [‡]ymadrodd hyn: pwy a aill ei glybot? 61Eithyr yr Iesu yn gwybot yndo [*]ef bot ei ddiscipulon yn murmuro wrth hyn, a ðyvot wrthynt, A ydyw hyn ych [‡]rhwystro chwi? 62Beth pe’s gwelech Vap y dyn yn escend i’r lle’r oedd ef [*]gynt. 63Yr Yspryt yw’r peth a [‡]vywha: ny [*]lesa ’r cnawt ddim: y []geiriae ydd wy vi yn ei ymadrodd wrthych yspryt a’ bywyt ynt. 64Eithyr y mae ’rei o hanoch [*]ny chredāt: can ys‐gwyðiat yr Iesu o’r dechreuat, pa ’rei oeddent a’r ny chredent, a’ pha‐vn y bradychei ef. 65Ac ef a ddyvawt, Am hyny y dywedais wrthych, na aill nep ddyvot ata vi, any’s rhoðir ydd‐aw y gan [*]vy‐Tat. 66O’r pryd hyny allan yr [‡]ymadawodd llawer o ei ddiscipulon, ac ny rodiesont mwy y gyd ac ef. 67Yno y dyuot yr Iesu wrth y dauddec, A wyllysw‐chwithev hefyt vyned ymaith? 68Yno ydd atepawdd Simon Petr yddaw, Arglwydd, at pwy ’r awn? Y mae genyt ’airiae buchedd tragyvythawl: 69ac ydd ym ni yn credu ac yn gwybot may ti yw’r Christ y Map Duw byw. 70Yr Iesu ei hatepoð, Anyd[*]mi ach detholais chwi ddauddec, ac o hanoch y mae vn yn ddiavol? 71Ac ef ddywedei hyny am Iudas Iscariot ’ap Simon: can ys hwn oedd ai vryd ar y vradychu ef, [‡]ac efe yn vn o’r deuddec.

[*] 6:2 * gwyrthiae

[‡] 6:2 ‡ yr ei, hyn

[*] 6:3 * mynydd

[*] 6:7 ‡ sef ynghylch pemp punt o’n bath ni

[‡] 6:9 * cymeint

[*] 6:11 * gwesteion

[‡] 6:12 ‡ ei gwala

[*] 6:14 * wybu

[‡] 6:14 ‡ y miracl, y gwyrth

[*] 6:15 * gymmell, ddirio

[‡] 6:15 ‡ aeth ymaith

[*] 6:17 * ddringesōt

[‡] 6:17 ‡ yn awr, yr awrhon

[*] 6:19 * sef wythfet ran milltir

[‡] 6:19 ‡ rhodio

[*] 6:20 * ’sydd

[*] 6:21 * wlat

[*] 6:24 * werin

[‡] 6:24 ‡ i

[‡] 6:26 ‡ arwyddiō

[*] 6:27 * weithiwch, lafuriwch

[‡] 6:27 ‡ ddervydd, gyll

[‡] 6:27 ‡ ef

[*] 6:28 * weithredu

[‡] 6:29 ‡ Hon, Llyma

[*] 6:32 * vynhad

[*] 6:37 * Pop peth

[‡] 6:37 ‡ ymaith

[*] 6:38 * vy hun

[‡] 6:39 ‡ gwnny, gychwyn

[*] 6:41 * grwgnachodd

[] 6:41 ‡ descenawð

[*] 6:42 * taw

[‡] 6:43 ‡ gyd ai gylydd, rhyngoch eich hunain

[*] 6:45 * ddyscir oll

[‡] 6:46 ‡ hwn‐yma

[*] 6:47 * e gaiff vywyt

[‡] 6:49 ‡ vuon veirw

[*] 6:51 * vuchedd, hoydel

[*] 6:53 * O ddiethr y chwi vwyta

[‡] 6:53 ‡ nad

[*] 6:54 * vuchedd

[*] 6:57 ‡ y gan, erwydd, o bleit

[*] 6:60 * glywet

[‡] 6:60 ‡ gair, peth, defnydd

[*] 6:61 * ehun

[‡] 6:61 ‡ cwympo, trangwydo

[*] 6:62 * or blaen

[‡] 6:63 ‡ vywocka

[*] 6:63 * vuddola, profitia

[] 6:63 ‡ pethae

[*] 6:64 * nyd ynt yn credu

[*] 6:65 * vynhad

[‡] 6:66 ‡ aethont

[*] 6:70 * dewisais

[‡] 6:71 ‡ cyd boed, er i vot

Pen. vij.

Yr Iesu yn argyweðu ymgymeriat ei gerent. Amryw dyb ne varnedigaeth am Christ ymplich y werin. Ef yn dangos pa ddelw yr adwaenir y gwirionedd. Y camwedd wnaēt ac ef. Y Pharisaieit yn ceryddu y swyddogion can na ddalient wy ef. Ac yn rhoi senn i Nicodemus am ddadleu y gyd ac ef.

7

1AR ol y pethe hyny [*]gorymdaith a oruc yr Iesu yn‐Galilaia, ac nyd wyllysawð ef [‡]’orymddaith yn Iudaia: can ir Iuddaeon gaisiaw y y ladd ef. 2A’ gwyl yr Iuddaion ’sef gvvyl y Pepyll oedd yn agos. 3Dywedynt gan hyny ei vroder wrthaw, Dos ymaith o yma, a’ cherdda i Iudaia, val ac y gwelo dy ðiscipulon dy weithredoedd yr ei a wnei. 4Can nad oes [*]nep a wna ddim yn y ddirgel ac yntef yn caisiaw bot yn [‡]gyhoeddedic. A’s y pethe hyn a wnai, [*]eglura dyhun i’r byt. 5Can ny’s credent ei vroder yndo hyd hyn. 6Yno dywedyt or Iesu wrthynt, Ny ddaeth vy [‡]amser i eto: eich amser chwi ’sydd[‡]yn wastat yn parat. 7Ny all y byt ych casau chwi: ac e am casau i, can i mi destiolaethu[*]a’m danaw, vot ey weithredoedd e yn ddrwc, 8[‡]Escennw‐chwi ir wyl hon: nyd escenda vi eto ir wyl hon: can na chyflawnwyt vy amser i eto. 9Y pethe hyn a ðyvawt ef wrthynt, ac a arosawdd yn‐Galilaia. 10A’ chy gynted yr escendent y vroder ef, yno yr escenawð yntef ir [*]wyl, nyd yn oleu, anyd vegis yn ddirgel. 11Yno y ceisiai ’r Iuddeon ef yn yr wyl, ac y dywedent, P’le mae ef? 12A’ murmur mawr oedd [‡]am danaw ym‐plith y [*]populoedd. Rei a ddywedent, Y mae ef yn wr da: yr eill a ddawedynt, Nyd yvv ef: eithr y mae e yn twyllo yr bopl. 13Er hyny ny [‡]lafarawdd nep yn [*]eglur am danaw, rac ofn yr Iuddaeon. 14Ac yn awr [‡]wedy darvot haner yr wyl, yr escennawdd yr Iesu i’r Templ, ac y dyscawdd hvvy. 15A’r Iuddeon a ryveddesont, gan dywedyt [*]Podd y [‡]gwyr hwn yr[*]Scythurae ac yntef erioed eb ddyscu? 16Yr Iesu a atepawdd yddynt, ac a ddyvawt, Y dysc meu nyd yw veu, eithyr yddaw ef yr hwn am []danvonawdd i. 17A’s wyllysa nep weneuthur y ’wyllys ef, ef a wybydd am y ddyscceideth, ay o Dduw y mae hi, ai mivi sy yn llavaru o hano vy hun. 18Hwn a lefair o hano y hun, a ymgais y ’ogoniant y hun: eithr hwn a ymgais ’ogoniant yr vn ai danvonawdd ef, hwnw ’sy gywir, a’ dim[*]ancyfiawnder ynto nyd oes. 19Any roes Moysen y chwi Ddeddyf, ac eto nyd oes nep o hanoch yn cadw ’r Ddeddyf? Paam [‡]y ceisiwch vy lladd i? 20Y popul a atepawdd, ac a ddyvawt, Y mae cythraul [*]genyt: pwy ’sy yn caisio dy ladd? 21Yr Iesu a atepawdd ac a ddyuot wrthynt, Vn gweithred a wnaethym, ac ydd ych oll yn ryveddu. 22[‡]Am hyny Moysen a roes y‐chwy Enwaediat, (nyd [*]can y vot o Voysen, eithr am y vot o’r Tadae) a’ chvvi ar y dydd Sabbath a enwaedwch ar ddyn. 23A’s derbyn dyn ar y Sabbath enwaediat, rac bod tori [‡]Deðyf Moysen, a [*]ddigiwchvvi wrthy vi, can y‐my wneuthur dyn yn [‡]holl‐iach ar y dydd Sabbath? 24Na vernwch [*]erwydd y golwc, eithr bernwch varn gifiawn. 25Yno y dyvawt r’ei [‡]o hanynt wy o Casalem, Anyd hwn yw ’r vn, a gaisant vvi ei ladd? 26[*]A nachaf yr ymadrodd ef yn [‡]gyhoeddus ac ny ddywedant ddim wrthaw: a wyr y [*]penaethieit yn [‡]ddiau mae hwn yw’r gwir Christ? 27Eithyr ni adwaenam hwn o b’le [*]ymae ef: a’ phan ddel y Christ, ny wybydd nep o b’le y mae ef. 28Yno y llefai yr Iesu yn y Templ ac ef yn ei dyscu, gan ðywedyt, Ys adwaenoch vi, ac adwaenoch o b’le ydd wyf: [‡]ac ny ddaethym o hano vy hun, eithr ys gwir yw’r vn am danvonawdd i, yr hwn nyd adwaenw‐chwi. 29A’ mivi y hadwaen ef: can ys o hanaw ydd wyf, ac ef am danvonawdd i. 30Yno y caisiesont y ddalha ef, ac ny roy nep ’law arnaw, can na ðaethesai y awr ef [*]etwa. 31A’ llawer o’r dydyrfa a gredesont yndaw, ac a ddywedesont, Pan ddel y Christ, a wna ef vwy o [‡]wyrthieu nac a wnaeth hwn? 32Clywet o’r Pharisaieit bot y bopul yn [*]murmuro y pethe hyn am danaw, a’ danvon o’r Pharisaieit a’r Archoffeirieit [‡]swyddogion y’w ddalha ef. 33Yno y dyvawdd yr Iesu wrth‐wynt, Eto [*]ychydic enhyd ydd wyf y gyd a chwi, ac yno ydd af at hwn a’m danvonawdd. 34Chvvi a’m caisiwch, ac ny’m cefwch: a’ lle ydd‐yw vi, ny ellw‐chwi ddyvot. 35Yno y dywedent yr Iuddaeon yn y plith yhunain, I b’le bydd i hwn vyned, val na chaffom ef? Ai myned a wna ef at yr ei ’sy ar wascar ymplith y [‡]Groecieit, a dyscu ’r Groeciait? 36Pa ymadrodd yw hwn a ddyvawt ef, Chvvi a’m caisiwch, ac ny’m cefwch? ac lle’r [*]yw‐vi, ny ellw‐chwi ddyvot? 37Yno yn y dydd mawr []dywethaf o’r wyl, y savawdd yr Iesu ac y llefawdd, gan ddywedyt, A’s sycheda nep, dauet ata vi, ac yfet. 38Yr hwn a gred yno vi megis y dywait yr Scrythur, allan oi []vru ef y llifa [*]avonydd o ddwfr byw 39(Hyn a ddyvawt ef a’m yr Yspryt yr hwn a dderbynynt yr ei a gredent [*]yndo ef: can ys yd hynn nyd oedd doniæ yr Yspryt glan vvedy ei rhoddi o bleit na ðaroedd eto gogoneddu yr Iesu) 40Llaweroedd can hyny o’r popul, pan glywsant yr ymadrodd hwn, a ddywedesont, Yn wir hwn yw’r Prophwyt. 41Ereill a ddywedesont, Hwn yw’r Christ: a’r ei a ddywedent, [‡]Ac a ddaw ’r Christ o’r Galilaia? 42Any ddywait yr Scrythur ’lan may o had Dauid, ac o dref Beth‐lechem, lle ydd oedd Dauid y dawr’r Christ? 43Ac ydd oedd ymryson ym‐plith y popul oy bleit ef. 44A’r ei hanaddynt a vynesent y ddaly ef, eithyr na roddei nebun ddwylaw arnaw. 45Yno y daeth swyddogion at yr Archoffeirieit ar Pharisaieit, ac y dywedesont wrthwynt, Paam na ddugesoch ef? 46Atep o’r swyddogion, Nyd[*]ymddiddanawdd gwr erioed val y gwr hwn. 47Yno ydd atepawdd y Pharisaieit, A dwyllwyt chwitheu hefyd? 48A gredavvdd[‡]neb or [*]pennaethieit nei o’r Pharisaieit yndo ef? 49Eithyr y [‡]werin hyn, a’r nyd edwyn y Ddeðyf, ynt vellticedic. 50Dywedyt o Nicodemus wrthynt, (yr hwn a ddaethei at yr Iesu o hyd nos ac oedd vn o hanynt.) 51A varn ein [*]Deddyf ni nebun nes nag yddi yn gyntaf ei glywet, a’ gwybot pa beth a wnaeth ef? 52Wytheu a atepesont ac a ddywedesont, wrthaw Yw‐tithe hefyd o’r Galilaia? Chwilia a’ gwyl: can ys o’r Galilaia ny chyfyt vn Prophwyt. 53A’ phawp aeth yw duy yhunan.

[*] 7:1 * rhodio

[‡] 7:1 ‡ rodio, dramwy

[*] 7:4 * vndyn

[‡] 7:4 ‡ glaer, honneit, amlwc enwoc

[*] 7:4 * amlyga ymdangos,

[‡] 7:6 ‡ cyfnot, pryd

[‡] 7:6 ‡ bop pryd, vyth

[*] 7:7 * o hanaw

[‡] 7:8 ‡ Ewchwi vyny

[*] 7:10 * ffest

[‡] 7:12 ‡ o ei bleit

[*] 7:12 * werin

[‡] 7:13 ‡ soniodd, ynganodd

[*] 7:13 * oleu, ddiragrith

[‡] 7:14 ‡ yn, am

[*] 7:15 * Pa ddelw

[‡] 7:15 ‡ medr

[*] 7:15 * llythyrae, ddysc, len

[] 7:16 ‡ ymadrodd

[*] 7:18 * enwiredd

[‡] 7:19 ‡ yr amcenwch

[*] 7:20 * ynot

[‡] 7:22 ‡ Er

[*] 7:22 * erwydd

[‡] 7:23 ‡ Gyfraith

[*] 7:23 * sorwch

[‡] 7:23 ‡ gwbl

[*] 7:24 * ar ol

[‡] 7:25 ‡ or Caerusalemieit

[*] 7:26 * Ac wely

[‡] 7:26 ‡ ar ostec

[*] 7:26 * penadurieit

[‡] 7:26 ‡ ddilys

[*] 7:27 * yr hanyw

[‡] 7:28 ‡ eto

[*] 7:30 * eto

[‡] 7:31 ‡ arwyðion

[*] 7:32 * manson

[‡] 7:32 ‡ cywdawt, gweinidogion

[*] 7:33 * hetys

[‡] 7:35 ‡ Groegwyr, Cenedloedd

[*] 7:36 * wy, vi, bwyf

[] 7:37 ‡ dythwn, diwarnot

[] 7:38 * y maes oi vola

[*] 7:38 ‡ llifeiriaint aberoedd, naint

[*] 7:39 * sef yn yr Iesu

[‡] 7:41 ‡ Can ny

[*] 7:46 * ddyvot dyn

[‡] 7:48 ‡ yr vo, vndyn

[*] 7:48 * penadurieit

[‡] 7:49 ‡ bopul

[*] 7:51 * Cyfraith

Pen. viij.

Christ yn gwaredu hon a ddaliesit yn tori priodas. Ef e yw goleuni ’r byt. Ef yn dangos o b’le y daeth, baam, ac i b’le ydd a. Parei ’sy gaithion, a’ pha ’r ei ’sy ryddion. Am yr ei breiniol ar ei gwasaidd, a’ ei gwobr hwy. Ef yn gofyn gwaethaf ei ’elynion. Ac wrth vot ei ersid, yn enciliaw ymaith.

8

1A’R Iesu aeth ir mynyth [*]yr oliwydd, 2[‡]a’r borae ðyð e ddaeth drachefyn ir Tēpl, a’r oll popl a ðaeth at aw, ac ef a eisteddawdd y lawr, ac y dyscawdd hwy. 3Yno y duc y Gwyr‐llen a’r Pharisaieit wreic ataw, hon a ddaliesit [*]yn tori priodas, ac y [‡]dodesont hi yn y cenol, 4ac a ðywesont wrthaw, Athro, y wreic hon a ddaliwyt yn tori priodas, ys ar y weithred. 5A’ Moysen yn y Ddeddyf a’ orchymynawdd i ni, bot llapyddiaw y cyfryw ’rei: a’ pha beth[*]a ddywedy di? 6A’ hyn a ddywedent y’w [‡]demto ef, val y [*]cahent devnydd, y gyhuðaw ef, A’r Iesu a [*]grymoð i lawr, ac ai vys a scrivenawð ar y ddaiar. 7A’ thra oeddent yn parau ymofyn ac ef, yr ymderchawð ef, ac y dyvawt wrthynt, Yr vn o hanoch ys id yn ddipechot, tav‐led y maen cyntaf atei. 8A’ thrachefyn y crymawð ef, ac ydd escrivenawdd ar y ðaiar. 9A’ phan glywsant hyny, can ei cydwybot yhunain yn ei cyhaðaw, yr aethant allan bop vn ac vn, gan ddechrae o’r ei hynaf yd yr ei diwethaf: a’r Iesu a adawyt [‡]yn vnic, a’r wreic yn sefyll yn y cenol. 10Gwedy i’r Iesu [*]ymdderchafel, ac eb iddo weled nep, namyn y wreic, ef a dyvawt wrthei, Ha wreic, p’le mae dy gyhuddwyr? a varnawð nep di yn euawc? 11Hithe a ddyvawt, Na ddo nep, Arglwydd. A’r Iesu a ddyvawt, Ac nyth varna vine di yn euawc: [*]cerða ac na phecha mwyach.

12Yno drachefn y dyvawd yr Iesu wrthynt, can ddywedyt, Mivi yw [*]goleuni y byt: yr vn a’m dilyno vi, ny rodia yn y tywyllwch, eithr e gaiff ’oleuni y [‡]bywyt. 13Yno y dywedent y Pharisaieit wrthaw, Ti a destoliaethy o hanat ty vn: nyd[*]gwir yw dy destoliaeth di. 14Yr Iesu a atepawdd ac a ddyvawt wrthynt, [‡]Cy testolaethwyf o hano vyhun, y mae vy‐testoliaeth i yn gywir; can ys‐gwn o b’le y daethym ac y b’le ydd af: a’ chwi ny wyddoch o b’le y daethym’ nac y b’le ydd af. 15Chwichchvvi a vernwch [*]erwydd y cnawd: mivi ny varnaf nebun. 16Ac [‡]a’s mi a varn, y varn veuvi ysy gywir: can nad wyf yn vnic, eithyr mi a’r Tat, yr vn a’m danvonawdd. 17A’ hefyt e scrivenir yn [*]y Ddeddyf yddoch, bot testolaeth dau ddynion yn gywir. 18Mi yw ’r vn a destolaethaf am dana vy vn, a’r Tat a’m danvonawdd i, a destiolaetha a’m danaf i. 19Yno y dywedesont wrthaw, P’le y mae dy Dat? Atepawdd yr Iesu, Ac ny ’m adwaenoch vi, na’m Tat. Pe’s adwenesech vi, ys adwawaenesoch vy‐Tat hefyt. 20Y geiriae hyn a [‡]lavarawdd yr Iesu yn y tresor [*]va, ac ef yn ei dyscu yn y Templ, ac [‡]nyd ymavlodd neb yndo: can na ddaethei eto y awr ef. 21Yno y dyvawd yr Iesu drachefyn wrthynt, Mivi af ymaith, a’ chvvi a’m caisiwch, ac a vyddwch veirw yn eich pechodae. Lle ydd vi, ny ellw‐chwi ddyvot. 22Yno y dywedent yr Iuddaion, A [*]ladd ef y hun: can iddo ddywedyt, Lle ydd a vi, ny ellw‐chwi ddyvot? 23Yno y dyvawt ef wrthynt. Chwichvvi ’sy o ddisod: mivi ’sy o ddvchod: chwichvvi ’sy o’r byt hwn: mivi nyd yw o’r byt hwn. 24Am hynny y dywedais wrthych, Y byddwch veirw yn eich pechotae: can ys a ddieithyr ywch gredu, mai mivi yw ef, chvvi vyddwch veirw yn eich pechotae. 25Yno y dywedesont vvy wrthaw, Pwy yw ti? A’r Iesu a ddyvawt wrthynt, Sef [‡]y peth a ddywedeis wrthych o’r dechreuat. 26Y mae genyf lawer o bethe y’w dywedyt, ac y’vv barnu [*]am danoch: eithyr yr vn a’m danvonawð i, ’sy gywir, a’r pethae a glywais ganthaw, yr ei hyn a adroddaf i’r byt. 27Ny [‡]ddyellesont vvy mai am y Tat y [*]llavarei ef wrthynt, 28Yno y dyvawd yr Iesu wrthynt, Gwedy y derchavoch [‡]Vap y dyn, yno y gwybyddoch mai mivi yw ef, ac nad wyf’ yn gwneuthur dim o hano vy vn, eithyr mal im dyscawdd y Tat, velly ydd wyf yn [*]llavaru y pethe hyn. 29Can ys yr vn am danvonawdd i, ysy ’gyd a mi: ny adawdd y Tat vi yn vnic, can ys i mi wneuthur [‡]bop amser y pethae sy [*]dda gantho ef. 30Ac ef yn [‡]llavaru y pethae hyn, llaweroedd a gredesont yntaw. 31Yno y dyvawt yr Iesu wrth yr Iuddaeon yr ei a credesont [*]ynthaw, A’s chwi a arhoswch yn y gair meuvi, yn wir discipulon i mi [*]ytych, 32ac a wybyddwch y gwirionedd, a’r gwiriuoedd ach [‡]ryddha. 33Atepesont y ddaw, [*]Had Abraham ydym ni, ac ny [‡]wasanaethesam ni neb erioed: paam y dywedy di, Eich gwneir chvvi yn vvyr rhyddion? 34Atepawdd yr Iesu yðynt Yn wir, yn wir y dywedaf y‐chwi, Mai pwy pynac a wna bechot, ys y was i’r pechat. 35A’r gwas nyd[*]aros yn y tuy yn dragyvyth: and y Map a aros yn tragyvyth. 36A’s y Map gā hyny ach rhyðha chwi, rhyddion yn ddilys vyddwch. 37Mi wn mai had Abraham ydych, eithyr yð ych yn caisiaw vy lladd i, can nad [‡]oes lle ir gair meuvi ynochwi. 38Mivi a [*]lavaraf yr hyn a welais y gyd a’m tat i: a’ chwitheu a wnewch yr hyn a welsoch y gyd a’ch tat chwi. 39Atepesont a’ dywedesont wrthaw, Ein tat ni yw Abraham. Yr Iesu a ddyvawt wrthynt, Pe plant i Abraham vyddech, chvvi gwnaech weithredoedd Abraham. 40Ac ynawr y ceisiwch vy llað i, gwr a ddyvawt i chwi ’r gwirionedd, yr hyn a glywais y gan Dduw: hyn ny wnaeth Abrahā. 41Chwi ’sy yn gwneuthu’r gweithredoedd ych tat chwi. Yno y dywedesont wrthaw, Ny ’anet ni o [‡]’odnep: y ni y mae vn tat, ’sef Duw. 42Am hyny y dyvawt yr Iesu wrthynt, Pe Duw vyddei eich Tat, yno y carech vi: can ys mi a [*]ddeilliais, ac a ddeuthym o [‡]ywrth Dduw, ac ny’s daethym o hano vyhun, eithyr ef a’m danvonawdd i. 43Paam nad ych yn dyally yr y madrodd hyn meuvi? sef am na ellwch aros[*]clywet y geiriae meuvi. 44Chwichvvi[‡]y sydd o’ch tad y diavol, a’ chwantae eich tad a wnewch. Ef e vu [‡]laddwr dyn or dechreuat, ac nyd arosawdd yn y gwirionedd: can nad oes gwirionedd yndaw. Pa bryd bynac y dywait ef [*]cellwydd [‡]o hanaw ehun y dyweit: can ys celwyddoc yw, [*]a ’r tad iddo. 45A’ Chvvithe can i mi ddywedyt y gwirionedd ywch’, ny ’m credwch.

Yr Euangel y pempet Sul yn y Grawys.

46¶ Pwy ’n hanoch a [*]hona pechat arnaf? ac a’s ytwyf yn dywedyt y gwir, pa am na chredwch vi? 47Y nep sydd o Dduw, a wrendy ’airiae Duw: am hynn ny wrandewch chwi, can nad yw‐chwi o Dduw. 48Yno yr atepawdd yr Iuddaeon ac y dywedent, wrtho, Pa nad da [‡]y dywedwn mae Samareit wyt, a’ bot cythraul genyt? 49yr Iesu a atepawdd, Nid oes cythrael cenyf, eithyr ydd wyf yn anrydeðu [*]vy‐tad, a’ chwi am dianrydeðesoch i. 50Ac nid wyfi yn ceisiaw vygogoniant vyhun: y mae a ei cais ac a varn. 51Yn wir, yn wir y dywedaf wrthych, a’s caidw nep vy‐gair i, ny wyl ef byth angae. 52Yno y dyvod yr Iuddeon wrthaw, Yr awrhon y gwyddam vot cythrael genyt. Abraham a vu varw, a’r Prophwyti, a’ thi a ddywedy. A chaidw vn vy‐gair i, ny [‡]phrawf ef vyth angae. 53A wyti vwy na’n tad Abrahā, yr hwn a vu varw? a’r Prophwyti a vuant vairw: pwy ddwyt yn dy wneythyr dy hunan? 54Yr Iesu a atepawdd, A’s mi a’m [‡]gogoneddaf vyhun, vy‐gogoniant nyd yw ddim: vy‐Tad yw’r hwnn am gogonedda vi, yr hwn a ddywedw chwi vot yn Dduw y chwy. 55Ac nyd adnabuoch chwi ef: anid mi y adwaen ef, ac a dywedwn nyd adwaenwn, mi vyddwn gelwyddoc val chwithae: eithyr mi y adwaen ef, ac wyf yn cadw ei ’air. 56Abraham eich tad a vu lawen‐iawn ganthaw weled vy‐dydd i, ac ef ei gweles, ac a lawenechawdd. 57Yno y dyvot yr Iuddaeon wrthaw. Nyd wyt eto ddec blwydd a da’ugain oed, ac a weles ti Abraham? 58Yr Iesu a ddyvot wrthynt, Yn wir, yn wir y dywedaf wrthych, cyn bot Abraham ydd yw vi. 59Yno y cymeresont wy geric, y’w davly ataw, a’r Iesu a ymguddiawdd, ac aeth allan o’r Templ.

[*] 8:1 * olivar

[‡] 8:2 ‡ ar glais y dydd, ac ar y cynddydd

[*] 8:3 * mewn godinep

[‡] 8:3 ‡ gosodesont

[*] 8:5 * meddi

[‡] 8:6 ‡ brofi

[*] 8:6 * gallent

[*] 8:6 ‡ ymostyngodd

[‡] 8:9 ‡ wrtho y hun

[*] 8:10 * ymgodi drachefyn

[*] 8:11 * dos

[*] 8:12 * lleuver llewych, goleuat

[‡] 8:12 ‡ vuchedd

[*] 8:13 * awn, cymmesur

[‡] 8:14

[*] 8:15 * ar ol

[‡] 8:16 ‡ or

[*] 8:17 * eich Cyfraith

[‡] 8:20 ‡ adroddodd ddyvot

[*] 8:20 * duy

[‡] 8:20 ‡ ny roes nep law arno

[*] 8:22 * ddivetha, ddiva

[‡] 8:25 ‡ yr hyn

[*] 8:26 * o hanoch

[‡] 8:27 ‡ wybuont

[*] 8:27 * dywedei

[‡] 8:28 ‡ y Map dyn

[*] 8:28 * adrodd, dywedyt

[‡] 8:29 ‡ yn wastodol

[*] 8:29 * voðlawn ryng bodd

[‡] 8:30 ‡ adrodd, dywedyt

[*] 8:31 * Gr. iddo

[*] 8:31 * vyddwch

[‡] 8:32 ‡ dianc

[*] 8:33 * Hil

[‡] 8:33 ‡ vuam ni gaethion i neb

[*] 8:35 * erys

[‡] 8:37 ‡ chynwysir

[*] 8:38 * adroddaf

[‡] 8:41 ‡ ffornicrwydd

[*] 8:42

[‡] 8:42 * y can

[*] 8:43 * gwranda

[‡] 8:44 ‡ a hanyw

[‡] 8:44 * lawruðioc

[*] 8:44 * gau

[‡] 8:44 ‡ or eiðaw, oi briod

[*] 8:44 * a thad y celwydd

[*] 8:46 * yrr

[‡] 8:48 ‡ iawn, divai

[*] 8:49 * vynhad,

[‡] 8:52 ‡ chwaytha, vlasa

[‡] 8:54 * camnolaf

Pen. ix.

Am yr vn a anet yn ddall. Coffess y mabddall. I ba ryw ddaillion y dyry Christ yddynt welet.

9

1AR Iesu yn myned heibio, ef a ganvu ddyn dall [*]o y ’enedigaeth. 2A’ gofyn iddaw o ei ddiscipulon, gan ddywedyt, [‡]Athro, pwy ’n a bechawð, ai hwn ai [*]rieni, pan enit ef yn ddall? 3Atep o’r Iesu, ac ny pechawdd hwn, na ei rieni, eithyr er bod[‡]dangos gweithredoedd Duw arno ef. 4[*]Raid i mi weithiaw gweithredoedd yr hwn a’m danvonawdd i, tra vo hi yn ddydd: y mae’r nos yn dyvot pryd na aill neb weithiaw. 5Tra vyddwyf yn y byt, goleuni wyf i’r byt. 6Pan ddywedodd ef val hyn, y poyrodd ef ar y ðaiar, ac y gwnaeth ef [‡]briðgyst o’r [*]poer, ac a irawð y priðgyst ar lygaid y dall, 7ac a ðyvot wrthaw, [‡]Cerdda, ymolch yn y llyn Siloam (’sef a ddeonglir yn Anvonedic.) Ef aeth ymaith gan hyny, ac a ymolchawdd ac a ddaeth drachefn[*]yn gweled. 8Yno ’r cymydogion a’r ei y gwelsent ef [‡]or blaen pan vysei ef yn ddall, a ddywedesont, A nyd hwn yw ’r vn a eisteddei ac a gardotei? 9R’ei a ddywedent, [*]Ys hwn yw ef: ereill y ddywedynt, Y mae yn [‡]gyffelyp yddaw. Yntef a ddyvawt, Mivi yw ef. 10Can hyny y dywedent wrthaw. Py weð ynte ydd agorwyt dy lygait? 11Ef a atepawdd, ac a ddyvot, [*]Yr dvn a elwir Iesu, a wnaeth [‡]gistbridd, ac a irawdd vy llygait, ac a ddyvawt wrthyf. Cerdda y lyn Siloam, ac ymolch. Ac y aethym ac a ymolchais, ac a [*]gefais vy‐golwc. 12Yno y dywedesont wrthaw, P’le mae ef? Ef a ddyuot, Ny wn i.

13VVy dduscont at y Pharisaieit hwnvv y vesei [‡]gynt yn ddall. 14A’r dydd Sabbath ydoedd hi, pan wnaethoeddoedd yr Iesu y [*]priddgist, ac ydd a goroedd y lygait ef. 15Yno trachefyn yr ymofynnei ’r Pharisaieit hefyt ac ef, pa vodd y [‡]cawsei ef ei [*]olwc. Ac ef a ddyvawt wrthynt. Ef a ddodes briddgist ar vy llygaid, ac mi a ymolcheis, a’ mi gwelaf. 16Yno y dywedynt yr ei or Pharisaieit, Nid hanyw ’r dyn hwn [‡]o Dduw, can na chaidw ef y dydd Sabbath. Ereill a ddywedynt. Pa vodd y gaill [*]dyn ac ef yn pechaturus, wneythu’r cyfryw wyrthiae? Ac ydd oedd [‡]ancydvot [*]yn y plith wy. 17Yno y dywedent wrth y dall drachefyn, Py beth a ddywedy di am danaw ef, can iddaw agori dy lygait? Ac ef a ddyvawt, Mai Prophwyt yw ef. 18Yno ny chredawdd yr Iuddaeon am danaw (y vot ef yn ddall, a ’chael ei ’olwc nes yddynt ’alw am[‡]rieni yr vn a gawsei ei ’olwc. 19A’ govynesont y ðynt gan ðywedyt, A‐y hwn yw ych map chwi, yr vn [*]a ðywedw‐chwi [‡]ddaruot y eni yn ddall? Pa wedd gan hyny y gwyl ef [*]yr awrhon? 20Atep oei rieni ef yddynt, a’ dywedyt, Ys gwyðam may hwn ytyw ein map ni, a’ ei eni yn ddall: 21and trwy pa vodd y gwyl ef yr awrhon, ny’s gwyddam: [*]ai pwy ’n a agorawdd y lygait ef, ny’s gwyddam ni: y mae ef o oedran: govynnwch yddaw: ef a [‡]etyp drostaw ehun. 22Y geiriæ hyn a ddyvawt y rieni ef, can yddynt vot yn ofni yr Iuddaion: o bleid e ddaroedd ir Iuddaeon [‡]ddarparu eisioes a’s coffessei nebun mai efe ytoedd y Christ, bot [*]y escommuno ef allan or Synagog. 23Am hynny y dywedesei y rieni ef, Y mae ef o oedran: gofynnwch yddaw. 24Yno [‡]eilwaith y galwesont ar y dyn a vesei yn ddall, ac wy ddywedesont wrthaw, Dyro ’ogoniant y Dduw: cans gwyddam ni vot y dyn hwn yn pechatur. 25Yno ydd atepawdd ef ac y dyvawt, A ytyw ef yn pechatur anyd yvv, ny’s gwn i: vn peth awn i, vy‐bot i yn ddall, ac yrowon [*]yn gwelet. 26Yno y dywedesont wrthaw drachefyn, Pa beth a wnaeth e y‐ty? [‡]pa vodd ydd agoroedd ef dy lygait? 27Ef atepawdd yddwynt, Dywedas y‐chwy [*]eisius, ac ny chlywech: paam yr ewyllyswch ei glywet drachefyn? a ewyllysw‐chwi hefyt vot yn ðiscipulon iddaw ef? 28Yno y rhoeson senn yddaw, ac y dywedesont, Bydd di ddiscipul yddo: ydd ym ni yn ddiscipulon i Voysen. 29Nini a wyddam ymddiddam o Dduw a Moysen: a’r dyn hwn ny wyddam o b’le mae ef. 30Y dyn a atepawdd ac a ddyvawt wrthwynt, Diau vot hyn yn ryvedd, can na wyddo‐chwi o b’le [*]y mae ef, ac eto ef a agores vy llygait i. 31A’ gwyddam na [‡]chlyw Dew bechaturieit: eithyr a’s bydd vn yn aðolwr Duw, ac yn gwneythu ’r y wyllys ef, hwn a erglyw ef. 32[*]Er ioed ny chlyspwyt agori o neb lygait [‡]vn a’ enit yn ðall. 33[*]Pe na bysei y gvvr hwn o Dduw, ny allesei ef wneuthu ’r dim. 34Atepesont, a’ dywedesōt wrthaw, Ym‐pechotae ith anet ti yn ollawl, [‡]a’ thi a’n dyscy ni? Ac vvy y bwrieson ef allan. 35Yr Iesu a glypu ddarvot yddynt y vwrw ef allan: a’ gwedy yddaw y gahel ef, y dyvawt wrthaw, A yw ti yn credu ym‐Mab Duw? 36Yntef a atepawdd ac a ddyvot, Pwy ’n yw ef, Arglwydd, val y credwyf ynddaw? 37A’r Iesu a ddyvawt wrthaw, A’ thi y gweleist ef, a’ hwnw ydyw ’sydd yn [*]ymddiðan a thi. 38Yno y [‡]’syganei yntef, Arglwyð, Ydd wyf yn credu. A y aðoli ef a wnaeth. 39A’r Iesu a ðyvot, I varnv y deuthy‐mi ir byd hwn, [*]y’n y bo i’r ei ny welant, gael gwelet: ac ir ei a welant, vot yn ddeillion. 40A’r ei o’r Pharisaieit ar oeð gyd ac ef, a glywsant y petheu hyn, ac a ddywedesont wrthaw, A ydym nine ddeillion hefyt? 41A’r Iesu a ddyvot, wrthynt, Pe deillion vyddech, ny byddei [‡]y‐chwy bechot: and yr owrhon y dywedwch, Yð ym yn gwelet: can hyny y mae eich pechot yn aros.

[*] 9:1 * vabdall, ðall kinenid

[‡] 9:2 ‡ Rabbi

[*] 9:2 * dad ei vā

[‡] 9:3 ‡ amlygu, eglurhau

[*] 9:4 * Dir

[‡] 9:6 ‡ glai, gyst,

[*] 9:6 * golof

[‡] 9:7 ‡ Dos

[*] 9:7 * gan

[‡] 9:8 ‡ gynt

[*] 9:9 * Ll’yma

[‡] 9:9 ‡ debic

[*] 9:11 * Y gwr

[‡] 9:11 ‡ glai, briddgist

[*] 9:11 * adwelais

[‡] 9:13 ‡ vnwaith

[*] 9:14 * clai

[‡] 9:15 ‡ cathoddei

[*] 9:15 * ddrem

[‡] 9:16 ‡ o bleid Duw

[*] 9:16 * pechatur o ddyn

[‡] 9:16 ‡ ymryson, amrafael

[*] 9:16 * rhyngthynt

[‡] 9:18 ‡ dad ai vā

[*] 9:19 * meddw‐chwi

[‡] 9:19 ‡ sy vapðall

[*] 9:19 * yn awr

[*] 9:21 * neu

[‡] 9:21 ‡ ddywet, wrthep

[‡] 9:22 ‡ osot, ordeinhay

[*] 9:22 * y ddisynagogy

[‡] 9:24 ‡ drachefyn

[*] 9:25 * y gwelaf

[‡] 9:26 ‡ paddelw

[*] 9:27 * yr awrhō, yn awr, gynef

[*] 9:30 * yð hanoeð

[‡] 9:31 ‡ wrendy ar

[*] 9:32 * O ddechreu byt

[‡] 9:32 ‡ mabddall

[*] 9:33 * A ny

[‡] 9:34 ‡ ac a ddyscu nyni?

[*] 9:37 * hwedleua

[‡] 9:38 ‡ dywedei

[*] 9:39 * val

[‡] 9:41 ‡ arnoch

Pen. x.

Christ yw’r gwir vugail, a’r drws. Amryw varneu am Christ Ydd ys yn gofyn iddo, ai efe yw Christ. Ei weithredoedd yn datcan y vot ef yn Dduw. Bot galw y penawdurieit yn dduwiae.

10

Yr Euāgel ar ddie Marth y Sul gwyn.

1YN wir, yn wir y dywedaf y chwi. Hwn nyd a [*]y mewn drwy’r drws ir [*]gorlan y deveit, anid dringo fforð arall, lleitr ac [*]yspeiliwr yw ef. 2Eithyr hwn a a y mewn drwy ’r drws, yw bugail y devait. 3I hwn yð agor y [*]drysor a’r devait a wrendy ei leferyð, a’ ei ðeveit ehun a eilw [‡]wrth y h’enw, ac ei dwc allan. 4A’ phan ddanvono ei ddeveit ehun allan, ydd a o ei blaen wy, a’r deueit y canlyn ef: can ys adwaenant y leferydd ef. 5A’r dyn dieithr ny’s canlynant, anid [*]ciliaw [‡]ywrthaw. can ys nad adwaenant leferydd dieithreit. 6Y [‡]parabol hwnn a ddyvot yr Iesu wrthwynt ac ny ddyallesont wy pa bethae oeð yr hynn ddywedesei ef wrthwynt. 7Yno y dyvot yr Iesu wrthwynt drachefyn, Yn wir, yn wir y dywedaf wrthych, Mi yw’r drws y deveit. 8Cynniuer oll a ddeuthant om blaen, llatron ynt ac yspeilwyr: eithyr ny wrandawawdd y deveit ddim hanwynt. 9Mybi yw’r drws: trywo vi a’s aa nep y mewn, e vydd cadwedic, ac ef aa y mewn ac aa allan, ac a gaiff borfa, 10Y lleitr ny ddaw, an’d i ledrata, ac y ladd, ac y ddinistriaw: myvi a ddeuthym val y caffent [*]vywyt ac er caffael o hanwynt yn [‡]ehelaeth.

Yr Euangel yr ail Sul gwedy ’r Pasc.

11¶ Mivi yw ’r bugailda: y bugail da a ryð ei enait dros ei ddevait. 12Eithyr y gwas‐cyfloc a’r hwn nyd yw bugail, ac [*]ny phiae’r deveit, a wyl y blaidd yn dyvot, ac a edy yr deveit, ac a gilia, a’r blaidd ei ysglyfia, ac a darfa ’r deveit. 13A’r gwas‐cyfloc a [‡]gilia, can y vot ef yn was‐cyfloc, ac eb ovaly am y deveit. 14Mi yw’r bugail da, ac a adwaen [*]y deueit meuvi, ac im adwdenir y gan [‡]y meuvi. 15Mal yr edwyn y Tat vyvi, velly ydd adwaen i y’r Tat: a’ mi a ddodaf vy [*]eneit dros vy‐deveit. 16Ac y mae y mi ddefait eraill, yr ei nid ynt or [‡]gorlan hon: a’ rhait i mi [*]areiliaw yr ei hynny, ac wy a wrandawant vy lleferydd: Ac e vydd vn gorlan ac vn bugail.

17Am hyn y car vy‐Tat vivi, can y mi vot yn [*]dodi vy einioes y lavvr, val ey cymerwyf hi drachefyn. 18Ny ddwc neb hi o [‡]ddyarnaf, eithyr mi ai dodaf hi y lavvr, ac mae i mi veðiant y’vv dodi hi ylavvr, ac mae ym’ veddiant y’w chymmeryd drachefyn: y gorchymyn hwn a dderbyniais y gan vy‐Tad.

19Yno [*]y bu [‡]amrafael rhwng yr Iuddaeon am yr ymadroddion hyn. 20A’ llawer o hanynt a ddywedent, Y mae cythrael ganthaw, ac mae wedy ynuydu: [*]paam y gwrandewch [‡]ef. 21Ereill a ddywedent. Nid yw ’r ’ein ’eiriau vn [*]a chythrael ganthaw: a all y cythrael agori llygait y daillion? 22Ac ydd oeð hi yn vvyl y [‡]Cyssecr yn Cairusalem, a’r gayaf oedd hi. 23A’r Iesu a rodiei yn y Templ ym‐porth [*]Selyf. 24Yno y daeth yr Iuddaeon oy amgylch ef, ac y dywedesont wrthaw, Pa hyd y [‡]peri i ni [*]bedrusaw? A’s ti yw ’r Christ, dyweid i ni yn [‡]eglur. 25Yr Iesu a atepawdd, Dywedais y chwy, ac ny chredwch: y gweithredoedd yr yw vi yn gwneythu’r yn Enw vy‐Tat, yr ei hyny a destolaethant am dana vi. 26Eithyr chwi ny chredwch: can nad ydych o’m deveit, mal y dywedais y chwy. 27Y deueit mauvi a [*]glywant vy llef i, a’ mi y adwaen hwy, ac wy am dilynant i, 28a’ mi a rof yddynt vuchedd tragyvythawl, ac nys cyfergollir wy byth, ac [‡]ny’s treisia nep wy y maes om llaw i. 29Vy Tad yr hwn y rhoes vvy y‐mi, ys y vwy nag phavvb ol’, ac [*]ny’s gail’ nep y dwyn hwy al’ā o law vy‐Tat. 30Mivi a’r Tat vn ydym. 31Yno yr Iuddaeon drachefyn a [*]godesont [‡]vain, yw lapyddiaw ef. 32Yr Iesu a atepawdd ydd‐wynt, Llawer o weithredoeð da a ddangoseis ywch’ o ywrth vy‐Tat: am ba vn o’r gweithredoeð hyn y llapyddiwch vi? 33Yr Iuðeon a atepesōt iðo, gan ðywedyt, Am weithret da nid ym ith lapyddio, eithyr am gabledigaeth, [*]’sef am y ti yn ðyn, wnethur dy vn yn Dduw. 34Yr Iesu y atepawdd wy, Anyd yw ’n scrifenedic yn eich Deddyf chvvi, Mi ddywedais, duwiae ytych? 35A’s galwawdd ef wy yn dduwiae [‡]ar yr ei ’n y bu gair Duw vvedy[*]draethu, ac na ellir [‡]datdod yr Scrypthur‐’lan, 36a ddywedw‐chwi am dano yr hwn a sancteiddiawdd y Tat, ac ei danvonawdd ir byt, Ydd wyt yn cablu, o bleit dywedyt o hanof, Map Duw ytwyf? 37Anyd wyf yn gwneuthur gweithredoedd vy‐Tat, na chredwch [*]vi. 38Ac ad wyf vine yn ei gwneuthur, [‡]cyd na chredwch vi, eto credwch y gweithredoedd, val y gwybyddoch ac y cretoch, vot y Tat yno vi, a’ mine yndaw ef. 39Yno drachefyn y ceisiesont y ddalha ef: ac ef a [*]ðiangodd allan o’u dvvylaw hvvy, 40ac aeth drachefyn tros Iorddanen, i’r lle y bysei Ioan yn batyddio [‡]yn gyntaf, ac a arosawdd yno. 41A’ llawer a [*]ddaethant ataw, ac a ddywedent ny wnaeth Ioan vn [‡]gwyrth: eithyr pop peth oll ar a ddyvawd Ioan am y gvvr hwn, oeddent wir. 42A’ llawer a gredesont ynddaw yno.

[*] 10:1 * ny ddaw ir

[*] 10:1 * gail

[*] 10:1

[*] 10:3 * porthawr

[‡] 10:3 ‡ erwydd erbyn

[*] 10:5 * ffo

[‡] 10:5 ‡ ddamec hon

[‡] 10:6

[*] 10:10 * vuchedd

[‡] 10:10 ‡ amlach

[*] 10:12 * nyd eiðo’r

[‡] 10:13 ‡ ffoa, ffy

[*] 10:14 * vyneveit i

[‡] 10:14 ‡ ys ydd i mi

[*] 10:15 * einioes, bywyt

[‡] 10:16 ‡ ffold, buarth, cayor

[*] 10:16 * goleth, ddwyn ataf

[*] 10:17 * rhoi, gosot

[‡] 10:18 ‡ y cenyf

[*] 10:19 * ancydfod, ancymod

[‡] 10:19 ‡ yr aeth hi yn

[*] 10:20 * arno

[‡] 10:20 ‡ pa wrando wnewch arno,

[*] 10:21 * cythraeliedic

[‡] 10:22 ‡ Adnewyddiat

[*] 10:23 * Solomon

[‡] 10:24

[*] 10:24 * amheu, ddowto, ddysgwyl? y lleddy yn calon?

[‡] 10:24 ‡ vraw, leu, ddiragath

[*] 10:27 * wrendy ar

[‡] 10:28 ‡ ny’w

[*] 10:29 * nyd abl, nys digon

[*] 10:31 * gymersōt

[‡] 10:31 ‡ vainu, daflu

[*] 10:33 * ac

[‡] 10:35 ‡ wrth

[*] 10:35 * roddi

[‡] 10:35 † ancwblau, dirymio, dattroi, tori

[*] 10:37 * y my

[‡] 10:38 ‡ er

[*] 10:39 * aeth, dynnoð ymaes

[‡] 10:40 ‡ y waith

[*] 10:41 * gyrchesont

[‡] 10:41 ‡ arwydd, miracl

Pen. xj.

Christ yn codi Lazarus o varw. Yr Archoffeirieit a’r Pharisaieit yn ymgygcori yn y erbyn ef. Caiaphas yn prophwyto. Christ yn tynuu o ddiar y ffordd.

11

1AC ydd oedd [*]vn yn glaf, a elvvit Lazarus o’r Bethania ’sef tref Mair, a’ hi chwaer Martha. 2(A’r Mair oedd hi yr hon a []iroð yr Arglwydd ac ireid gvvyrthfavvr, ac a sychawdd y draet ef a’ hi gwallt, yr hon oedd ei brawt Lazarus wedy clefychu.) 3Am hyny yd anvonawdd y chwioredd ef attaw gan ddywedyt, Arglwydd, wely, yr hwn a gery di, ’sy ’n glaf. 4Pan glybu ’r Iesu, y y dywedawdd, Nyd yw ’r [*]clefyt hwn [‡]yd angeu, eithyr er gogoniant Duw, mal y gogonedder Map Duw [*]trwy hyny.

5A’r Iesu a garei Vartha a’ ei chwaer, a’ Lazarus. 6A’ gwedy yddaw glywed y vot ef yn glaf, er hyny ef arosawdd ddau ddydd yn ’oystat yn y lle ydd ydoedd. 7Yno yn ol hyn, y dywedawdd wrth ei ddiscipulon, Awn i’r Iudaia drachefyn. 8Y discipulon a ddywedesont wrthaw. [*]Athro, [‡]yn hwyr y ceisiawdd yr Iuddaeon dy lapyddiaw di, ac a ai di yno drachefyn? 9Yr Iesu a atebawdd, Anyd oes deuddec awr [*]o ddydd? A’s rodia nep y dydd, ny [‡]thancwydda ef, can ydd‐aw weled goleuni y y byt hwn. 10Eithr a’s rhodia nep y nos, ef a drancwydda, can nad oes goleuni yndaw. 11Y pethe hyn a ddyvawt ef, ac wedy hyn ysyganei wrthynt, Y mae ein car Lazarus yn [*]hunaw: eithyr yð wyf yn myned yw [‡]ddihunaw ef. 12Yno y dyvawt eu ddiscipulon, Arglwydd, ad yw ef yn [*]hunaw e vyð [‡]holliach. 13A’r Iesu a ddywedesei am y [*]angae ef: ac wythe a dybiesont mai am gysciat cynthun y dywedesei ef. 14Yno y dyvawt yr Iesu yddynt yn [‡]eglaer, E vu varw Lazarus. 15A’ llawen [*]wyf er eich mwyn chwi, nad oeddwn yno, val y credoch: eithyr awn at‐aw. 16Yno y dyuot Thomas (yr hwn a elwir Didimus) wrth ei [*]gydiscipulon, Awn nine hefyt, [‡]val y bom veirw gyd ac ef.

17Yno y daeth yr Iesu, ac ei cafas ef wedy [*]ddody yn y beð ys pedwar diwarnot [‡]weithian, 18(A’ Bethania oedd yn agos i Cairsalem, yn‐cylch pempthec [*]stad o y wrthi.) 19A’ llawer o’r Iuddaeon a ddaethesent at Vartha a’ Mair [‡]yw confforddio hvvy am eu brawd. 20Yno Martha pan [*]gigle he ddyvot o’r Iesu, aeth y gyvarvot ac ef: a’ Mair a eisteddawdd yn tuy yn vvastat. 21Yno y dyvot Martha wrth yr Iesu, Arglwydd, pe byesyti yma, ny besei varw vy‐brawd. 22Eithyr yr owrhon y gwn i hefyt, mai pa bethe pynac a erchych[‡]i Dduw y dyry Duw y‐ty. 23Yr Iesu a ddyvot wrthei, E gyfyt dy vrawt drachefyn. 24Martha a ddyvot wrthaw, Mi wn y cyvyt ef yn y cyvodiadigaeth yn y dydd [*]dywethaf. 25Yr Iesu a ddyvot wrthei, Mi yw’r cyvodiadigaeth a’r [‡]bywyt: yr vn a gred yno vi, [*]er y varw, byw vydd. 26A’ phwy pynac ’sy vyw ac a gred yn o vi, ny bydd marw byth. A wyt yn credu hyn? 27Hi ddyweddoð wrthaw, [‡]Y rwyf, Arglwydd, mi gredaf mai ti yw’r Christ Map Duw, yr hwn oedd ar ddyvot i’r byt.

28A’ gwedy yddhi ddywedyt hyn, hi aeth ymaith, ac a’ alwodd Vair hi chwaer [*]yn ddirgel, gan ddywedyt, E ddaeth [‡]y Dysciawdur ac y mae yn galw am danati. 29A’ phan clybu hithe, hi a godes yn ebrwydd, ac a ddaeth ataw ef. 30O bleit ny ddaethei ’r Iesu etwa ir dref, and ydd oedd ef yn y lle y cyfwrddesei Martha ac ef. 31Yno yr Iuddæon yr ei oeddent y gyd a hi yn tuy, ac y confforddient hi, pan welesont Vair, a’ chvyody o hanei ar ffrwst, a’ mynet allan, y dilinesōt hi, gan ðywedyt, Mae hi yn mynet i’r [*]bedd, y wylaw yno. 32Yno gwedy dyvot Mair ir lle ’r oedd yr Iesu, a’ ei weled ef, hi a gwympawdd y lawr wrth y draet ef, gan ddywedyt wrthaw, Arglwydd, pe besyt’ yma, ny besei varw ve‐brawd. 33Can hynny pan welas yr Iesu hi yn wylaw, a’r Iuðaeon hefyd yn wylaw r’ ei ddaethei y gyd ac yhi, ef a [‡]griddvanodd []yn yr yspryt, ac a [*]ymgynnyrfodd, 34ac a ddyvot, P’le y dodesoch ef? Dywetsont wrthaw, Arglwydd, dyred a’ gwyl. 35A’r Iesu a wylawdd. 36Yna y dyvawd yr Iaddaeon, [‡]Wely, [*]mal yr oedd e yn y garu ef. 37A’r ei o hanaddynt a ddywedent, Any allesei hwn a agorawð lygeit y dall, [‡]wneuthur hefyt, val na bysei hwn varw? 38Yno ’r Iesu drachefyn a [*]griddvanodd yntho yhun, ac a ddaeth i’r [‡]bedd. [*]A’ gogof ydoedd, a’ [‡]llech a ðodesit arno. 39Dywedawdd yr Iesu, Cymerwch ymaith y [*]llech. Martha chwaer hwn a veisei varw, a ddyvot wrthaw, Arglwydd, y mae ef [*]weithian yn drewi: can ys e vu varvv er ys pedwar diernot, 40Yr Iesu a ddyvot, wrthei, Any ddywedais y‐ty, pe a’s credyt, y [*]gwelyt ’ogoniant Duw? 41Yno y cymeresōt ymaith y llech or lle y dodesit y [‡]marw. A’r Iesu a dderchafawdd eu [*]lygaid ac a ddyvot, Y Tat, ddwy’n diolvvch y‐ty, can darvot y‐ty vy [‡]clywet. 42Mi ’wn y clywyt vi [*]bop amser, eithyr o bleit y popul ’sy yn sefyll o y amgylchyn y dywedaisym hynn, val y credant, mai tudi am danvonawð. 43[‡]A’ gwedy iddo ddywedyt y pethe hyn, ef a lefawdd a llef vchel, Lazarus dyre’d allan. 44Yno hwn a vesei varw, a ddaeth allan, [‡]wedy rwymo o traed a’ dwylo [*]a rhwymyne, ai wynep a rwymesit a [‡]napkyn. Yr Iesu a ddyuot wrthynt, Gellyngwch ef yn rhydd, a’ gedwch iddo wyned ymaith.

45Yno llawer o’r Iuddaeon, y ddaethent at Vair, ac a welesont y pethe, ’rei wnaethoedd yr Iesu, a gredesont yndo ef. 46An’d ’rei o hanynt aethant ymaith at y Pharisaieit, ac a ddywedesont ydd‐wynt y pethe a wnaethoedd yr Iesu. 47Yno y cynullawð yr Archoffeiriait a’r Pharisaieit [‡]synneðr, ac ey dywedesōt, Pa beth a wnawn; can ys y mae’r dyn hwn yn gwneythur llawer o wyrthiae. 48A’s gadwn yddo val hyn, pavvp oll a credant [‡]ynddo, ac yddaw y Ruueinwyr, ac a [*]gymerant ymaith a’ ein lle, a’r genedl hefyt. 49Yno vn o hanaddynt a elvvit Caiaphas, vn oedd Archoffeiriat y vlwyðyn hono, a’ ddyuot wrthwyut. Nyd y‐chwi yn dyally dim oll, 50ac nyd ych yn ystyried [‡]y llesa i ni, bot marw vn [*]dyn tros y popul [‡]ac na chyfergoller yr oll [*]genetl. 51Hyn a ddyvod ef nyd o hano yhun: eithyr can y vot yn Archoffeiriat y vlwyddyn hono y prophwytawdd ef y byddei ’r Iesu varw tros y genetl: 52ac nyd tros y genetl yn vnic, eithr ar vot yddaw gascly hefyt ynghyd yn vn blant Dew yr ei a ’oyscaresit. 53Yno or dydd hwnw allan y cyd ymgygcoresont,, yw [*]ddienyddu ef. 54Iesu gan hyny ny rodiawdd mwyach yn [‡]gyoeddus ym‐plith yr Iuddæon, eithyr mynet o ddyno y wlat ysydd yn agos i’r diffaithvvch, y ddinas a elwir Ephraim, ac aros yno y gyd au’ ddiscipulon.

55A’r [‡]Pasc yr Iuddæon oedd yn agos, a’ llawer o’r wlat aeth y vynydd y Cairusalem o vlaen y Pasc, yr ymlanhay. 56Yno y ceisiesont vvy ’r Iesu, ac a ddywedent wrth y gylydd, ac wy yn sefyll yn y Templ, Beth a dybywchwi, [*]can na ddaw ef ir [‡]wyl? 57Ac e roesei ’r Archoffeirieit a’r Pharisaiait hefyt ’orchymyn, a’s gwyðiat neb p’le ydd oedd ef ar ddangos o hanaw, val y gallent y ddalha ef.

[*] 11:1 * neb

[] 11:2 ‡ enneinioð

[*] 11:4 * haint

[‡] 11:4 ‡ angheuol, varwol

[*] 11:4 * canthaw, wrth hwnw

[*] 11:8 * Rabbi

[‡] 11:8 ‡ yn awr

[*] 11:9 * yny

[‡] 11:9 ‡ thripia

[*] 11:11 * cyscu

[‡] 11:11 ‡ ddyffroi

[*] 11:12 * cyscu

[‡] 11:12 ‡ gwych

[*] 11:13 * varw

[‡] 11:14 ‡ oleu, ddiledlef

[*] 11:15 * genyf

[*] 11:16 * gymddeithion

[‡] 11:16 ‡ y varw

[*] 11:17 * bot

[‡] 11:17 ‡ erbyn hyn

[*] 11:18 * ystod ’sef agos i ðwy villtir

[‡] 11:19 ‡ y gwyno yddynt, yw dyhuðo

[*] 11:20 * glybu

[‡] 11:22 ‡ ar

[*] 11:24 * olaf

[‡] 11:25 ‡ vnchedd

[*] 11:25 * cyd bei ef varw

[‡] 11:27 ‡ Do

[*] 11:28 * dan llaw

[‡] 11:28 ‡ yr Athro

[*] 11:31 * vonwent

[‡] 11:33 ‡ grwythoð, ffromodd

[] 11:33 * aroes e‐bwch nei erthwch

[*] 11:33 * ymgyffroes

[‡] 11:36 ‡ Synna

[*] 11:36 * carei

[‡] 11:37 ‡ beri

[*] 11:38 * ffromawð

[‡] 11:38 ‡ vonwent

[*] 11:38 * Ac yn ogof yr oedd

[‡] 11:38 ‡ maen

[*] 11:39 * maen

[*] 11:39 ‡ yr owrhon

[*] 11:40 * cayt weled

[‡] 11:41 ‡ corph

[*] 11:41 * olwc

[‡] 11:41 ‡ gwrando

[*] 11:42 * yr wastat

[‡] 11:43

[‡] 11:44 ‡ yn rhwym

[*] 11:44 * ac amwisc

[‡] 11:44 ‡ ffunen

[‡] 11:47 * eisteddfot, gygcor

[‡] 11:48 ‡ iddo

[*] 11:48 * ddileant

[‡] 11:50 ‡ vot yn lles yn rhaid

[*] 11:50 * gwr

[‡] 11:50 ‡ val

[*] 11:50 * nasion

[*] 11:53 * ladd, ðiva, ddivetha

[‡] 11:54 ‡ amlwc, oleu

[‡] 11:55

[*] 11:56 * pryd

[‡] 11:56 ‡ ffest

Pen. xij.

Christ yn esouso gweithred Mair. Ewyllys da yr ei tu ac ato ef, a’ chynðaredd ereill yn y erbyn ef a’ Lazarus. Cōmoynas y [*]groc. Y weddi ef. Atep y Tat. Y varwoleth ef, a’ ei ffrwyth. Ef yn annoc i ffyð. Delli yr ei, a’ gwendit yr eill.

12

1YNo yr Iesu chwech diernot cyn y Pasc a ddaeth i Bethania, lle yr oeð Lazarus, y vesei varw, ’rhwn a godesei ef [*]o vairw. 2Wy wnaethēt y‐ddaw yno swper, a’ Martha oedd yn gwasanaethu: a’ Lazarus oedd vn or ei a eisteddent i vwyta y gyd ac ef. 3Yno y cymerth Mair [‡]bunt o irait o [*]spicnard tra gwerthvawr, ac a irawdd draet yr Iesu, ac a sychawdd ei draet ai gwallt, a’r tuy a lanwyt o arogl yr [‡]irait. 4Yno y dyvawt vn oi ddiscipulon, ’sef Iudas Iscariot ’ap Simon, yr hwn oedd ar vedr y vradychu ef, 5Paam na werthit yr irait hwn er trichant ceinioc, a’u roddi i’r tlodion? 6Ef a ddywedei hyny, nyd o herwydd y [*]govalei ef am y tlodion, anyd am y vot ef yn lleidr, a’ bot [‡]yr amner ganthaw, ac yn [*]dwyn hyn a roddit yndo. 7Yno y dyvot yr Iesu, Gedwch yddhi: erbyn dydd vy‐claddedigeth eu cadwodd hi hyn. 8Can ys y tlodion [‡]a gewch [*]bop amser gyd a chwi: a’ minef ny chewch bop amser. 9Velly tyrfa [‡]liosawc o’r Iuddaeon a wybu y vot ef yno: ac vvy ddaethant nyd er mvvyn yr Iesu yn vnic, eithr er mvvyn gwelet Lazarus hefyt, yr vn a godesei ef o vairw. 10Yno yr ymgygcorawdd yr Archoffeiriat, ar yddyn [*]ddivetha Lazarus hefyt, 11o bleit bot llawer o’r Iuddaeon er y vwyn ef yn myned ymaith, ac yn credu yn yr Iesu.

12Tranoeth tyrfa liosawc rhon a ddaethei erbyn ir ’wyl, pan glywsāt y dauei ’r Iesu i Gaerusalem, 13a gymeresont geinciae o’r palmwydd, ac aethant ymaith y [*]gyfwrdd ac ef, ac a lefesont, Hosanna, Bendigedic yvv ’r Brenhin yr Israel yr hwn ’sy yn dyvot yn Enw yr Arglwydd. 14A’r Iesu a gafas [‡]asennic, ac a eisteddawdd arnaw, megis y mae yn escrivenedic, 15Nac ofna, haverch Tsion: nacha dy Vrenhin ’s yn dyvot gan eistedd ar [*]ebol asen. 16Ac ny ðyallei ey ddiscipulon y pethe hyn y [‡]waith gyntaf: eithyr wedy gogoneddu yr Iesu, yno y cofiesont vvy, pan yvv bot y pethe hyn yn escrivenedic [*]o honaw, a’ daruot yddynt wneuthur y petheu hyn yddaw ef. 17Y dyrva gan hyny rhon oedd y gyd ac ef, a destolaethawdd ’alw o hanaw ef Lazarus allan o’r bedd, ac yddo y gody ef o vairw. 18Am hyn y cyfarvu y [‡]dorf hefyt ac ef, can ys clywsent wneuthur o hanaw y micacl hwn. 19A’r Pharisaieit a ddywedesont wrthyn y hunain, A welwch na’d yw yn [*]tycio ðim? Nacha ’r byd sy yn myned ar y ol ef.

20Ac ydd oedd ryvv Croecwyr yn y plith wy, r’ ei ddaethent y vynydd y addoli [*]ar yr ’wyl. 21Ac wy ddaethant at Philip, yr hwn oeð o Bethsaida yn‐Galilaia, ac a ddeisyf esont arnaw, gan ddywedyt, [‡]Arglwydd, [*]ni a wyllysem ’weled yr Iesu. 22Philip a ddaeth ac a ðyvot i Andreas: a’ thrachefyn Andreas a’ Philip a ddywedesont i’r Iesu. 23A’r Iesu a atepawdd ydd‐wynt, can ddywedyt, E ddaeth yr [‡]awr, pan y gogonedir Map y dyn. 24Yn wir, yn wir y dywedaf y‐chwy. [*]A ny syrth y gronyn gwenith ir ddaiar a’ marw, ef a aros yn vnic, eithyr a’s bydd marw, e ðwc ffrwyth lawer. 25Hwn a garo eu [‡]einioes, ei cyll, a’ hwn a gasao ei einioes yn y byt hwn, ei caidw i vywyt tragyvythawl. 26A’s gwasanaetha nep vi, dylynet vi: can ys lle y bwy vi, yno hefyt y bydd vy‐gwas: ac a’s gwasauaetha neb vi, vy‐Tat y anrydeða ef. 27Yr owrhon y cynhyrfir vy enait: a’ pha beth ddywedaf? Y Tat, cadw vi rhac yr awr hon: eithyr o bleit hyn y daethym’ i’r awr hon. 28Y Tat, gogonedda dy Enw. Yno y daeth llef or nef, gan ddyvvedyt, A’u gogoneddais, ac au gogoneddaf drachefyn. 29Yno y popul oedd yn gorsefyll, ac yn yn clywet, a ddyvot mai [*]taran ytoedd hi: yr‐eill a ddywedent, Angel a [‡]lavarawdd wrthaw. 30Yr Iesu atepoð ac a ðyvot, Ny ðaeth y llef hon o’m pleit i, eithr er ych mwyn chwi. 31Yr owrhon y mae barn y byt hwn: yr owrhō y tevlir allan tywysoc y byt hwn. 32A’ mi o’m derchefit [*]or ðaiar, a dynnaf bavvp oll atafinef. 33A’ hyn a ðyvot ef, can arwyddocau o ba angae y byðei ef varw. 34Y popul eu atepoð, Nini a glywsam o’r [‡]Ddeðyf, yr aros y Christ yn tragyvythol: a’ pha voð y dywedy di, vot yn [*]ðir derchavel y Map y dyn y vynyð? pwy ’n yw’r Map y dyn hwnw? 35Yno y dyuot yr Iesu wrthynt, Eto ychydic [‡]enhyt y mae’r goleuni y gyd a chwi: rodiwch tra vo y chwy ’oleuni, rac dyvot y tywyllwch ar eich gwartha; can ys hvvn a rodia yn y tywyllwch, ny wyr i b’le ydd a. 36Tra vo’r goleuni y chwy, credwch yn y goleuni, val y boch yn blant i’r goleuni. Y pethe hyn a adroddodd yr Iesu. ac aeth ymaith, ac a ymguddiodd y wrthwynt. 37A’ [*]chyd gwneuthur o hanaw gymeint o wrthiae [‡]geyr y bron hwy, eto ny chredent vvy yndo. 38Mal y cyflawnit ymadrodd Esaias y Prophwyt, yr hwn a ddyvot ef, Arglwydd pwy a gredawdd [*]y ’n ymadrodd ni? ac y bwy ’n[‡]datguddiwyt braich yr Arglwydd? 39Am hyny ny allent vvy gredu, can i Esaias ddywedyt drachefyn, 40Ef a ddallawdd y llygait wy, ac a galedawdd ei calonae, val na welent a ei llygait, ac na ðyallent a ei calonae, ac ymymchwelyt vvy, ac y mi y iachau hwy. 41Y pethae hyn a ddyvot Esaias pan welawdd y ’ogoniant ef, ac yr ymadroddawdd [*]am danaw. 42Er hyny [‡]ac o’r pennadurieit llawer a gredesont yndaw: eithyr [*]o bleit y Pharisaieit, ny’s[‡]cyffessesont vvy ef, rac eu [*]rhoi allan o’r Synagog. 43Can ys‐carent voliant dynion yn vwy na moliant Duw. 44A’r Iesu a lefawdd, ac a ddyvot, a gred yno vi, ny chred yno vi, eithyr yn hwn am danvonawdd i. 45A’m gwel i, a wel hwn am danvonawdd i, 46Mi a ðeuthym yn ’oleuni i’r byt, val y bo y bwy bynac a gred yn o vi, nad aroso yn y tywyl’wch. 47Ac a’s clyw neb vy‐geiriae, ac [*]ny chred, mi ny’s barna ef: can na ddaethym’ [‡]i varnu ’r byt, eithyr y [*]iachau ’r byt. 48A’m gwrthoto i, ac nyd erbynio vy‐geiriae, y mae iddo vn a ei barn: y gair y adroddeis i, hwnw y barn ef yn y dydd dyweðaf. 49Can ys mi nyd ymadroddeis o hanaf vyhun: eithyr y Tat yr hwn am danvonawdd i, efe a roes i mi ’orchymyn pa beth ddywedwn, a’ pha beth a ymadroddwn. 50A’ mi wn vot y ’orchymyn ef yn vywyt tragyvythol: y pethe gan hyny ’r wy vi yn ei ymadrodd, a ymadroddaf megis ac y dyweddawdd y Tat [*]y‐my.

[*] * groes

[*] 12:1 * y wrth a mairw

[‡] 12:3 ‡ bwys

[*] 12:3 * lavand

[‡] 12:3 ‡ oelment

[*] 12:6

[‡] 12:6 ‡ y pwrs

[*] 12:6 * arwein

[‡] 12:8 ‡ ysy

[*] 12:8 * ynwastat

[‡] 12:9 ‡ vawr, amyl

[*] 12:10 * ladd

[*] 12:13 * gyfarvot

[‡] 12:14 ‡ asenyn, asen bach, ne ieuanc

[*] 12:15 * lwdn

[‡] 12:16 ‡ pen, tro, or blaen

[*] 12:16 * am danaw

[‡] 12:18 ‡ dyrva, popul

[*] 12:19 * gwneythur lles yn y byt? yn digoni

[*] 12:20 * yn, erbyn

[‡] 12:21 ‡ Tiwr, Hawr, Syra

[*] 12:21 * Da oedd genym &c.

[‡] 12:23 ‡ amser

[*] 12:24 * O ddyethr syrthio, cwympo,

[‡] 12:25 ‡ hoedl

[*] 12:29 * trwst

[‡] 12:29 ‡ ymddiddanodd ac ef

[*] 12:32 * y ar

[‡] 12:34 ‡ Gyfraith

[*] 12:34 * rait

[‡] 12:35 ‡ amser

[*] 12:37 * er

[‡] 12:37 ‡ yn y gwyð

[*] 12:38 * yr e glurwyt

[‡] 12:38 ‡ hyn o glywodd genym?

[*] 12:41 * o hanaw

[‡] 12:42 ‡ do

[*] 12:42 * rac

[‡] 12:42 ‡ addefesont

[*] 12:42 * disynagogi, escommuno

[*] 12:47 * eb gredu

[‡] 12:47 ‡ er barnu

[*] 12:47 * gadw, wared

[*] 12:50 * wrthyf

Pen. xiij.

Christ yn golchi traet y discipulon. Can y h’annoc y vvylltot a’ chariat. Ef yn dywedyt yddynt am Iudas vradwr. Ac yn gorchymyn yddyn yn ddyfri garu eu gylydd. Ef yn rhybuddio ymblaen am ymwad Petr.

13

1YNo [*]cyn no gwyl y Pasc, a’r Iesu yn gwybot ddyvot y awr ef, y [‡]ymadw o’r byt hwn at y Tat, can iddo garu [*]yr eiddaw yr ei oeddent yn y byt, yd y dywedd y caroð ef hwy. 2A’ gwedy darvot swper (ac yr owon dodi o ddiavol yn‐calon Iudas Iscariot, ap Simon, y vradrychu ef) 3yr Iesu yn gwybot roddy o’r Tat yddaw bop beth oll yn y ddwylo, ay vot ef wedy dyvot ywrth Dduw ac yn myned at Dduw, 4cyvodi o hanaw y ar swper, a’ [‡]rhoi heibio ei ðillat vchaf, a’ chymeryd [‡]llieinyn, ac ymwregysu. 5Gwedy hyny, ef a dywallodd ddwfr [*]ir cawc, ac a ddechreuawdd ’olchy traet y discipulon, a’ydysychu a’r llienyn, ar hvvn y gwregysit ef. 6Yno y daeth ef at Simon Petr, yr hwn a ddyuot wrthaw, Arglwydd, ai ti a ylch vy traet i? 7Yr Iesu a atepodd ac a ddyvot wrthaw, Yr hyn a wna vi, ny wyddos ti yr awrhon: eithyr ti ei gwybyddy [‡]gwedy hyn. 8Petr a ddyvot wrthaw, Ny chei ’olchy vo‐traet i byth. Yr Iesu ei atepoð, A nyth ’olchaf di, ny chai ddim ran y gyd a mi. 9Simon Petr a ddyvot wrthaw, Arglwydd, nyd vy‐traet yn vnic, amyn hefyd y dwylo a’r pen. 10Yr Iesu a ddyvot wrthaw, Hwn a ’olchwyt, nyd oes [*]eisie arno anyd golchy ei draet, eithyr ymae yn ’lan [‡]oll: a chwithe ydych yn ’lan, eithyr nyd pavvp oll. 11Can ys ef a wyddiat pwy y bradychei ef: am hyny y dywedawdd, Nyd ydych yn ’lan bavvp oll.

12Velly gwedy iddo olchy eu traet, a’ chymeryt ei ddillat, ac eistedd o honavv y lawr drachefyn, y dyvot wrthynt, A wyddoch pa beth a wneuthym ’y‐chwy? 13Chwi am gelwch yn Athro. ac yn, Arglwyð [‡]ac iawn y dywedwch: can ys velly ’r wyf. 14A’s mi [*]yntef ac yn Arglwydd, ac yn Athro yvvch, a ’olchais eich traet, chwy chvvi hefyt a ðylech’olchy traet y gylydd. 15Gan ys roesym esempl y chwy, ar wneuthur o hano chwi, megis ac y gwnaethy‐mi ychwi. 16Yn wir, yn wir y dywedaf y‐chwi, Nyd yw ’r gwas yn vwy na’u Arglwyð, na’r [*]cenadwr yn vwy na’r hwn a ei danvonawð ef. 17A’s gwyddochvvi y pethe hyn, [‡]gwynvydedic ydych, a’s gwnewch hwy.

18Nyd wyf yn dywedyt am danoch [‡]bawp, mivi awn pw’r ei a [*]ddetholeis i: eithyr bot hyn er cyflawny ’r Scripthur ’lan, ’sef Hwn ’sy yn bwyta bara gyd a mi, a godes eu sawdl yn v’ erbyn i. 19[‡]O hyn allan y dywedaf ychwy cyn na eu ddyvot, val gwedy y del, y credoch [*]mai mivi yw ef. 20Yn wir, yn wir y dywedaf y‐chwi, A’s anvonafi nebun, hwn y derbyn ef, a’m derbyn i, a’ hwn a’m derbyn i, a dderbyn yr vn am danvonawdd i. 21Gwedy dywedyt o’r Iesu y pethe hynn, ef gynnyrfit yn yr Yspryt, ac a testolaethawdd, ac a ddyvot, Yn wir yn wir y dywedaf y chwy, mai vn o hanoch am bradycha i. 22Yno ’r discipulon a edrychesont ar y gylydd, gan [‡]betrusaw am ba vn y dywedesei ef. 23Yno yð oeð vn o ei ddiscipulon yr hwn a [*]ogwyddei ar [‡]vonwes yr Iesu, yr hwn a garei ’r Iesu. 24Ar hwn gan hyny yr amneidiawdd Simon Petr, i ymofyn o hanaw pwy ’n oedd yr hwn y dywedesei ef am danaw. 25Ac yntef yn gogwyddo ar vonwes yr Iesu, a ddyvot wrthaw, Arglwydd, pwy ’n yw ef? 26Yr Iesu atepawdd, Hwnw yw ef, yr vn y y rhoddwy vi iddo [*]dameit wedy ’r [‡]i mi ei enllynu: ac ef a [*]enllynawdd dameit, ac eu rhoes i Iudas Iscariot, ’ap Simon. 27A’ gwedy ’r tameit, yr aeth Satan ymevvn ynthaw. Yno y dyuot yr Iesu wrthaw, A wnelych, gwna [‡]yn ebrwydd. 28Ac ny wyddiat neb o hanwynt y oedd yn eistedd i vvvyta, am ba beth y dywedesei hyny wrthaw. 29Cā ys rei a dybient am vot [*]yr amner gan Iudas, y dywedesei ’r Iesu wrthaw, Pryn y pethe ’sy [‡]arnom eisieu erbyn yr wyl: neu yddo roi peth ir tlodion. 30Yno [*]cy cyntet yd erbyniawdd ef y tameit, ef aeth yn y man [‡]y maes, a’r nos oedd hi.

31A gwedy y vynet ef y maes, y dyvot yr Iesu, Yr owrhon y gogoneddwyt y Map y dyn, a’ Duw a ’ogoneddwyt ynddaw. 32A’s Duw a ’ogoneddwyt ynddaw, Duw hefyt y gogonedda ef ynddaw ehun, ac yn ebrwydd y gogonedda ef, yntef. 33Ha[*]blantynot, eto []enhyt bach ydd wyf gyd a chwi: chvvi am caisiwch, ac mal y dywedais wrth yr Iuddaeon, I b’le ydd a vi, chwychvvi ny aill ddyvot: hefyt i chwi y dywedaf yr awrhon? 34Gorchymyn newydd ’wyf yn roi ychwy, ar garu o hanoch y gylydd: mal y cerais i chwychvvi, a’r ychwy garu garu bavvb y gylydd 35[*]Wrth hyn y gwybydd pawp eich bot yn ddiscipulon i mi, a’s cerwch bavvb y gylydd. 36Simon Petr a ðyvot wrthaw, Arglwydd, I b’le ydd ai di? Yr Iesu ei atepawdd, [‡]I b’le ydd a vi, ny elly di vy‐canlyn yr owrhon: eithyr canlyny vi [‡]gwedy. 37Petr a ddyvot wrthaw, Arglwydd, paam na allaf dy ganlyn yr owrhon? vy einioes a ddodaf ymaith[*]drosot’. 38Yr Iesu ei atepawdd, A ddodi ymaithdy einioes droso vi? Yn wir yn wir y dywedaf y ti, Ny chan y ceilioc, nes yti vy‐gwadu deir‐gwaith.

[*] 13:1 * vlaen

[‡] 13:1 ‡ drengy, dramwy, vyned

[*] 13:1 * y briodolion

[‡] 13:4 ‡ diosc, diharu

[‡] 13:4 ‡ twel, ffunen, pilin

[*] 13:5 * mewn trwp

[‡] 13:7 ‡ yn ol hyn, rhac llaw

[*] 13:10 * raid iddo

[‡] 13:10 ‡ gwbl, y gyd

[‡] 13:13 ‡ a’ da

[*] 13:14 * gan hyny

[*] 13:16 * apostol

[‡] 13:17 ‡ gwyn eich byd, dedwydd

[‡] 13:18 ‡ oll

[*] 13:18 * ddewysais

[‡] 13:19 ‡ Yr awrhō

[*] 13:19 * taw

[‡] 13:22 ‡ ddowto

[*] 13:23 * bwysawdd

[‡] 13:23 ‡ ascre

[*] 13:26 * vwydyn, lymeit

[‡] 13:26 ‡ drochi, wlychu

[*] 13:26 * wlychawð

[‡] 13:27 ‡ ar vrys, chwipyn

[*] 13:29 * y pwrs

[‡] 13:29 ‡ rait i ni wrthyn

[*] 13:30 * er

[‡] 13:30 ‡ allan

[*] 13:33 * veibionos

[] 13:33 ‡ y chwaen

[*] 13:35 * Yn, Ar

[‡] 13:36 ‡ Ir lle

[‡] 13:36 ‡ yn ol hyn

[*] 13:37 * erot, er dy vwyn

Pen. xiiij.

Ef yn arfu ei ddiscipulō a dyddanwch yn erbyn trallot. Ef yn escen ir nefoedd y paratoi lle i ni. Y ffordd, y gwirioned a’r bywyt. Y Tat a’ Christ yr vn. Pa wedd y dylem weddiaw. Yr [*]addaw ir sawl a gatwant y ’air ef.

14

Yr Euāgel ar ddydd Philip ac Iaco.

1AC ef a ddyvot wrth ei ddiscipulon, Na [*]thrwbler eich calon: ydd ych yn credy yn‐Duw, credwch yno vi hevyt. 2Yn‐tuy vy‐Tat y mae llawer o drigvae a’ phe amgen, ys dywedyswn ychwy. Mi af i [‡]baratoi lle y chwy. 3A’ [*]gwedy ydd elwyf i baratoi lle ychwy, mi a ddauaf drachefyn, ac a’ch cymeraf ataf vyhun, mal yn y lle ydd wy vi, y bo chwi hefyt. 4Ac i b’le ydd a vi, y gwyddoch, a’r fforð a wyddoch. 5Thomas a ðyvot wrthaw, Arglwyð, ny wyddam i b’le yð ai: a [*]ph’wedd y gallom wybot y ffordd,? 6Yr Iesu a ðyvot wrthaw, [‡]Mi yw’r ffordd, a’r gwirionedd, a’r [‡]bywyt. 7Ny ddaw nep at y Tat, anyd trywo vi. Pe’d adnabyddesech vi, vy‐Tat a adnebyddesech hefyt: ac o hynn allan ydd adwaenoch ef, ac ei gwelsoch: 8Philip a ðyvot wrthaw, Arglwyð, dangos i ny dy Tat, a’ [*]digon genym. 9Yr Iesu a ddyvot wrthaw, Bum gyd a chwi gyhyt o amser, ac nyd adnabuost vi, Philip? yrhwn a’m gwelawdd i, a welawdd vy‐Tat: a’ pha wedd y dywedy di [‡]dangos i ni d‐y Tat? 10A ny chredy, vy‐bot i yn y Tat, a’ bot y Tat yno vi? Y gairiae ydd wyf yn ey [*]dywedyt wrthych, nid o hanof vyhun ydd wyf yn ey dywedyt: eithyr y Tat yr hwn ys y yn trigio ynof, ef a wna y gweithredoedd. 11Credwch vi, [*]pan yw i mi vot yn y Tat, a’r Tat yno vi: [‡]ac anyd e, er mwyn y gweithredoedd, credwch vi. 12Yn wir, yn wir y dywedaf wrthych, hwn a cred yno vi, y gweithredeð a wna vi, a wnaiff yntef hefyt, a’r ei mwy na’rhein a wnaiff: can ys at vy‐Tat ydd a vi, 13A’ pheth bynac a [*]archoch yn vy Enw, hynny a wnaf, yny ’ogonedder y Tat yn y Map. 14A’d erchwch ddim yn vy Enw, mi ei gwnaf.

Yr Euangel ar y Sul gwyn.

15[*]A cherwch vi, cedwch vy‐gorchmyniō, 16a’ myvy a weðiaf ar y Tat, ac e ryð y chwy [‡]ddiðanwr arall, mal ydd aros ef y gyd a chwi yn tragyvyth, 17ys ef Yspryt y gwirionedd, yr hwn ny ddychon y byt ei ðerbyn, cā na wyl y byt ef, ac na’d edwyn: a’ chvvichwi y adwaenoch ef: can y vot ef yn trigo gyd a chwi, ac y‐noch y byð. 18Ny’s gadawaf chwi yn ymddivaid: anid mi a ddauaf atoch. 19Eto [*]ychydic enhyd, a’r byt ni’m gwyl mwyach, a’ chwi a’m gwelwch, can ys byw vyvy, byw vyddwch chwithe hefyt, 20Y diernot hwnw y gwybyddwch vy‐bot i yn vy‐Tat, a’ chwi yno vi, a myvi yno‐chwi. 21Y neb ys ydd a’m gorchymyneu gantho, ac y ew cadw, ef yw’r hwn a’m car i: a’ hwn a’m car i, a gerir gan ve‐Tat: a’ mi y caraf ef, ac a ymddangosaf yddaw. 22Iudas a ddyvot wrthaw (nyd yr vn Iscariot) Arglwydd, pa beth yw’r achos yr ymddangosy i ni, ac nyd i’r byt? 23Yr Iesu atepawdd, ac a ddyvot wrthaw, A’s car nep myvi, ef a geidw vy‐gair, a’m Tat y car ef, a’ ni ddauwn ataw, ac a drigwn gyd ac ef. 24Y nep ni’m car, ny chaidw vy‐geiriae, a’r gair yr hwn a glywch, nid yw veu, anid gair y Tat yr hwn am anvones. 25Y pethae hynn a ddywedais wrthych, a mi gyd a chwi yn aros. 26Eithyr y Diddanwr, ys ef yw yr Yspryt glan, yr hwn a ddenvyn y Tat yn vy Enw, efe a ddysc ychwy [‡]yr oll pethae, ac a ddwc ar gof y chwy [*]yr oll pethae, a’r a ðywedeis y‐chwy. 27[‡]Tāgneddyf a ’adawaf [*]gyd a chwi: vy‐tangneddyf a roddaf ychwi: nyd mal y rhydd y byt, y rhodda vi ychwi. Na chynnyrfer eich calon, ac nac ofner. 28Ys clywsoch moð y dywedais wrthych, Af ymaith, a’ dauaf atoch. [‡]Pe carech vi, ys llawenechech, can i mi ddywedyt, Af at y Tat: can ys mwy yw vy‐Tat no myvi. 29Ac yr awrhon dywedais y chwi, cyn ei ddyvot, mal pan ddelo, y peth y credoch’. 30Yn ol hyn ny ddywedaf ny‐mawr o pethae wrthych: can ys [‡]tywysawc y byt hwn ’sy yn dyvot, ac nid oes iddo ddim yno vi. 31Anid hyn sydd er gwybot or byt, y caraf vy‐Tat: a’ megis i gorchymynawð y Tat y‐my, velly y gwnaf. Codwch, awn ymaith o ddyma.

[*] 14:0 * promiss

[*] 14:1 * chyntyroer, thallodr

[‡] 14:2 ‡ ddarpary

[*] 14:3 * chyd

[*] 14:5 * phaddelw

[‡] 14:6 ‡ Myvi

[‡] 14:6 ‡ vuchedð

[*] 14:8 * boddlon

[‡] 14:9 ‡ gad i ni weled

[*] 14:10 * adrodd

[*] 14:11 * vymot

[‡] 14:11 ‡ or lleial

[*] 14:13 * ’ovynoth

[*] 14:15 * As cerwch

[‡] 14:16 ‡ gōforddwr

[*] 14:19 * y thwacn

[‡] 14:26 ‡ pop peth

[*] 14:26 * y cwbyl

[‡] 14:27 ‡ Hedwch

[*] 14:27 * i

[‡] 14:28 ‡ A’s

[‡] 14:30 ‡ pennaeth, pennadur

Pen. xv.

Y melus ddiddamoch a’r cydgariat rhwng Christ ai aylodeu [‡]dan ddamec y winwydden. Am ei cyffredin vlinderwch ai hymlit. Swydd yr Yspryt glan a’r Apostolon.

15

Yr Euangel ar dydd Marc.

1MIvi yw ’r winwydden, a’m Tat ys a [*]lavurwr. 2Pob caingen ny ddwc ffrwyth ynofi, ef ei tynn ymaith: a’ phob vn a ddwc ffrwyth, ef ei []carth, mal hi dyco mwy o ffrwyth. 3Yr awrhon ydd ywch’ yn ’lan can y gair, a ðywedais ychwi. 4Aroswch ynof, a’ mi ynoch: megis na all y gaingen ddwyn ffrwyth o hanei ehun, a nyd erys yn y winwydden, velly nyd ’ellwch chwi, anyd aroswch ynof. 5Mi yw’r winwyddyn: chwi yw’r cangenae: y nep a roso ynof, a mi ynddaw, hwnn a ddwc ffrwyth lawer: can ys eb ofi, ny ellwch wneythy dim. 6An’d erys vn ynofi, e a [*]tavlwyt allan val cangē, ac a [‡]wywa: ac y cesclir wy, ac ei tavlir yn tan, ac ei lloscir. 7A’d aroswch y nof, ac aros o’m gairiae ynoch, erchwch beth bynac a ewyllysoch, ac eu gwnair y chwy. 8Yn hynn y gogoneðir [*]vy‐Tat, ar y chwi ddwyn ffrwyth lawer, a’ch gwnaethy’r yn ddiscipulon i mi. 9Mal y carawdd y Tat vi, velly y ceraisi chwi: trigwch yn vy‐cariat. 10A’s vy‐gorchymynion a gedwch, aros a wnewch’ yn vy‐cariat, megis ac y cedweis i ’orchmyniō vy‐Tat, ac ydd arosaf yn y gariat ef. 11Y pethae hyn a ddywedeis wrthych, [‡]y n yd aroso vy llewenydd ynoch, a’ bot eich llawenydd yn gyflawn.

12[*]Hwn yw ’r gorchymyn meuvi, bot y chwi garu bavvp eu gylydd, mal y cerais i chwichvvi. 13Cariat mwy no [‡]hwn nyd[]oes gan nep, pan [*]ddyd nebvn ei [‡]einioes tros ei gereint. 14Chwychvvi yw vy‐cereint, a’s gwnewch [*]y pethae bynac a orchymynaf ychwy. 15[‡]Weithian, ny’ch galwaf chvvi yn weisiō, can na wyr y gwas pa beth a wna ei Arglwydd: eithyr gelwis chwi yn gereint: cā ys [‡]yr oll bethe ar a glyweis y gan vy‐Tat, a wnethum‐yn‐wybodedic y‐chwy. 16Nyd chwychvvi am [*]detholawdd i, eithyr mivi ach detholais chwi, ac ach [‡]darpareis chvvi, y vyned o hanoch a’ dwyn ffrwyth, a’ bot ich ffrwyth aros, val ba herh bynac a archoch ar y Tat yn vy Enw i, y rhoddo ef y‐chwi.

Yr Euāgel ar ddydd Simon ac Iudas.

17¶ Y pethae hynn a ’orchymynaf y‐chwy, cary o hanoch y gylydd. 18A’s y byt a’ch casaa, gwyddoch gasay o honaw vi cyn na chwi. 19Pe o’r byt y bysech, y byt a garei yr eiddo: a chan nad ych or byt, eithyr i mi ech [*]ethol allan or byt, am hynny y casaa’r byt chwi. 20[‡]Coffewch y gair a ddwedais ychwy, Nid mwy gwas na ei Arglwydd. A’s erliedesont vi, wy ach erlidiant chwi hefyt: a’s vy‐gair i a gatwasant, wy gatwant eich gair chwi. 21Eithyr y pethae hyn oll a wnant y‐chwy er mwyn vy Enw i, can nad adnabuant yr hwn am danvonawdd. 22Pe byswn eb ddyvot, ac eb ymddiddan [*]ac wynt, ny byddei arnynt pechat: an’d yr owrhon nid oes yddwyut liw ymescus. 23Y nep am casaa i, a gasaa vy‐Tat hefyt. 24Pe na’s gwnaethwn weithredoedd yn y plith wy, yr ei ny’s gwnaethei nep arall, ny bysei pechat arnynt: ac yr owrhon y gwelsont, ac a’m casesont [‡]i a’m Tat. 25Eithr hynn ys ydd er cwplay y gair, a ysrivenir yn y Deddyf wy, Wy am casesont i [*]yn rhat. 26An’d pan ddel y [‡]Dyddanwr, yr hwn a ddanvonwy vi atoch y wrth y Tat, ys ef Yspryt y gwirionedd, yr hwn a [*]ddaw y wrth y Tat, hwnw, a testiolaetha [‡]am danaf, 27a’ chwi destoliaethwch hefyt, can eich bot o’r dechraeat gyd a mi.

[‡] 15:0 ‡ vvrth

[*] 15:1 * diwylliawdr tir

[] 15:2 ‡ glanha

[*] 15:6 * vwrir

[‡] 15:6 ‡ grina

[*] 15:8 * vynhad

[‡] 15:11 ‡ val

[*] 15:12 * Hyn

[‡] 15:13 ‡ hyn

[] 15:13 * yw

[*] 15:13 ‡ rydd

[‡] 15:13 * enaid, hoedl

[*] 15:14 ‡ beth bynac

[‡] 15:15 * Bellach, o hyn allan

[‡] 15:15

[*] 15:16 ‡ dewisodd

[‡] 15:16 * gosodeis, ordeiniais

[*] 15:19 * dywys

[‡] 15:20 ‡ Cofiwch

[*] 15:22 * wrthynt

[‡] 15:24

[*] 15:25 * eb achos

[‡] 15:26 ‡ Conffordwr

[*] 15:26 * a ddeillia, gynnyrchia

[‡] 15:26 ‡ o hanof

Pen. xvj.

Ef yn coffan hwy am y [*]groc, ac am eu gwendit yhunain a ddawei. Ac am hyny y mae yn y confforddio hwy a gaddewit or Ysyryt glan. Am ad‐ddyvodiat Christ. Am ei [‡]esceniad. Erchi yn Enw Christ, tangneddyf yn‐Christ, ac yny byt blinderwch.

16

1Y Pthe hyn a ddywedais y chwy, rac bot ych [*]rhwystro chvvi. 2Hwy ach [‡]escommunant chwi: [*]and e ðaw ’r amser, y bydd i pwy pynac ach lladdo, dybiet y vot yn gwneuthu’r gwasanaeth y Dduw. 3A’r pethe hyn a wnant y chwy, can nad adnabuant y Tat, na mivi. 4Eithyr y pethe hyn a ddywedais ychwy, val pan ddel yr awr, y [‡]cofioch, [*]ddarvot i mi ddywedyt hyny y‐chwy. A’r pethe hyn ny’s ddywedais y chwy o’r dechreuat, o bleit vy‐bot y gyd a chwi.

Yr Euangel y iiij. Sul gwedy yr Pasc.

5Ac yr awrhon ydd af ymaith at yr hwn om danvonawdd, ac nyd oes yr vn o hanoch yn ymofyn a mi, I b’le ’r ai di? 6Eithyr can i mi ddywedyt y pethe hyn ychwy, y mae eich calonæ yn llawn tristit. 7Eithyr mi a ddywedaf y chwi ’r gwirionedd, lles yw ychwy vy myned i ymaith: o bleit a nyd af ymaith, ny ddaw y [*]Diddanwr atoch: eithr a’s af ymaith, mi ei danvonaf atoch. 8A’ gwedy del [‡]ef, yntef a [*]argywedda y byt [‡]o bechot, ac o gyfiawnder, ac o varn. 9O bechot, can na chredant ynof. 10O gyfiawnder, can vy‐bot yn myned at vy‐Tat, ac ny ’m gwelwch mwyach: 11O varn, can ys [*]tywysoc y byt hwn a varnwyt. 12Y mae i mi etwa lawer o bethae y’w dywedyt wrthych, eithyr ny ellwch ei dwyn yr awrhon.

13And pan ðel ef yr hwn yw Yspryt y gwirionedd, ef ach [*]arwein chwi ir oll wirionedd: can ys nyd ymadrodd ef o hanaw ehun, anyd pethe y bynac a glyw ef, a ymadrodd ef, ac a venaic ychwy y pethe sy[‡]ar ddyvot. 14Efe am gogonedda i: can ys o’r meuvi yd erbyn ef, ac ei [*]menaic y chwy. 15Oll bethe ’sy eiddo y Tat ’sy veuvi: am hynny y dywedais, mai o’r meuvi y cymer ef, ac eu menaic y‐chwy.

Yr Euangel y iij. Sul gwedy yr Pasc.

16Ychydic enhyd, ac ny’m gwelwch: a’ thrachefyn ychydic enhyd, a’ chvvi am gwelwch: can ys myvi a at vy‐Tat. 17Yno y dyvot rei o’r discipulon wrthyn, y gylydd, Beth yw hynn a ddyweit ef wrthym, [‡]Ychydic enhyt, ac ny’m gwelwch, a’ thrachefyn, ychydic enhyd, a’ chvvi am gwelwch, ac, Can ys mivi a at vy‐Tat? 18Can hyny y dywedesont, Beth yw hyn a ddyweit ef, Ychydic enhyt? ny’s gwyddam pa beth a ddywet ef. 19A’r Iesu a wybu y chwenychent ymofyn ac ef, ac a ddyvot wrthynt, Ai ymofyn ydd ych ai gylydd am ddywedyt o hanof hyn, Ychydic enhyt, ac ny’m gwelwch: a thrachefyn, ychydic enhyt, a’ chvvi a’m gwelwch? 20Yn wir, yn wir ydywedaf wrthych, y bydd y chwi wylo ac [*]alaru, a’r byd a lawenha: a’ chwi a dristewch, eithyr eich tristit [‡]a ddymchwelir yn llawenydd. 21Gwraic [*]wrth escor‐dyn‐bach vydd mewn trystit, can ddyvot y h’awr: eithyr gwedy geni yði ’r dyn‐bach, ny chofia hi mwyach o’r [‡]gofit, [*]gan lawenydd geni dyn ir byt. 22A’ chwithe gā hyny ydych mewn tristit: eithyr e vydd ym’ eich gwelet drachefyn, a’ch calonae a lawenycha, ach llewenydd ny’s dwc nep y arnoch. 23[‡]A’r dydd hwnw nyd erchwch ddim []arnaf.

Yr Euangel y v. Sul gwedy’r Pasc.

Yn wir, yn wir y dywedaf y chwy, pa bethae bynac a archoch ar vy‐Tat yn vy Enw i, ef ei [*]rhydd y ychwy. 24Yd hynn nyd archesoch ddim yn vy Enw i: erchwch, a’ derbyniwch, val y bo cyflawn eich llawenydd. 25Y pethe hyn a a droddeis wrthych [‡]ym‐parabolae: and e ddawr amser, pryd nad ymadrodwyf mwyach wrthych ym‐parabolae: eithyr menagaf ywch yn eglur am y Tat. 26Yn dydd hwnw yr erchwch yn vy Enw i, ac nyd wyf yn dywedyt wrthych, y gweddia vi ar y Tat trosoch. 27Can ys ef y Tat ’sydd ich caru, o bleit caru o hanoch vi, a chredu dyvot o hanof allan ywrth Dduw. 28Dauthym allan ywrth y Tat, a’ deuthym ir byt; trachefyn ydd wyf yn gadaw ’r byt, ac yn myned at y Tat: 29Dywedawð eu ddiscipulon wrthaw, Wele ’r awrhon [*]yr ymadroddy yn eglur, ac ny ddywedy vn [‡]parabol. 30Yr owrhon y gwyddam y gwyddosti bop peth oll, ac [*]nyd rait yty ymofyn o nep athi. Wrth hyn y gwyddam, ddyvot o hanot allan ywrth Dduw. 31Yr Iesu a atepawdd yddynt, A gredwchvvi yr owrhon? 32[]Nacha, yr awr yn dy vot, ac ’sy eisioes wedi dyuot, pan ich goyscerer [‡]pawp at yr eiddaw, ac im gedwch vi yn vnic: ac nyd wyf yn vnic: can y Tat ys y gyd a mi. 33Y pethe hyn a [*]lavaris wrthych, y gaffael o hanoch ynof dangneddyf: yn y byt y ceffwch orthrymder, eithr byddwch o [‡]confort da: mivi a [*]’orchyvygeis y byt.

[*] * groes

[‡] ‡ dderchafel

[*] 16:1 * trangwyddo

[‡] 16:2 ‡ disynagogant

[*] 16:2 * ys, ie

[‡] 16:4 ‡ coffaoch meddylioch

[*] 16:4 * ddywedyt o hanof

[*] 16:7 * conffordiwr, dyhuddwr

[‡] 16:8 ‡ hwnw

[*] 16:8 * argyhoeða

[‡] 16:8 ‡ am, can, o bleit

[*] 16:11 * pennaeth

[*] 16:13 * tywys

[‡] 16:13 ‡ y

[*] 16:14 * dengys

[‡] 16:17 ‡ Ychwaen

[*] 16:20 * girad

[‡] 16:20 ‡ droir, ðaw

[*] 16:21 * ar enedigeth etiveð

[‡] 16:21 ‡ drafel

[*] 16:21 * o

[‡] 16:23 ‡ Ac yn y

[] 16:23 * ymy

[*] 16:23 * dyry, dyd

[‡] 16:25 ‡ ar ddamegion

[*] 16:29 * y dywedy

[‡] 16:29 ‡ ddamec

[*] 16:30 ‡ es cisie

[] 16:32 ‡ Llyma

[‡] 16:32 ‡ pop vn i briodolion

[*] 16:33 * adroddais, ddywedais

[‡] 16:33 ‡ sir, cyssir, galhon

[*] 16:33 * orvyddais

Pen. xvij.

Gweddi Christ ar y Tat, a’ throsto yhun a’ thros ei Ebestyl a’ hefyd tros y sawl oll a dderbyniant y gwirionedd.

17

1Y Pethe hyn a’ adroddawdd yr Iesu, ac a dderchavawdd ei [*]lygait er nef, ac a ddyvot, Y Tat, mae’r awr wedy dyuot: gogonedda dy Vap, megis ag y gallo dy Vap dy ’ogoneddu di. 2Mal y rhoddeist yddaw veddiant ar bop [‡]cnawt, y roddy o hanaw vuchedd dragyvythawl y ginniuer oll ac a roðeist yddaw. 3A’ hon yw’r [*]vucheð tragyvythawl, ’sef yddyn dy adnabot ti y vot yn vnic wir Dduw, a’r hwn a ddāvoneist Iesu Christ. 4Mivi ath ’ogoneddais ti ar y ddaiar: []cwpleis y gwaith y roddeist ymy yw wneuthur. 5Ac yr awrhon gogonedda vi, tu di Dat, gyd a [‡]thydy, a’r gogoniant a [*]oedd i mi gyd athi o vlaen bot y byt. 6[‡]Eglurais dy Enw y ddynion yr ei a roðeist ymi allan or byt: tau di oddent, a’ rhoddaist hwy i mi, a’ chadwasant dy ’air. 7Yr awrhon y gwyddant, am yr oll pethae bynac a’r a roddeist i mi, y bot o [*]hano ti. 8Can ys rhoesym yddynt y geiriae, a rhoðeist y mi, ac wynt eu derbyniniesont, ac a wybuont yn ddieu ddyuot o hanof y wrthyt, ac a gredesont mai tu am danvonawdd i. 9Mivi sy yn gweddiaw drostynt: nyd wyf yn gweddiaw tros y byt, eithr tros yr ei a roddeist y my: can ys tau ydynt. 10A’r oll vau yyn tau, a’r tau yyn vau, ac im gogoneddir ynddynt. 11Ac yrowrhon nyd wyf mwyach yn y byt, eithyr bot rhei ’n yn byt, a’ mi ’sy yn dyuot atat. Y Tat sanct, cadw hwy yn dy Enw, ’sef yr ei a roðeist ymy, yn y vont vn, val ydd ym ni. 12Tra oeðwn gyd ac wynt yn y byt, mi ei cedweis hvvy yn dy Enw: yr ei a roddeist y‐my, a gedweis, ac ny chollwyt yr vn o hanynt anyd y map y cyfergoll, er cyflawuy ’r Scrythur ’lan. 13Ac yr awrhon yd af atat, a’r pethe hyn ydd wyf yn y hadrodd yny byt, val y caffant vy llewenydd yn gyflawnedic ynddynt ehunain. 14Mivi a rois yddynt dy ’air, a’r byt y casaodd hwy, can nad ynt o’r byt, megis ac nad wy vi o’r byt. 15Nyd weddiaf a’r gymeryt o hanoti hwy allan o’r byt, eithyr ar y ty y cadw hwy y wrth ddrwc. 16Nyd ynt vvy o’r byt, megis ac nyd yw vinef o’r byt. 17Sancteiðia hwy ath wirioneð: dy ’air ’sy wirionedd. 18Megis yd anvoneist vi ir byt, velly yd anvoneis i’n hwy ir byt. 19Ac er y mwyn hwy yr ymsancteiddia vi, megis ac y sancteiddier hwythe hevyt trwy ’r gwirionedd. 20Ny weðiaf tros y’r ’ei hyn yn vnic, eithyr tros y sawl hefyt a’r a gredant ynof vi, trwy y gair hwy, 21megis y byddant vvvy oll yn vn, mal ti, Dat, vvyt yno vi, a’ myvi yno ti: sef mal y bont wythe hefyt yn vn ynom’, mal y credo ’r byt ddarvot y ti vydanvon i. 22A’r gogoniant a roddeist i mi a rois i ydd wynt, mal y bont vn, meis ydd ym ni vn, 23myvi ynddynt hvvy, a’ thi yno vi, y n y vont [*]gwbl yn vn, ac y n y wypo ’r byt, mai ti am danvonawdd i, ac y cereist hwy, megis y ceraist vi. 24Y Tad, wyllysu’ ddwyf am yr ei a roddeist y‐my, y bot wy gyd a mi yn y lle ac ydd yw vi, val y cahant [‡]edrych y gogoniant meuvi, yr hwn a roddeist y mi: can ys ceraist vi cyn no bot sailiat y byt. 25A Dat cyfiawn, y byt hefyt nith adnabu, a’ mivi ath adnabuo, a’r ei hyn a adnabuant, mai tudi a’m danvonawdd. 26A’ mi[]ddatcenais yddynt dy Enw, ac eu datcanaf y n y bo y cariat y cereist vi, ynddynt‐hwy, a’ mine ynddynt hvvytheu.

[*] 17:1 * olwc

[‡] 17:2 ‡ dyn

[*] 17:3 * bywyt

[] 17:4 * gorphenais

[‡] 17:5 ‡ thi dyhun

[*] 17:5 * gefeis

[‡] 17:6 ‡ Amlygais datcenais

[*] 17:7 * y canyt

[*] 17:23 * berffaith

[‡] 17:24 ‡ dremio, welet

[] 17:26 * declerieis

Pen. xviij.

Brad Christ. Geireu y ’eneu ef yn taro y swyðogion ir llawr. Petr yn trychu y maes glust Malchus. Dwyn Christ drachbron Annas a’ Caiaphas. Petr yni wadu ef. Ef yn menegi i Pilatus pa yw y deyrnas ef.

18

Yr Euāgel ar dydd Gwener y croglith.

1GWedy ir Iesu ðywedyt ypethe hyn, yð aeth allan ef a ei ðiscipulon dros [*]garoc Cedron, lle ydd oeð garð, yr hon ydd aeth y mewn, ef a ei ddiscipulō. 2Ac Iudas yr hwn a ei bradychoð ef, y adwaenei hefyt y lle: can ys mynych y bysei ’r Iesu yn [‡]tramvy yno ef a’ ei ddisipulon. 3Ac Iudas wedy iddo gahel [*]catyrfa o wyr a’ swyddogion, gan yr Archoffeiriait, a’r Pharisaiait, a ðeuth yno a’ chanthwynt [‡]dan‐llestri a’ [*]thewyniō ac arvae. 4Yno ’r Iesu yn gwybot pop peth a ddelei arnaw, aeth rhacddaw, ac a ddyvot wrthynt, Pwy ’ddych yn ei gaisiaw? 5Wy ei atepesont, Iesu o Nazaret. Yr Iesu a ddyvot wrthwynt, Myvi yw ef. Ac Iudas hefyt yr hwn y bradychodd ef, oedd yn sefyll gyd ac wynt. 6Ac [‡]er cynted y dybot ef wrthwynt, Myvi yw ef, wy aethant yn [*]wysc ei cefn, ac a syrthiesont ir llawr. 7Yno y gofynodd yddwyn trachefyn, Pwy ’ddych yn ei gaisiaw? Ac wy a ddywedesont, Iesu o Nazaret, 8Yr Iesu a atepawdd, Dywedeis y‐chwy, mae myvi yw ef: can hyny a’s mi a gaisiwch, gadwch ir ei hynn vyned ymaith 9Hyn a vu er cyflawny’r gair yr hwn a ddywedesei ef, O’r ei’n a roddeist ymy, ny cholleis i [‡]nebun. 10Yno Simon Petr ac canthaw gleðyf, ei tynawð, ac a drawodd was yr Archoffeiriat, ac a dores ei glust ðeheu ymaith. Ac enw yr gwas ytoeð Malchus. 11Yno y dyvot yr Iesu wrth Petr, Dod dy gleddyf yn y wain: Anyd yfaf [*]or cwpan a roðes vy‐Tat ymy? 12Yno ’r [‡]gywdawt a’r [*]penciwdod a’ swyddogion yr Iuddaeon a ddaliesont yr Iesu, ac ei rhwymesont, 13ac ei ducesont at Annas yn gyntaf (can ys [‡]chwegrwn ytoeð ef i Caiaphas, yr hwn oedd Archoffeiriat y vlwyddyn hono) 14ac Caiaphas oedd hwn, a roesei gycor ir Iuðeon, mae rhaidiol oeð i vn dyn varw tros y popl. 15Ac Simon Petr oeð yn [‡]cālyn yr Iesu, a’ discipul arall a’r discipul hwnw oedd yn adnabyddus [*]gan yr Archoffeiriat: am hyny yð aeth ef y mewn gyd a’r Iesu i lys yr Archoffeiriat. 16Ac Petr oedd yn sefyll allan wrth y drws. Yno ydd aeth allan y discipul arall oedd adnabyddus gan yr Archoffeiriat, ac a ymddiddanawdd a’r [*]ddrysores, ac a dduc Petr y mywn. 17Yno y ddrysores a ðyvot wrth Petr, Anyd yw tithef yn vn o ddiscipulon y dyn hwn? Ef a ðyvot, Nac wyf. 18A’r gweision a’r swyddogion a savent yno, yr ei a wnaethent daan glo: can ys oervel ytoedd, ac wy a ymdwyment. Ac Petr hefyt a safai yn ei plith, ac a ymdwymei. 19Yno ’r Archoffeiriait a ymofynodd a’r Iesu am ei ddiscipulon, ac am ei ddysc. 20Yr Iesu a atepawdd yð‐aw. Myvi a ymadrodeis ar [‡]’oystec ir byd, myvi vyth oedd yn [*]athrawy yn y Syngog ag yn y Templ, lle y dawei ’r oll Iuddaeon ynghyt yn oystat, ac yn [‡]guddiedic ny ddywedais i ddim. 21Paam y govynny i mi? gofyn ir ei’n am clywsant, pa beth ðywedeis wrthwynt: [*]nycha, wyntwy a wyddant pa beth a ddywedais. 22Gwedy iddaw ddywedyt y pethae hyn, vn or swyddogogion oedd yn sefyll geir llaw, a [‡]drawoð yr Iesu a ei wialen, gan ddywedyt, A atepy’r Archoffeiriat velly? 23Yr Iesu ei atepoð. A’s dywedais yn ddrwc, testolaetha o’r drwc: ac a’s dywedais yn dda, paam i’m trawy? 24Ac Annas ei danvones ef yn rhwym at Caiaphas yr Archoffeiriat. 25Ac Simon Petr oedd yn sefyll ac yn ymdwymaw, a’ dywesont wrthaw, A nyd yw tu hevyt yn vn o y ðiscipulon ef? Ef a watawð, ac a ddyvot, Nac wyf. 26Vn o weision yr Archofeiriat, car i hwn y toresei Petr ei glust, a ddyvot vvrthavv, Any welais i dydy yn yr ’ardd gyd ef? 27Yno Petr a wadawdd trachefyn, ac yn y van y canawdd y ceiliawc. 28Yno y ducesont yr Iesu o ywrth Caiaphas ir dadleduy. A’r borae ytoeð hi, ac wyntwy nid aethāt ir dadlaeduy, rag eu halogy, anyd mal y gallent vwyta yr Pasc. 29Pilatus yno aeth allā atwynt, ac a ðyuot, Pa achwyn ’sy genwch yn erbyn: y dyn hwnn? 30Atep a wnaethant a’ dywedyt wrthaw, Pe bysei hwn eb wneythy [*]drwc ny roddesem ni ef atat. 31Yno y dyvot Pilatus wrthynt, Cymerw‐chwi ef, a’ bernwch ef [‡]wrth eich [*]deðyf eich hunain. Yno y dyvot yr Iuddaeon wrthaw, Nid [‡]rydd i ni roi nep i angae. 32Hynny vu er cyflawny ’r gair a ddywedesei ’r Iesu, gan arwyddocay o pa angae y byddei varw. 33Velly Pilatus aeth y mewn ir dadlaeduy trachefyn, ac a alwoð yr Iesu, ac a ðyyvot wrthaw. Ai‐tu yw’r Brenhin yr Iudaeon? 34Yr Iesu a atepawdd iddavv, Ae o hanat tuhun y dywedy hynn, ai er eill ei dyvot yty am danaf? 35Pilatus a atepawdd. Ae Iuddew [‡]yw vi? dy [*]genedl dy hun, a’r Archoffeiriait, a’th roesan di ataf vi. Pa beth a wnaethost? 36Yr Iesu a atepawdd, Vy‐[‡]teyrnas i nid yw o’r byt hwnn: pe o’r byt hwnn vesei vy‐teyrnas, yn wir vy‐gwasanaethwyr a ymddladdent, mal na’m rhoddit ir Iuddaeon: an’d yr owrhon nid yw vy‐teyrnas o ddyma. 37Pilatus yno a ddyvot wrthaw, Can hyny ai [*]Teyrn ytwyt? Yr Iesu a atepawdd. Tu ys y’n dywedyt mae [‡]Teyrn ytwyf: er mwyn hyn i’m ganet, ac er mwyn hyn y dauthym ir byt, ’sef i tostolaethy [*]ir gwirioneð: pop vn a hanyw o’r gwirionedd, a [‡]wrendy vy lleferydd. 38Pilatus a ddyvot wrthaw, Pa beth yw gwirionedd? A’ gwedy iddaw ddywedyt hyn, ef aeth allan drachefyn at yr Iuddaeon, ac a ddyvot wrthwynt, Nyd wyf yn cahel vn bai arno. 39Anid mae genych ddevot, vot i mi ellwng ychwy vn yn rhydd [‡]ar y Pasc. Velly a ewyllysiwch i mi ellwng i chwi yn rhydd [*]Vrenhin yr Iuddaeon? 40Yno y llefesont oll drachefyn, can ddywedyt, Nyd hwnn, amyn Barabas: a’r Barabbas hwnw oedd [‡]leitr.

[*] 18:1 * avon, nant

[‡] 18:2 ‡ cyrchy treiglo

[*] 18:3 * cywdawt

[‡] 18:3 ‡ lanterni

[*] 18:3 * ffaculae, tyrs

[‡] 18:6 ‡ cy

[*] 18:6 * llwyr i hol

[‡] 18:9 ‡ yr vn

[*] 18:11 * yr

[‡] 18:12 ‡ dyrva,

[*] 18:12 * capten

[‡] 18:13 ‡ tad ynghyfraith

[‡] 18:15 ‡ dilin

[*] 18:15 * ar

[*] 18:16 * porthores

[‡] 18:20 ‡ ar gyhoeð

[*] 18:20 * dyscy

[‡] 18:20 ‡ ddirgel, dan llaw

[*] 18:21 * wele

[‡] 18:22 ‡ gernodiawdd

[*] 18:30 * afrifet

[‡] 18:31 ‡ erwydd, yn ol, Cyfraith

[*] 18:31

[‡] 18:31 ‡ cyfreithlawn

[‡] 18:35 ‡ wy

[*] 18:35 * nasion

[‡] 18:36 ‡ brenhiniaeth

[*] 18:37 * Brenhin

[‡] 18:37 ‡ Brenhin

[*] 18:37 * gyd a’r

[‡] 18:37 ‡ glyw

[‡] 18:39 ‡ erbyn pryd y mynediat

[*] 18:39 * Deyrn

[‡] 18:40 ‡ lawryðioc

Pen. xix.

Pryd na allei Pilat ’ostegu cynddaredd yr Iuddaeon yn erbyn Christ, ef y delifrodd ef ai arscrivē yw grogi rhwng dau leitr. Wy yn bwrw [*]coelbrenni am y ddillat ef. Ef yn gorchymyn ei vam i Ioan. Yn galw am [‡]lyn, Yn marw, bot tyllu y ystlys ef, ei gymeryd o yar y groc. Ei gladdu.

19

1YNo y cymerth Pilatus yr Iesu ac [‡]ydd yscyrsiawdd ef. 2A’r milwyr a blethesont coron o ddrain, ac ei gesodesont ar ei benn. Ac a [*]roesont wisc [‡]burpur am danaw, 3ac a ddywedesont, Henpych well, Vrenhin yr Iuddaeon. Ac wy y [*]trawsant ef a ei gwiail. 4Yno Pilatus aeth allan trachefyn, ac a ddyvot wrthwynt, [‡]Nycha, ydd wyf yn ei ddwyn ef allan ychwi, val y gwypoch, nad wyf yn cahel vn bei arnaw. 5Yno y deuth yr Iesu allā yn [*]arwain coron o drain, a gwisc [‡]purpur. Ac Pilatus a ddyvot wrthwynt, [*]Nycha ’r dyn. 6Yno yr Archoffeiriat ar twysogiō, pan welsāt ef, a lefāt cā ðywedyt, [‡]Croc, croc ef. Pilatus a y ðyvot wrthwynt, Cymerw‐chwi ef a’ chrogwch: can nad yw vi yn cael bai arnaw. 7Yr Iuddaeon a atepesont yddaw, y mae i ni [*]Ddeddyf ac [‡]erwydd ein Deddyf ni, ef ddyly varw, can yddaw ei wneythyd ehun yn Vap Duw, 8A’ phan glypu Pilatus yr ymadrodd hwnw, ef ofnoð yn vwy, 9ac aeth drachefyn ir dadlaedy, ac a ðyvot wrth yr Iesu, Ob’le ith hanyw ti? A’r Iesu ny roddes vn atep iddaw. 10Yno y dyvot Pilatus wrthaw, A ny ddywedy di beth wrth y‐vi? A ny wyddost vot i mi veddiant ith groci, a’ bot i mi veddiant ith ellwng? 11Yr Iesu a atepawdd, Ny byddei yty ddim meddiant yn v’erbyn, pe na’s roesit y‐ty oðuchod: can hyny yr hwn a’m rhodes yty, y sy vwy ei bechot. 12Ac o hynny allan y caisiawdd Pilatus y ellwng ef: an’d yr Iuddaeon a lefent, gan ddywedyt, A’s [*]gellyngy di hwn, nyd wyt ti gar i Caisar: can ys pwy bynac ei gwna ehun yn Vrenhin, ef a ddywait yn erbyn [‡]Caisar. 13Pan glywodd Pilatus yr ymadrodd hyny, ef a dduc yr Iesu allan, ac a eisteddawdd ar yr orseddfainc yn y lle a elwit y Palmaut, ac yn Hebreo Gabbatha. 14Ac ydd oedd hi yn ddarpar y Pasch, ac yn‐cylch y chwechet awr, ac ef a ddyvot wrth yr Iuðeon, [*]Nycha eich Brenhin. 15Ac wy a lefent, Ymaith ac ef, ymaith ac ef, croc ef. Pilatus a a ddyvot wrthynt. A crocaf vi eich Brēhin? Yr Archoffeiriait atepesont, Nyd oes y ni Vrenhin odddiethr Caisar. 16Yno ef y rhoes ef yddwynt, y’w groci. Ac wy gymersont yr Iesu, ac ei dusesont ymaith. 17Ac ef a dduc ei [‡]groc, ac a ddeuth i le a elwit y Penglocva yr hwn a elwir yn Hebreo Golgotha: 18lle cregesōt ef, a’ dau eraill gyd ac ef, vn o pop parth, a’r Iesu yn y cenawl. 19Ac Pilatus a escrivenawdd titul ac ei gesodes ar y [*]groc, ac yð oedd wedy’r escriveny IESV O NAZARET BRENHIN YR IVDDAEON. 20A’r titul hwn a ddarlleawð llawer or Iuddaeon: can ys y lle y crogesit yr Iesu, oedd yn agos i’r dinas: ac ydd oedd yn yscrivenedic yn Hebreo, Groec, a’ Llatin. 21Yno y dyvot yr Archoffeiriait yr Iuðaeon wrth Pilatus, Nag yscrivena, y Brēhin yr Iuðeon, eithr bot yðo ðywedyt, Brenhin yr Iuðeon ytwyf. 22Pilatus a atepoð, yr hyn a escrivēnais, a yscrivenais. 23Yno ’r milwyr wedy yð wynt grogi’r Iesu a gymersont ei ddillat ac ei gwnaethant yn bedair rhā, i bob milwr ran, ay bais ef: a’r bais oeð [‡]yn ddiwniat, wedy’r weheu o’r cwr uchaf trwyddhei. 24Can hyny y dywedesont wrth ei gylydd, Na [*]ranwn yhi anid bwriwn am danei, pwy bieuvydd. Hyn a vu er cyflawni yr Scrythur a ddywait, Ranesant vy‐gwist yn ei plith, ac [‡]ar vy‐pais y [*]bwriesōt goelbrenni. Felly ’r milwyr a wnaeth hyn yn ddiau. 25Yno y sefynt wrth groc yr Iesu ei vam, a’ ehwaer ei vam, Mair gvvraic Cleopas, a’ Mair Magdalen. 26A’ phan weles yr Iesu ei vam, a’r discipul yn sefyll ger llaw y garei ef, y dyvot wrth ei vam, Wreic, wely dy vap. 27Yno y dyvoc wrth y discipul [‡]Wele dy vam: ac or awr hono y cymerth y discipul y hi [*]ato adref. 28Ar ol hynny pan wybu yr Iesu vot pop beth wedy ’r [‡]ddybenny, er mwyn cyflawny ’r Scrythur, e ddyvot, Mae arnaf sychet. 29Ac ydd oedd yno lestr wedy ’r ’osot yn llawn o vinegr: ac wy a lanwesont [*]yspong o vinegr: ac ei roesynt ynghylch paladr hyssop, ac ei [*]dodesont wrth ei enae. 30A’ gwedy i’r Iesu gymeryd [‡]yr vynecr, y dyvot, [*]Dibennwyt. Ac a ei ben ar ogwydd y rhoddes e yr yspryt. 31Yr Iuddeon yno (can y bot yn Ddarpar, rac bot y cyrph yn aros [‡]ar y groc ar y dydd Sabbath: (can ys mawr oedd y Sabbath hwnw) a ddeisyfesont ar Pilatus gahel drylliaw y escairie hwy, a’ei tynnu i lawr. 32Yno y daeth y milwyr, ac a ddrylliesont esceirie ’r cyntaf, ac ysceiriae ’r llall, yr hwn a grogesit gyd a’r Iesu. 33An’d pan ddaethant at yr Iesu, a’ ei weled wedy marw eisioes, ny ddrylliesont y esceirie ef. 34Eithyr vn o’r milwyr a gwaew a [*]wanodd y ystlys ef, ac yn van ydaeth allan waed a dwfr. 35A’r hwn a welawdd, a testolaethawdd, a’ gwir yw y destoliaeth ef: ac ef a wyr ei vot yn dywedyt gwir, val ac y credo chwi. 36Can ys y pethe hyn a wnaethpwyt, val y cyflawnit yr Scrythur, Ny drillir ascwrn o hanaw. 37A’ thrachefyn e ddywait Scrythur arall, Wy a welsant yr vn a [‡]wanasont trywoð. 38Ac yn ol hyn, Ioseph o Arimathaia (yr hwn oedd ddiscipul yr Iesu, ’n amyn yn ddirgel rac ofn yr Iuddaeon) a archawdd ar Pilatus gahel tynny i lawr gorph yr Iesu. Ac Pilatus a ganiataodd yddaw. Yno y deuth ef ac y cymerth gorph yr Iesu. 39Ac a ðeuth Nicodemus hefyt, (yr hwn yn gyntaf a ddeuthei at yr Iesu o hyd nos) ac a dduc [*]gymysc or myrrh ac Aloes, yn‐cylch cant [‡]poys. 40Yno y cymersont gorph yr Iesu, ac ei [*]rhwymesont mewn llieniae a’r aroglae, megis y mae yr arver gan yr Iuddaeon ar gladdy. 41Ac yn y van lle crogesit yr Iesu, ydd oedd [‡]gardd, ac yn yr ’ardd [*]monwent newydd, yn yr [*]hon ny ddodesit dyn erioet. 42Ac yn y van hono y dodesont vvy’r Iesu, o achos dydd Darpar yr Iuddaeon, can ys bot y [‡]vonwent yn agos.

[*] * cyte, cvvtyfe

[‡] ‡ ddiavvt

[‡] 19:1 ‡ y ffrywilliodd

[*] 19:2 * dodesont

[‡] 19:2 ‡ coch

[*] 19:3 * cernodiesont

[‡] 19:4 ‡ Wele

[*] 19:5 * dugy, dwyn, gwisco.

[‡] 19:5 ‡ porphor, coch

[*] 19:5 * Wele, Llyma

[‡] 19:6 ‡ Crocsa, croshoela

[*] 19:7 * Gyfraith

[‡] 19:7 ‡ wrth, yn ol

[*] 19:12 * maddeuy rhyddhey

[‡] 19:12 ‡ yr ymperawtr

[*] 19:14 * Wely

[‡] 19:17 ‡ groes

[*] 19:19 * groes

[‡] 19:23 ‡ eb wniat

[*] 19:24 * ohanwn, pharthwn

[‡] 19:24 ‡ am

[*] 19:24 * y tynesont gyttysae

[‡] 19:27 ‡ Nycha

[*] 19:27 * yw gartref, ai yr eiddaw

[‡] 19:28 ‡ orphen, ddyweddy

[*] 19:29 * yspwrn

[*] 19:29 * estenesont

[‡] 19:30 ‡ o’r

[*] 19:30 * Gorphenwyt

[‡] 19:31 ‡ ynghroc

[*] 19:34 * vrathodd

[‡] 19:37 ‡ vrathefant trwyðaw

[*] 19:39 * gyffeith

[‡] 19:39 ‡ punt

[*] 19:40 * amdoi

[‡] 19:41 ‡ allan

[*] 19:41 * bedd

[*] 19:41 * hwn

[‡] 19:42 ‡ bedd

Pen. xx.

Mair Magdalen yn dyvot ir bedd. Ac Petr ac Ioan. Y ddau Angel yn ymddangos. Christ yn ymddangos i Mair Magdalen. Ac y’w oll ddiscipulon. Ancrediniaeth a’ chyffess Thomas.

20

Yr Euāgel die Pasc

1AC ar y dydd cyntaf o’r wythnos y deuth Mair Magdalen, yn vorae ac y hi eto yn dywyll, [*]ir vōwent, ac a weles y maen wedy’r dreiglo y ar y [‡]vonwent. 2Yno y rhedawð hi, ac hi deuth at Simon Petr, ac at y discipul arall yr hwn oeð hoff can yr Iesu, ac a ðyvot wrthwynt. Wy a ðugesont ymaith yr Arglwydd or [*]vonwent, ac ny wyðam p’le y dodesont ef. 3Petr yno aeth allan, a’r discipul arall, ac a ðeuthan [‡]ir vonwent. 4Ac a redesont ill dau ar vnwaith, a’r discipul arall hwn a ragredodd o vlaen Petr, ac a ddeuth yn gyntaf [*]ir vonwent. 5Ac ef a [‡]grymawdd, ac a ganvu y llieniae wedy’r ’osot: er hyny nyd aeth ef y mewn. 6Yno y deuth Simon Petr ar y ol ef, ac aeth i mewn i’r [*]vonwent, ac a ganvu’r llieiniae wedy’r ’osot, 7ar [‡]ffunen a vesei [*]am ei ben, nid wedy’r ’osot gyd a’r llieiniae, anid wedy’r blygy ynghyt mewn lle [*]o’r neilltuy. 8Yno yðaeth y mewn y discipul arall hefyt, yr hwn a ddeuthei yn gyntaf [‡]ir vonwent, ac ef ei gwelawdd, ac a gredawdd. 9Can ys yd hyn ny’s gwyddent vvy yr Strythur, y byddei raid yddaw gyfody drachefn o veirw, 10A’r discipulon aethant ymaith y’w cartref ehunain.

11A’ Mair oedd yn sefyl’ allan wrth y bedd yn wylaw: ac val yr oedd hi yn wylaw, hi a [*]ymostyngawdd ir bedd, 12ac a welas ddau Angel [‡]yn‐gwynion, yn eistedd vn wrth y pen, [*]ac arall wrth y traet, lle dodesit corph yr Iesu. 13A’ dywedesont wrthei, Ha wreic [‡]paam yr wyly? Dywedawdd hi wrthynt, Wy a gymersont ymaith vy Arglwydd, ac ny wn p’le y dodesont ef. 14Gwedy dywedyt o hanei val hyn, hi a ymchwelodd [*]trach hi chefn, ac a welawdd yr Iesu yn sefyll, ac ny wybu mai yr Iesu ydoedd. 15Dywedyt or Iesu wrthei, A‐wraic, pa wylo ydd wyt? pwy ddwyt yn ei geisio? Hithe yn tybiet [‡]mai ’r garddwr oedd ef, a ddyvot wrthaw, [*]Arglwyð, a’s ti y [‡]duc ef ymaith, dyweit i mi p’le y dodeist efe, a’ mi y dugaf e ymaith. 16Dywedyt yr Iesu wrthei, Mair. Hithe a ymchweloð, ac a ddyvot wrthaw, Rabboni, yr hwn yw oei ddywedyt, [*]Athro. 17Dywedyt o’r Iesu wrthei, Na chyfwrðam vi: can na’d escēnais i etwa at vy‐Tat, eithr dos at vy‐broder, a’ dywet wrthyn, Escennaf at vy‐Tat i, a’ch Tat chwi, ac at vy‐Duw i, a’ch Duw chwi. 18Daeth Mair Magdalen, ac a venagodd ir discipulon weled o hanei yr Arglwydd, a’ dywedyt o hanaw y pethe hyn [‡]wrthei.

Yr Euangel y Sul cyntaf gwedyr Pasc.

19¶ Y dydd hwnw yn yr hwyr nos yr hwn oedd y dydd cyntaf or wythnos, ac a’r drysae yn gayad, lle ydd oedd y discipulon wedyr ymgynnull rac ofn yr Iuddaeon, y daeth yr Iesu ac y savawdd yn y cenawl, ac y dyvot wrthwynt, [*]Tangweddyf ywch. 20A’ gwedy iddaw ddywedyt hyn, e ddangoses yddwynt ei ddwylaw, a’ ei ystlys. Yno y llawenychawð y discipulon wrth welet yr Arglwyð. 21Yno y dyvot yr Iesu wrthwynt drachefyn, [*]Tangneðyf ywch, megis yd anvones [‡]vy‐Ta vyvi, velly yd anvona vi chwithae. 22Ac wedy iddaw ddywedyt hyny, ydd anhetlawdd ef arnwynt, ac a ðyvot wrthwynt [*]Cymerwch yr yspryt glan. 23Pwy bynac y madaeoch ei pechatae, eu maddeuir yðynt [‡]a’r eiddo pwy pynac yr atalioch, eu a atalijr.

Yr Euangel ar ddie gwyl Thomas.

24¶ Yno Thomas vn o’r deuðec, a elwit Didymus, nyd oeð y gyd a hwy pan ðaeth yr Iesu. 25Dywedyt o’r discipulon eraill gan hyny wrthaw. Gwelsam yr Arglwydd: ac yntef a ddyvot wrthyn, [*]Any welaf yn ei ddwylo ol [‡]y cethri, a’ dodi vy‐bys yn ol y cethri, a’ dodi vy llaw yn eu ystlys, [*]ny’s credwyf i ddim.

26Ac [‡]ar ben wyth diernot drachefyn ydd oedd eu ddiscipulon y mewn, a’ Thomas y gyd a hwy. Yno dyvot o’r Iesu a’r drysaw yn gayad, a’ sefyll yn y [*]cenol, a’dywedyt, [‡]Tāgneðyf ywch 27[*]Gwedy y dyvot ef wrth Thomas. Dod dy vys yma, a’ gwyl vy‐dwylo, ac esten dy law, a’ dod yn v’ystlys, ac na vydd []ancrededyn amyn creddyn. 28Yno yr atepawdd Thomas, ac y ddyvot wrthaw, Ys ti yvv vy Arglwydd, a’m Duw. 29Yr Iesu a ðyvot wrthaw, Thomas, can yty vy‐gwelet, y credaist. Ys gwynvydedic yr ei ny welsant, ac a gredesant.

30A’ llawer hefyt o arwyddion eraill a wnaeth yr Iesu yn‐gwydd ei ddiscipulon, a’r nyd yw yn yscrivenedir yn y llyfer hwn. 31Eithyr y pethe hyn a escrivennir, val y credoch mai’r Iesu yw’r Christ y Map Duw, ac y chwi gan gredu gaffael bywyt trwy y Enw ef.

[*] 20:1 * at y bedd

[‡] 20:1 ‡ bedd

[*] 20:2 * bedd

[‡] 20:3 ‡ at y bedd

[*] 20:4 * at y bedd

[‡] 20:5 ‡ ogwyddawdd

[*] 20:6 * bedd

[‡] 20:7 ‡ voled

[*] 20:7 * ar

[*] 20:7 * wrtho y hun

[‡] 20:8 ‡ at y bedd

[*] 20:11 * ymogwyddodd, ymgrymoð

[‡] 20:12 ‡ mewn gwynion ddillat

[*] 20:12 * ar llall

[‡] 20:13 ‡ pa wylo ydd wyt?

[*] 20:14 * yn llwyr

[‡] 20:15 ‡ taw gerðyð, llanwr

[*] 20:15 * Tiwr, Ha wr, Syra

[‡] 20:15 ‡ cymerth

[*] 20:16 * Dysciawdr

[‡] 20:18 ‡ yddi

[*] 20:19 * Heddwch

[*] 20:21 ‡ Heddwch

[‡] 20:21 * vynhad

[*] 20:22 ‡ derbynwch

[‡] 20:23 * ar eino

[*] 20:25 * O ddiethr i mi welet

[‡] 20:25 ‡ yr hoelion

[*] 20:25 * Nys bydd i mi gredu

[‡] 20:26 ‡ gwedy

[*] 20:26 * perfedd

[‡] 20:26 ‡ Heddwch

[*] 20:27 * Yn ol hyn

[] 20:27 ‡ anffyðlon

Pen. xxj.

Christ yn ymddangos yw ddiscipulon drachefyn. Ef yn gorchymyn i Petr yn ddirfing ac o brysur borthi y ddeueit ef Ef yn ei rubuddiaw ymblaen e ei varwolaeth. Ac am amryw wyrthiae Christ.

21

1GWedy ’r pethe hyn yr ymðangosoð yr Iesu drachefyn yw ddiscipulon wrth vor Tiberias: ac vellyn yr ymddangosawdd ef. 2Yr oedd ynghyt Simon Petr, a’ Thomas, yr hwn a elwit Didymus, ac Nathanael o Cana yn‐Galilaia, a’ meibion Zebedaius, a’ dau eraill o’i discipulon. 3Simon Petr a ddyvawt wrthynt, Mi af i pyscota. Wythe a ddywedesout wrthaw. A’ nine awn gyd a thi. Wy aethant ymaith, ac a escenesont i’r llong eb oludd, a’r nos hono ny ddaliesont vvy ddim. 4Ac yr owon wedy dyvot y boreu, y savawdd yr Iesu ar y ’lan: ny wyddiat [*]hagen y discipulon mai y ve oeð yr Iesu. 5Yno y dyvot yr Iesu wrthynt Ha[*]wyr a oes genwch ddim [‡]bwyt? Atepesont iddo, Nag oes. 6Yno y ddyvot ef wrthynt, []Bwriwch allan y rhwyt y tu deheu i’r llong, a chwi a gewch. Wrth hyny y bwriesōt allan, ac nyd oedden ðim abl yw thynu, gan [*]liaws y pyscot. 7Am hyny y dyvot y discipul yr hwn oedd yr Iesu yn ei garu, wrth Petr, [‡]Yr Arglwydd yw ef. Pan glypu Simon Petr may ’r Arglwydd oedd ef, yntef a wregysodd ei [*]huc (can ys ydd oedd ef yn noethlymyn) ac y [‡]bwriodd y hun ir mor. 8Eithyr y discipulon eraill a ddaethant mewn llong (can nad oeddent pell ywrth y tir, anyd yn‐cylch dau cant cuvydd) ac a dynnesant y rhwyt a’r pyscot. 9[*]A’ chygynted y daethāt ir tir, y gwelsant varworyn, a’ physcodyn wedy ddody arnoddynr, a’ bara. 10Yr Iesu a ðyvot wrthyn, Dygwch beth o’r pyscot, y ddaliesoch yr owrhon. 11Simon Petr a [‡]escennawð ac dynnoð y rhwyt i’r tir, yn llawn pyscot mawrion, [*]cant a ’thri ar ddec a daugain: a’ chyt bot [‡]cynniuer, er hyny ny []ddryllioð y rhwyt. 12Yr Iesu a ddyvot wrthynt, Dewch a’ chyniewch. Ac ny veiddiawdd yr vn or discipulon ymofyn ac ef, Pwy yw ti, ac wy yn gwybot may’r Arglwydd oedd ef. 13Yno yr Iesu a ddaeth ac a gymerth vara, ac a roes yddynt, a’ physcot yr vn modd. 14Llyma ’r owrhon y drydedd waith yr ymddangosawð yr Iesu y’w ðiscipulon, gwedy yddo adgyvody o veirw.

15Yno gwedy yddyn giniawa, yr Iesu a ddyvot wrth Simon Petr, Simon ’ap Iona, A gery di vi yn vwy na rhein? Ef a ddyvot wrthaw, [‡]Do Arglwydd, tu wyddost y caraf i di. Ef a ddyvot wrthaw, [‡]Portha vy wyn. 16Ef a ðyvot wrtho drachefyn yr ail waith, Simon ’ap Iona a gery di vi? Ef a ðyuot wrthaw, [*]Do Arglwyð, tu wyddost y caraf i di. Ef a ðyvot wrthaw, Portha vy‐deueit. 17Ef a ddyuot wrthaw y drydedd waith, Simon ’ap Iona, a geri di vi. [‡]Tristau a wnaeth Petr o bleit yddo dywedyt wrthaw y [*]drydedd waith, A gery di vi: ac a ddyuot wrthaw, Arglwyð, tu a wyddost bop peth oll: tu wyddost y caraf di. Yr Iesu a ddyuot wrthaw, Porth vy‐deueit, 18Yn wir, yn wir y dywedaf y‐ty, Pan oeddyt yn ieuanc, tu a ymwregysyt, ac a rodut lle mynut: eithr pan [*]vych hen, ti a estendi dy ðwylo, ac arall ath wregysa, ac ath [‡]arwein lle [*]nyd ir wyllysych. 19A’ hyn a ddyvot ef, yn arwyddocau gan pa angae y gogoneddei ef Dduw. A’ gwedy yddo ddywedyt hyn, y dyvot wrthaw, [‡]Dilin vi. 20Yno y troes Petr y amgylch, ac a welawdd y discipul oedd yr Iesu yn ei garu, yn dilin, yr hwn hefyt a roesei ei bwys ar y ddwyfron ef ar swper, ac a ddywedesei, Arglwydd, pwy ’n yw hwn ath vradycha di? 21Gan hynny pan welawdd Petr [*]hwn, y dyuot ef wrth yr Iesu, Arglwydd, pa beth a vvna hwn? 22Yr Iesu a ddyuot wrthaw, A’s mynnaf iðo aros y n y ddelwyf, beth ’sy y ti? [‡]Dilin di vi. 23Yno ydd aeth y gair hwn ym‐plith y broder, na byddei varw y discipul hwnw. Ac ny ddywedesei ’r Iesu wrthaw, Ny bydd ef varw: eithyr A’s mynnaf iðo aros y’n y ddelwyf, beth ’sy y ti? 24Hwn yw’r discipul hvvnvv ys ydd yn testolaethu am y pethe hynn, ac a escrivennodd y pethe hynn, a’ gwyddam vot y testoliaeth ef yn wir. 25Ac y mae hefyt llawer o pethae eraill ar a wnaeth yr Iesu, yr ei pe yd yscrivennit vvynt[*]eb‐ado‐vn, tybiet ydd wyf na’s gallei ’r oll vyt [‡]amgyffret y llyfreu a esrrivennit. Amen.

[*] 21:4 * er hyny

[*] 21:5 * vechcin, veibion

[‡] 21:5 ‡ enllyn

[] 21:6 * Treilliwch

[*] 21:6 * rac meint

[‡] 21:7 ‡ Mai ir arglwydd oeð

[*] 21:7 * hucyn, bais

[‡] 21:7 ‡ neitiodd, a gymerth y naw yn y

[*] 21:9 * Ac er

[‡] 21:11 ‡ neitiodd

[*] 21:11 * tri arðec a saithugain

[‡] 21:11 ‡ cymmeint

[] 21:11 * rwygodd

[‡] 21:15 ‡ Caraf

[‡] 21:15 ‡ Pasc, Bwyda

[*] 21:16 * Caraf

[‡] 21:17 ‡ Pryderu

[*] 21:17 * dairgwaith

[*] 21:18 * heneiðych

[‡] 21:18 ‡ tywys

[*] 21:18 * ny mynych

[‡] 21:19 ‡ Canlyn

[*] 21:21 * ef

[‡] 21:22 ‡ canlyn

[*] 21:25 * bop vn

[‡] 21:25 ‡ gynwys, dderbyn

ACTActae y Sainct

Apostolon.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28

[*]Actae y Sainct

Apostolon wedi’r escriveny [‡]y gan

S. Luc Euangelwr.

Pen. j.

Gairiae Christ a’ ei Angel wrth yr Ebestyl. Ei Escenniat. Pa beth ydd oedd yr Apostolion arnaw yd pan anvonet yr Yspryt glan. Ac am ethol Matthias.

1

Yr Epistol ar ddydd yr Escenniat.

1Y Traethawt vchod, a Theopilus, a wnaethym am yr oll pethae’ry ddechreawð Iesu ei gwneythyd, a’ ei dyscy, 2yd y dydd y derchafwyt e i vynydd, gwedy yddaw trwy yr Yspryt glan, roddi gorchymyn ir Apostolon, y ddetholesei ef: 3i ba’r ei hefyt yr ymddangosawdd ehun yn vyw, gwedy iddaw ddyoddef, trwy lawer o [*]argyhoeddion, a’ bot yn weledic yddynt tros yspait dauugain diernot, can cympwyll vvrthyn am y pethae ’r y perthynant ar deyrnas Dew. 4Ac wedy iddaw ei cynnull vvy yn‐cyd, ef ’orchymynoð yddwynt, nad elent ymaith o Gaerusalem anid [‡]ysgwyl am addewit y Tad, yr hwn, eb ef, a glywsoch y cenyf’. 5Can ys Ioan yn ddiau a vatyddiawdd a dwfr, a’ chwitheu a vatyddier a’r Yspryt glan cyn pen ny‐mawr o ddyddiae. 6Gwedy gan hynny y dyvot wynteu yn‐cyd, y govynesont iddo, gan ðywedyt, Arglwydd, ai ’r [*]amser hyn yr advery y deyrnas ir Israel? 7Ac ef a ðyvot wrthynt, Nid [‡]yw ychwy wybot yr amserae, nai yr [*]prydiae ’r ei ’osodes y Tat yn ei veddiant ehun: 8eithyr chwi dderbyniwch [‡]nerth y gan yr Yspryt glan, gwedy yd el ef arnoch: a’ chwi vyddwch testion ymy, ys yn Gaerusalem, ac yn yr oll Iudaia, ac yn Samareia, ac yd yn eithawedd y [*]ddaear. 9Ac ’wedy yddaw amadrodd y pethae hyn, ac wyntwy yn [‡]tremyaw, yd erchafwyt ef y vynydd: [*]ac wybren y cymerawdd ef i vynydd o’i golwc vvy. 10Ac mal ydd oeddent yn edrych yn ddyval [‡]parth ar nef, ac ef yn mynet, wele, y safai dau wr, [*]wrthynt mewn gwisc ganneit, 11yr ei ac a ddywesont, Ha wyr o’r Galilaia, pa sefyll ydd ych yn tremiaw tu ar nef? Yr Iesu hwn yr vn y gymerwyt y vynydd y wrthych ir nef, a ddaw velly, yn y modd y gwelsoch ef yn mynet ir nef.

12Yno ydd ymchwelesont y Gaerusalem o y wrth y mynydd y elwir mynydd[*]Olivar, yr hwn ’sydd yn agos i Gaerusalem, ys ef yspait ymddaith diernot Sabbath. 13Ac wedy y dyvot vvy y mewn, yð aethant i vynydd i ’orchystavell, lle ydd arosent ac Petr, ac Iaco, ac Ioan, ac [‡]Andreas, Philip, ac Thomas, Bartholomeus, ac Mattheus, Iaco vap Alpheus, ac Simon Zelotes, ac Iudas bravvd Iaco: 14yr ei hynn oll oedd yn ymaros yn vnvryt yn‐gweddi a’ [*]goglyt y gyd a’r [‡]gwragedd, a’ Mair vam yr Iesu, ac y gyd ei vroder.

Yr Epistol ar dydd. S. Mathias

15A’r dyddiae hyny y cyuodes Petr i [*]vynydd yn‐cenol y discipulon ac y dyvot, (a’ niuer yr enwae oedd yn yr vn lle, ytoedd yn‐cylch cant a’r vgain) 16A wyr vroder, yð oeð yn [*]ddir cyflawny yr Scrythur hynn, yr vn a rac ddyvot yr Yspryt glan trwy enae Dauid am Iudas, yr hwn a vu dywysawc ir ei a ddaliesont yr Iesu. 17Can ys cyfrifit ef gyd a ni, ac a gawsei [‡]ged yn y weinidogaeth hynn. 18Ac ef gan hyny a [*]ddarpar awdd vaes a gobr enwiredd: a’ gwedy yddaw, [‡]ymgrogy ef aeth yn yn ddauddryll yn ei genol, a’ ei oll ymyscaroedd a dywalltwyt. 19Ac y mae yn wybodedic y gan oll [*]preswylwyr Caerusalem, yd pan elwir y maes hwnw yn ei tavodiaith wy, Aceldama, ys ef yw hyny, Maes y gwaet. 20Can ys e yscrivennir yn llyfer y Psalmae, Bit y [‡]breswylfa ef yn [*]ddiffaith ac na thriget nep ynthaw: ac, bit i arall gymeryt ei, [‡]escopaeth ef. 21Erwydd paam o’r gwyr hyn a vu yn cymdeithas a nyni, yr ol’ amser y bu yr Arglwyð Iesu yn []tramwy in plith, 22gan ddechry o Vatydd Ioan, yd y dydd yd erbyniwyt ef i vynydd o ywrthym, y [*]bydd dir bot vn o hanwynt yn test oy gyfodiat ef. 23Ac wy a’ osodesont ddau gerbron, ys ef, Ioseph y elwit Barsabas, a’ ei gyfenw ytoedd, Iustus, ac Matthias. 24A’ gweddiaw a wnaethant gan ddywedyt, Tydy Arglwydd calon‐wybedydd pop dyn, dangos pa vn o’r ddau hynn a ddetholeist 25modd y gallo dderbyn ced y wenidogaeth hyn ar Apostoliaeth, y wrth pa vn y camdroses Iudas i vynet y ei le ehun. 26Yno y [‡]dodesont [*]goelbrenni, a syrthio yr coelbren ar Matthias, ac o gydsyniat y cyfniferwyt ef gyd a’r vn ar ddec Apostolon.

[*] 1:3 * ddidwyll arwyddion

[‡] 1:4 ‡ aros

[*] 1:6 * pryd

[‡] 1:7 ‡ chwi biae adnabot

[*] 1:7 * cyfāserae

[‡] 1:8 ‡ veddiant, rhinwedd

[*] 1:8 * byt

[‡] 1:9 ‡ edrych,

[*] 1:9 * can ys

[‡] 1:10 ‡ tu

[*] 1:10 * ger ei llaw

[*] 1:12 * yr olewyð

[‡] 1:13 ‡ Andras, Andro

[*] 1:14 * goarchan

[‡] 1:14 ‡ merchet

[*] 1:15 * safawdd

[*] 1:16 * angenrait

[‡] 1:17 ‡ gymdeithas

[*] 1:18 * veddiānoð

[‡] 1:18 ‡ ei vwrw ehun bendromwnwgyl

[*] 1:19 * trigiolion

[‡] 1:20 ‡ drigfa

[*] 1:20 * wac

[‡] 1:20 ‡ gur

[] 1:21 * mynet y mewn ac allan

[*] 1:22 * gorvydd

[‡] 1:26 ‡ bwriesont

[*] 1:26 * gyte, gwtese

Pen. ij.

Yr Apostolon wedy d’erbyn yr Yspryt glan, a barawdd yr ai gwrandoent chwitho a’ sanny. Gwedy daroeð i Petr ’oystegy yr gwatworwyr, mae yn dāgos trwy weledic rade yr Yspryt glan bot Christ wedy dyvot. Ef yn batyðio llawereð ys yð wedy’r ymchoelyt. Am weithredeð da, a’chariat perfeith, ac am amryw rinvoeddae da yr ei ffyddlon.

2

Yr Epistol ar y Sul gwyn.

1A Gwedy dyvot y dydd [*]Pentecost ydd oeddent wy oll yn [‡]vnvryd yn yr vn lle. 2Ac yn ðysyfyt yd euth [*]sain o’r nef, mal gwth gwynt []agwrdd, ac a lanwodd yr oll []tuy lle ydd oeddent yn eistedd. 3Ac yðwynt ymðangosawð tafodae gohanedic, mal o tan, ac ef eisteddodd ar pop [‡]vn o hanynt. 4Ac wy y gyflawnwyt oll o’r Yspryt glan, ac a ddechreusont [*]ymadrodd a thavodae ereill, megis y rroddes yr Yspryt yddynt y ymadrawdd. 5Ac ydd oedd yn preswiliaw yn Caerusalem Iuðaeon, gwyr [*]ai goglyt ar Ddew, o pop cenetl y dā y nef. 6A’ gwedy bot son o hyn yma ar lled, y daeth y [‡]lliaws yn‐cyd, ac [*]y sannawdd arnynt, o bleit bot pawp dyn yn y clywet wy yn ymadrodd yn ei [‡]davodiaith ehun, 7Ac [*]aruthro o pawp, a’ rryveddy, gan ddywedyt yn ei plith, [‡]Nacha, anid hanyw’r ei hyn oll ys y yn dywedyt, o’r Galelaia? 8A’ pha wedd y clywn ni pop vn ein tavodiaith ein hunain in ganed ynthi? 9Parthieit ac Medieit, ac Elameteit, a’ phreswylwyr Mesopotamia, ac o Iudaia, ac o Cappadocia, o Pontus, ac Asia, 10ac Phrygia, ac Pamphilia ac [*]Egypt ac o [‡]barthae Lybia, yr hon ’sy gar llaw Cyren, ac [*]dieithreit o Runeinvvyr, ac Iuddaeon, ac proselyteit, 11Creteit ac Arabieit: ni ei clywsam yn amadrodd yn ein tavodae ein hunain vawrion bethæ Dew. 12Yno aruthro a wnaeth ar bawp, a’ [*]rhyveddy, gan ddywedyt [‡]vn wrth y llall, Pa beth a allei hyn vot? 13Ac ereill a watworynt, gan ðywedyt Llawn o win newydd ytynt.

14Eithr Petr yn sefyll y gyd ar vn ar ddec, a dderchavawdd ei lef, ac a ddyvot wrthwynt, [‡]Ha wyr Iuddeon, a’ chwychwy oll’sy yn trigiaw yn‐Caerusalem, bid hyn wybodedic ychwy, a’ chlustymwrandewch a’m geiriae. 15Can nad yw yr ei hyn yn veddwon, val ydd yw chwi yn tybyeit, o bleit nid yw hi anid y drydedd awr o’r dydd. 16Eithr hynn yw’r peth y ddywetpwyt y gan y Prophet Ioel: ys ef, 17Ac e vydd yn y dyddiae dywethaf, með Dew, mi [*]ddineaf o’m Yspryt ar bop cnawd, a’ch meibion, ach merchet a prophwytant ach gwyr‐ieuainc a welant welodiagethae, a’ch henafgwyr a vreuddwydiant vreuddwydion. 18Ac ar vy‐gweison, ac ar vy llawvorinion y dineaf o’m Yspryt y dyddiae hyny, ac wy a prophetant. 19A’ [‡]dodaf ryveddodae yn y nef vchod, ac arwyddion [*]yn y ðaiar isod, gwaed a’ than, a mug‐darth. 20Yr haul a ymchwelir yn dywyllwch, a’r [‡]lloer yn waet, cyn nac ir [*]dydd hwnw mawr ac [‡]eglur yr Arglwydd ddyvot. 21Ac e ddervydd, i bwy pynac a alwo ar Enw yr Arglwydd, gahel bot yn gatwedic. 22Ha wyr Israelieit, clywch y geiriae hynn, Iesu o Nazaret, gwr [‡]provedic gan Ddew yn eich plith a gweithredoedd‐nerthawl, a’ rryveddodae, ac arwyddion, yr ei y wnaeth Dew drwyddaw ef yn eich canol chvvi, megis ac y gwyddo‐chwi eich hunain: 23hwn meddaf a gymersoch trwy ddwylaw yr enwirieit, wedi ei roddi gan dervynedic gyccor, a’ rac wybodaeth Dew, a grogesoch ac a laddesoch: 24Yr hwn a gyvodes Dew i vynydd, ac e ellyngawdd [*]ddoluriae angae, can ys anpossibil oedd ei attal ef ganthaw. 25O bleit Dauid a ddywait amdanaw, Yr Arglwydd a racwelais yn wastad ger vy‐bron, can ys ar vy‐deheulaw y mae, mal nam [‡]cyffroer. 26Am hynn y llawenhaoð vy‐calon, ac y [*]bu ’orvoledd gan vy‐tavawd, ac pellach y gorffywys vy‐cnawd yn‐gobeith. 27Can na adawy vy eneit yn y [*]bedd, ac na ’oddefy dy Sanct y welet llwgrydigaeth. 28Eglureist y my ffyrdd y bywyt ac am cyflawny o lewenydd ath wyneppryd. 29A wyr vroder, mi allaf gympwyll yn [‡]eon, wrthych am y Patriarch Dauid, pan yw darvot i varw a’ei gladdy, a’ bot ei vedrod gyd a nyni yd y dydd heddyw. 30Can hynny, ac ef yn Prophwyt, ac yn gwybot dyngy o Ddew iddaw a’ llw, mae o ffrwyth ei lwyn ef, y cyvodei ef Christ i vynydd[*]erwydd y cnawd [‡]aei ’osot ar ei eisteddfa, 31efe yn gwybot hyn ymblaen, a bwyllawdd am gyfodiadigeth Christ, na edawit y enait ef yn y beddrod, ac na byddei, y ei gnawt welet llwgrydigeth. 32Yr Ieshu hwn a gyvodes Dew y vynydd, i ba vn ydd ym ni oll yn testion. 33Can ddarvot yntae i ðerchavael ef trwy ddeheulaw Dew, ac yddaw dderbyn gan ei dat addewit yr Yspryt glan, y dineawð ef yr hyn yma yn awr a welwch ac a glywch. 34Can nad escennawdd Dauid er nef, eithyr ef a ddywait, Yr Arglwydd a ddyvot wrth vy Arglwydd, Eistedd ar vy‐dehaulaw, 35yn y osotwyf dy ’elynion yn droetvainc yty. 36Wrth hyny, gwybyddet oll tuy yr Israel yn ddiogel, bod i Ddew y wneythyt ef yn Arglwydd ac yn Christ, ys ef yr Iesu hwn, yr vn a groceso‐chwi. 37Yn ol yddynt clywet hynn, y brethit wy yn ei calonae, ac ei dywedynt wrth Petr a’r Apostolon yr eill, A wyr vroder, pa beth a wnawn? 38Yno y dyvot Petr wrthwynt, Gwellewch eich [*]buchedd, a’ batyddier pop vn o honawch yn Enw yr Arglwydd Iesu Christ er maddeuant pechatae, a’ chwi a dderbynywch [‡]ðawn yr Yspryt glan. 39Can ys yr a ddewit a vvnaethpvvyt y chvvychwy, ac y eich plant, ac i bawp y sydd ym‐pell, ys ef pwy rei bynac y ’alwo yr Arglwydd ein Dew arnynt. 40Ac a llawer o eiriae eraill y testolaethawð, ac yr eiriolawdd arnvvynt, gan ddywedyt, Ymgedwch rac y genedlaeth anhydyn hon. 41Ac yno yr ei a dderbynyent yn llawen y [*]amadroð ef, a vatyddiwyt: a’r dydd hwnw y [‡]dodwyt vvrth yr eglvvys yn‐cylch tair mil o eneidiae. 42A’ pharhay a wnaethant yn‐dysc yr Apostolō, a’ chymddeithas, ac yn tori bara ac yn‐gweddion,

43Ac e [*]gyvodes ofn ar bop enait: a’ llawer o ryveddodae ac arwyddion y wnaethpwyt y gan yr [‡]Apostolon. 44A’ phawp ar y gredent, oedd yn yr vn lle, a’ phob peth oedd ganthwynt yn gyffredin. 45Ac wy werthesōt ei perchenogaethae a’ ei daoedd, ac ei parthesant i bawp, megis ac ydd oedd yr eisiae ar pop vn. 46Ac aros ydd oeddent beunydd yn vnvryd yn y Templ, ac yn tori bara [*]gartref, ac yn cymeryt bwyt yn‐cyt, mewn llewenydd a [‡]symplder calon, 47gan voli Dew, ac yddwynt [*]gariat gan yr oll popul: A’r Arglwydd a angwanegawdd i’r Eccleis beunydd, cyfryw ac a vyddent cadwedic.

[*] 2:1

[‡] 2:1 * vn veddwl

[*] 2:2 ‡ son, swn, trwst

[] 2:2 ‡ cadwrn, dirvawr

[] 2:2 rei

[‡] 2:3 ‡ a’r

[*] 2:4 * lafaru

[*] 2:5 * yn ofni

[‡] 2:6 ‡ dyrfa

[*] 2:6 * yd echrynawdd

[‡] 2:6 ‡ ’ohanyiaith

[*] 2:7 * chwitho

[‡] 2:7 ‡ Wele

[*] 2:10 * yr Aipht

[‡] 2:10 ‡ randiredd

[*] 2:10 * dyvodieit, estrouion

[*] 2:12 * amau

[‡] 2:12 † pawp wrth ei gylydd

[‡] 2:14 ‡ chwychwi wyr o Iudaia,

[*] 2:17 * dywalltaf

[‡] 2:19 ‡ rhoddaf, dangosaf

[*] 2:19 * ar

[‡] 2:20 ‡ lleuad

[*] 2:20 * dyddhwn, diernot

[‡] 2:20 ‡ honnait amlwc

[‡] 2:22 ‡ cymradwy

[*] 2:24 * boenedigaethae

[‡] 2:25 ‡ ymoter, cynnyrfer, yscytwer

[*] 2:26 * ymddigrifhawdd, ymdderchafawdd

[*] 2:27 * yffern, pwll, ffos

[‡] 2:29 ‡ hyf, hyderus

[*] 2:30 * oran

[‡] 2:30 ‡ yw

[*] 2:38 * bywyt

[‡] 2:38 ‡ rodd

[*] 2:41 * air

[‡] 2:41 ‡ angwanegwyt, enillwyt

[*] 2:43 * ddaeth

[‡] 2:43 ‡ Ebestyl

[*] 2:46 * ynphef

[‡] 2:46 ‡ gwiriondeb

[*] 2:47 * rat,, hoffeð

Pen. iij.

Cahel o’r efrydd veddu ar ei draet. Petr yn precethu Christ ir popul.

3

1PEtr ac Ioan aethant ynghyt ir Templ, ar y nawvet awr y gweddiavv. 2A’ rryw wr yr hwn oedd yn [*]efrydd o groth ei vam, a ddugit, yr vn a ðodent beunydd wrth porth y Tēpl, y elwit y porth Prydverth, y’ofyn eleesendot gan yr ei y elent y mewn ir Templ. 3A’ phan weloð ef Petr ac Ioan, ar vynet ir Templ, e ddeisyfawdd gahel eleesen. 4Ac Petr yn [‡]dal selw arnaw, y gyd ac Ioan, a ddyvot, Edrych arnam. 5Ac ef a [*]ddahawdd arnwynt, gan obeithiaw derbyn ryw beth ganthynt. 6Yno y dyvot Petr, Ariāt ac aur nid oes genyf, and y cyfryw beth y’syð genyf, hyny a [‡]rof yty: Yn Enw yr Iesu Christ o Nazaret, [*]cyvod a’ rhodia. 7Ac ef ei cymerth [*]erbyn ei ddehaulaw, ac ei cyvodes y vynydd, ac yn ebrwydd y cyfnerthwyt ei draet a’ ei [‡]ffere. 8A’ neitiaw o honaw i vynydd, sefyll a’ rrodiaw a’ mynet i mewn gyd ac wynt i’r Templ, gan rodiaw, a’ [*]neitiaw a’ moli Dew. 9A’r oll [‡]popul y gwelawð ef yn rhodiaw, ac yn molianny Dew. 10Ac ydd oeddent yn ei adnabot, may ef e ytoedd yr hwn oedd yn eistedd y [*]’ovyn eleesen wrth borth Prydverth y Templ: a ryveddy a sanny a wnaethant wrth y peth, a ddarvesei iddaw.

11Ac mal ydd oedd yr efrydd yr hwn a iachesit, yn [‡]attal Petr ac Ioan, y rhedawdd yr oll popul yn sannedic attwynt [*]ir porth, y elwit porth Selef. 12A’ phan welawdd Petr hyn, ydd atebawdd wrth y popul, Ha wyr yr Israelieit, paam ydd ych yn rryueddu wrth hynn? neu paam ydd ych yn hylltremio arnam ni, mal pe o’n meddiant ein hunain n’ai o’n dwywolder y gwnaethē ir gvvr hwn gerddet? 13DEVV Abraham, ac Isaac, ac Iaco, DEVV ein tadae a [‡]gogoneddawdd ei Vap Iesu, yr hwn a vradycheso‐chwi, ac a wadesoch yn‐gwydd Pilatus, gwedy daroedd iðaw ef ei varny y ei ellwng e yn rrydd. 14Eithyr chwi a ymwadasoch a’r sanct a’r cyfiawn, ac archosoch [*]cael rroddi ’r llawrydd‐celain y chwy, 15ac a laddesoch Arglwydd y bywyt, yr hwn a gyvodes Dew o veirw, i ba vn ydd ym ni yn testion. 16A’ y Enw a iachaodd ef y gvvr hwn, yr vn a welwch ac ’adwaenwch, trwy ffydd yn y Enw ef: a’r ffydd ys y trwyddaw ef, a roddes yr iachawrwydd hwn yn eich [‡]gwydd chwi oll. 17Ac yn awr vroder, y gwn mae trwy anwybot ei gwnaethoch, mal y gvvnaeth hefyd eich []pendevigion. 18Eithr y pethae hynny ar y ragvanagawð Dew trwy enae ei oll Prophwyti, bot i Christ ddyoðef, y gyflawnawdd ef val hyn. 19[‡]Gwellewch eich buchedd am hyny, ac ymchwelwch, [*]y n y ddileer eich pechatae, pan ddel amsere yr gorphwys o ’olwc yr Arglwydd, 20ac ef a ddenfyn Iesu Christ, yr hwn a rag pregethwyt ychwy, 21yr vn vydd dir ir nef ei [‡]dderbyn, yd yr amser yr adverer yr oll bethae, ry ddywesei Dew trwy enae ei oll sainct Prophwyti [*]er yn oes oesoedd. 22Can ys Moysen a ddyvot wrth y tadae, Yr Arglwydd eich Dew a gyvyd y chwy Prophwyt, ys ef oeich broder eich vnain yn gyffelyp i mi: ys gwrandewch [‡]arnaw ym‐pop peth bynac, a ddyweto wrthych. 23Can ys e ðervyð, pwy bynac ny wrandaw ar y Prophwyt hwnw, Y destrywer ef [‡]o plith y popul. 24A’ hefyt yr oll Prophwyti o Samuel, ac o hyny rac llaw, cynniuer ac a [*]gympwllesont, a racvanegesont eisioes am y dyddiae hynn. 25Chwychvvy ydych plant y Prophwyti, a’r [‡]dygymmod, yr hwn a wnaeth Dew wrth ein tadae, gan ddywedyt wrth Abraham, Ac yn dy had ti y bendithir oll tuylwythae yr ddaiar. 26Yn gyntaf y chwi pan gyvodes Dew i vynydd ei Vap Iesu, a’ei ddanvon ef y eich bedithiaw, gan ymchwelyt pop vn o honoch y wrth eich enwireddae.

[*] 3:2 * burglof, grypl

[‡] 3:4 ‡ edrych, craffy

[*] 3:5 * gadwodd

[‡] 3:6 ‡ ddodaf

[*] 3:6 * cwyn, cwna

[*] 3:7 * erwydd

[‡] 3:7 ‡ vigyrne

[*] 3:8 * llemain

[‡] 3:9 ‡ werin

[*] 3:10 * gardota

[‡] 3:11 ‡ dala

[*] 3:11 * yny

[‡] 3:13 ‡ vawrygawdd, barchawdd

[*] 3:14 * bot

[‡] 3:16 ‡ golwc

[] 3:17 ‡ llywodraethwyr

[‡] 3:19 ‡ Penytiwch

[*] 3:19 * val

[‡] 3:21 ‡ gynnal

[*] 3:21 * o ddechrae yr byt

[‡] 3:22 ‡ ef

[‡] 3:23 ‡ ymaes

[*] 3:24 * lavaresōt ddywedesōt,

[‡] 3:25 ‡ ammod

Pen. iiij.

Petr ac Ioan wedy’r ddelifro allan o carchar yn precethy yr Euangel yn hyderus, Hwy yn coffessu yn eglur Enw Christ. Gorchymyn ydd ys na phraecethont mwy yn yr Enw hwnw. Gweddiaw y maent ar rwyddhay rhag yr Evangel. Am vawr gynnyrch, dyvndab ac perfeith cariat yr Eccles.

4

1AC mal ydd oeddent wy yn llavaru wrth y popul, y bu ir Archoffeiriat, a [*]llywyð y Templ, a’r Sadduceit ddyvot am ei pennae, 2gan vot yn ddicllawn ganthwynt eu bot yn dyscy yr bopul, ac yn praecethy yn Envv yr Iesu y cyvodedigaeth o veirw. 3Ac wynt a roesont ei dwylo arnwynt, ac ei dodesont yn‐carchar yd [‡]tranoeth: can ys yr owon gyd a’r hwyr ytoedd hi. 4Er hyny llawer o’r a wrandawsei yr gair a gredesōt, [*]a’ niuer y gwyr oeð yn‐cylch pemp‐mil.

5Ac e ddarvu y dydd, dranoeth, bot y llywiawdwyr hwy, a’r Henafiait, a’r gwyr llen wedi ymgynull yn‐Caerusalem, 6ac Annas yr Archoffeiriat, ac Caiaphas, ac Ioan, ac Alexander, a chynniuer ac oeddynt o genedl yr Archoffeiriait. 7Ac wedy yddwynt ei gosot [‡]gwydd-yn‐gwydd ac wynt, y gofynesont, [*]Trwy pa allu, n ai ym‐pa Enw y gwnaetho‐chwi hynn? 8Yno Petr yn gyflawn o’r Yspryt glan, a ddyvot wrthwynt, Chvvychvvi lywiawdwyr y popul, a’ Henyddion yr Israel, 9can bot in [*]holi ni heddyw o bleit gweithret da avvaetham i ddyn egwan, ys ef pa wedd, ydd iachawyt ef, 10bit wybodedit ychwy oll, ac i oll bopul yr Israel may trwy Enw Iesu Christ o Nazaret, yr vn a groceso‐chwi, yr vn a adgyvodes Dew i vynydd o veirw, ystrwy ddaw ef y saif ydyn hwn geyr eich bron chwi yma yn iach. 11Hwn yw’r [‡]maen a vwriwyt heibio genwchwi yr adeilatwyr, yr hwn a [*]wnaethpwyt yn ben congyl. 12Ac nid oes iechydvvrieth yn nep arall: can ys ym‐plith dynion ny roddwyt [‡]vn enw arall y dan y nef, y gellir ein iachay y ganthaw. 13A’ phan welsant [*]hyder Petr ac Ioan yn amadrodd a’ deall y bot wy yn anllytherenawc ac eb [‡]ddysc ganthwynt, rhyveðy a wnaethant, a’ ei adnabot, pan yw ei bot hwy y gyd a’r Iesu: 14ac wrth welet hefyt [*]y dyn a iachesit yn sefyll gyd ac wynt, ny allent ðywedyt dim yn erbyn y peth. 15Eithyr gorchymyn yddwynt cilio o ywrth y [‡]Cyccor, ac ymgygcori yn ei plith ei hunain a wnaethant, 16gan ddywedyt, Pa beth a wnawn i’r dynion hynn? can ys y’n ddiau e wnaethpwyt arwydd [*]eglur y canthwynt, ac y mae yn amlwc hyn y gā pawp ’sy yn []preswilio yn‐Caerusalem ac ny allwn ni wady. 17Eithr rac ei gyhoeðy [‡]ym‐pellach ym‐plith y popl, bygythiwn a’ [*]bygylwn hwy, na bo yðynt gympwyll mwyach wrth [‡]nep dyn yn yr Enw hwn. 18A’i galw a wnaethāt, ac a ’orchymynesont yddynt na byðei yddynt ym‐moð yn y byd gympwyll na dyscu ’r bopul yn Enw ’r Iesu. 19Ac yno Petr ac Ioan a atebesāt yðynt, gan ðywedyt, Ai iawu yw yn‐golwg Dew [*]vfyddhay i chwi yn hytrach ai i Ddew, bernw‐chwi. 20Can na allwn na ðywetom y pethe ’welsam ac a glywsam. 21Ac velly ei bygyly a wnaethāt, a’ ei gellyng ymaith, eb vedry cahel dim deunydd y [*]poeni wy, o bleit y p opul: can ys pawp oeddynt yn [‡]gogoneddy Dew, o bleit y peth y [*]wnaethoeðit. 22Can ys yð oedd y [‡]dyn yn vwy no dauugain blvvydd oed, y [*]gwneythit y [‡]gwyrthiae yma or iachay arnaw. 23Yno wedy daroedd gyntaf ei gellwng ymaith, yd aethant at ei []cyueillon, ac venagesont yr oll bethae’ry vesei ir Archoffeiriait a’r Henyðion ei ddywedyd wrthwynt. 24A’ phan ei clywsant vvy, derchafy ei llef ar Ddew a wnaethant yn vnvryd, a’ dywedyt, Arglwydd, ti yw ’r Dew r’y wnaethost nef a’ ddaiar, a’r mor a’ chymeint oll ys ydd ynthwynt, 25yr hwn trwy enae dy [*]was Dauid a ddywedeist, Paam ydd ymgynddeiriogodd y Cenetloedd, ac y meddyliawdd y popul bethæ gweigion? 26Brenhinedd y ddaear a ymgasclesont, a’r llywiawdron a ddaethant yn‐cyt, yn erbyn yr Arglwydd, ac yn erbyn y []Christ ef. 27Can ys yn wir yn erbyn dy sanct Vap Iesu, yr hwn a [*]enneiniaist yð ymgymiullawdd Herod ac Pontius Pilatus y gyd a’r genetloedd a phopul yr Israel, 28i wneythy’r beth bynac a ddaroedd ith law ac ith gygcor di racdervyny ei wneythy’r. 29Ac yn awr Arglwydd, edrych ar ei [‡]bygylae, a’ chaniatha ith weison ymadrodd dy air yn gwbyl []hyderus, y n y bo yty estyn dy law, 30yd pan yw bot gwneythy’r iachay, ac arwyddion a’ ryveddodae drwy Enw dy sanct Vap Iesu. 31A’ gwedy yðwynt weddiaw, y cyffroawdd y lle ydd oeddent wedy’r ymgynnull, ac y cyflawnwyt wy oll o’r Yspryt glan, ac wy a ymadroddesont ’air Dew yn [*]hyderus. 32A’ lliaws yr ei oedd yn credy, ytoeddd o vn galon, ac un enait: ac ny ddyvot yr vn o hanwynt am ddim oll a veðei, ei vod yn eiddaw ehun, amyn bot pop peth yn gyffredin ganthwynt. 33Ac a mawr gadernit y rhoes yr Apostolon testiolaeth cyfodiat yr Arglwydd Iesu, a’ rrat mawr ytoedd arnwynt oll. 34Ac nid oedd vn yn ei plith, ac eisie arno: can ys cynniuer ac oedd yn meddy tiredd nai tai, ei gwerthy a wnaethāt, a’ dwyn gwerth y pethae y werthit, 35a’ei [*]’osot ilawr wrth draet yr Apostoliō. A’ rhanny a wneit i bop vn, megis ydd oedd yn rhait iddaw vvrtho. 36Ac Ioses yr hwn a elwit y gan yr Apostolon Barnabas (ys ef yw hyny o ei ddeongl map diddanwch) oedd yn Leuit ac o vvlad Cyprus, 37o enedigaeth, ac ef yn perchenawc tir, ei gwerthawdd, ac a dduc yr ariant, ac ei gesodes wrth draet yr [‡]Apostolon.

[*] 4:1 * llywiawdr, llywiodaeth wr

[‡] 4:3 ‡ avoru

[*] 4:4 * rriveddi

[‡] 4:7 ‡ in medio

[*] 4:7 * Can

[*] 4:9

[‡] 4:11 ‡ garec

[*] 4:11 * aeth

[‡] 4:12 ‡ neb

[*] 4:13 * eonder, lewder

[‡] 4:13 ‡ wybodaeth

[*] 4:14 * yr hwu

[‡] 4:15 ‡ Synneddr

[*] 4:16 * amlwc

[] 4:16 ‡ trigio

[‡] 4:17 ‡ mwyach

[*] 4:17 * yn vygulus

[‡] 4:17 ‡ vn

[*] 4:19 * gwrando

[*] 4:21 * cospi

[‡] 4:21 ‡ moli

[*] 4:21 * vesei, ddarvesei

[‡] 4:22 ‡ gwr

[*] 4:22 * ðangosesit

[‡] 4:22 ‡ a signum

[] 4:23 * cymddeithion

[*] 4:25

[] 4:26 ‡ Eineiniedic, iredic

[*] 4:27 * iraist

[‡] 4:29 ‡ bygythie

[] 4:29 * eon, llyfasus

[*] 4:31 * hyf, llyfasus

[*] 4:35 * ðdodi

[‡] 4:37

Pen. v.

Poeni ffuc sancteiddrwydd Ananias ac Sappheira. Gwyrthiae y gan yr Ebestyl. Ei daly hwy, eithyr bot Aangel Dew yn ei dwyn allan o carchar. Ei cyffes hyderus geyr brvn y Cygcor. Cygcor Gamaliel Bayddy yr Ebestyl, a’ bot ei llewenydd y mewn trwbl.

5

1A [*]Rryw ’wr aei enw Ananaias, y gyd a Sapheira ei wraic, a werthesei berchenogaeth, 2ac a ddodes heibio bart o’r gwerth, a’ei wreic hefyt oei gytgycor, ac a dduc ryw gyfran, ac ei [‡]gesodes wrth draet yr Apostolon. 3Yno y dyvot Petr, Ananias, paam y cyflawnodd Satan dy galon, yd pan yw yt y ddywedyt celwydd wrth yr Yspryt glan, a’ chadw ymaith gyfran, o werth y [‡]perchenogaeth? 4Tra ytoedd yn aros ith veddiant, anid tydi bioedd? ac yn ol ei werthy, anid ytoedd yn dy veddiant? paam y gesodeist y peth hyn yn dy galon? Ny ddywedeist gelwyð wrth ddynion, amyn wrth Ddew. 5A’ pan glybu Ananias y geiriae hyn, y cwympodd y lawr, ac y [*]diffoddes. Y no y daeth ofn mawr ar pavvb ol’ a glywoð hyn yma. 6A’ chyvody or gwyr ieuainc, a’ ei gymeryd i vyny, a’ ei ðwyn allan aei glaðy. 7Ac e ddeðyw megis ar ben yspait teirawr gwedy, bot yð y wreic ef ðyvot y mewn, eb wybot y peth a wnaethoeddit. 8Ac Petr a ddyvot wrthei, Dywait i mi, a werthesoch chwi yr tir er cymmeint? A’ hithe ddyvot, Do, er cymmeint. 9Yno y dyvot Petr wrthei, Paam y darvu y chwy [‡]gytuno yn eich plith i [*]tempto Yspryt yr Arglwydd? nachaf, draet yr ei a gladdesont dy ’wr ynt wrth y drws, ac vvy ath [‡]cyhebryngant ti y allan. 10Ac yn ddiannot y dygwyddawdd i lawr wrth y draet ef ac hi diffoddes: dyvot o’r gwyr ieueinc y mewn, a’ ei chael yn varw, a’ ei dwyn allan, a’ hei chlaðy geir llaw hei gwr. 11Ac dyvot ofn mawr ar yr oll Eccles, ac yr oll ’r ei ’ry glywsent y pethae hyn. 12Ac val hyn drwy ddvvylaw yr Apostolon y dangosit llawer o arwyddion a’ thra rryveddodae ym‐plith y popul (ac ydd oeddent oll yn vnvryt ym‐porth Selef.

Yr Epistol ar ddydd S. Bartholomeus.

13Ac o’r lleill ny veiddiai nep ymwascy ac wynt: er hyny yr popul y mawrygei hwy. 14Hefyt, [*]lliaws y rei oedd yn credy yn yr Arglwydd, ac yn wyr ac yn wrageð oedd yn tyfu vwywy,) 15yd pan ðugent y cleifion i’r heolyð, aei gesot mewn gwelyae a’ [‡]glwthae, y ny bei pe gwascot Petr, wrth ddyvot heibio, wascodi [*]rryw vn o hanwynt. 16Ac e ddaeth hefeit lliaws allan or dinasoedd [‡]o y amgylch i Caerusalem, gan ddwyn, [*]’r ei afiach, a’ rei a gythrwblit gan yspryton aflan, ac y iacheit wy oll.

17Yno y cyvodes yr Archoffeiriat, a’r oll ’rei oedd gyd ac ef (yr hwn ytoedd [‡]sect y Tsadduceit) ac yð oeddynt yn llawn [*]bocsach, 18ac a ddodesont ddwylo ar yr Apostolion, ac ei dodesont yn y carchar cyffredin. 19Eithyr Angel yr Arglwydd, o [‡]hyd nos agorawdd ddrysae yr carchar, ac y duc wy allan, ac a ddyvot, 20Ewch ymaith, a’ sefwch yn y Templ, a’ llavarwch wrth y popul oll ’airie’r vuchedd hon. 21Wythe pan glywsant hynn yma, a aethant y mewn ir Templ yn vorae ac a ddyscesont y vverin. A’r Archoffeiriait a ddaeth, a’r ei oedd gyd ac ef, ac a alwesont y [*]Cygcor yn‐cyt, ac oll Henafieit plant yr Israel, ac a ddanvonesont rei ir carchar i beri y [‡]dwyn wy. 22Anid pan ddaeth y swyddogion, ac eb y cahel hvvy yn y carchar, ymchwelyt a’ manegy a wnaethant, 23gan ddywedyt, Diau gahel o hanam ni y carchardy yn gaead yn dra diescaelus, a’r ceidweit yn sefyll allā, [‡]rac y drysae: eithyr gwedy i ni ei agori, ny chawsom ni neb y mewn. 24Yno gwedy ir archoffeiriat, ac llywodraethwr y Tēpl, a’r Archoffeiriait glywed y pethae hynn, [*]petrusaw am danwynt a wnaethant, pa beth a vyddei o hyn. 25Yno yd aeth vn, ac a venagawdd yð‐wynt, gan ddywedyt, [‡]Nachaf, y gwyr y ddodesoch yn‐carchar ynt yn sefyll yn y Templ, ac yn dyscy yr popul. 26Yno ydd aeth y llywyawdraethwr ef a’r swyddogion, ac y duc hwy [‡]yn ddysarhaet, (can ys yð oedd arnwynt ofn y popul, rac y llapyðit wy) 27A’ gwedy yðwynt y dwyn hwy, wy ei gesodesont ger bron y Cygcor, a’r Archoffeiriat a ovynawdd yddwynt, 28gan ðywedyt, A ny orchymynesam ni yn [*]gaeth ychwy, na ddyscech nep yn yr Enw hwnn? ac wele ys darvu ychwy lanwy Caerusalem aeich dysc, a’ chwi vynnech ddwyn gwaet y [*]dyn hwnn arnam. 29Yno Petr a’r Apostolon atebesant, ac a ddywedesont, [‡]Dir yw yni vfyddhay yn vwy i Ddew nac i ddynion. 30Dew ein tadae a gyvodes Iesu y vyny yr hwn a laddeso‐chwi, ac a grocessoch ar brenn. 31Hwnn a dderchavodd Dew a ei ddehaulaw, i vot yn Dywysawc ac yn [*]Iachawdur, y roddy ediveirwch ir Israel, a’ maddeuant pechatae, 32Ac ydd ym ni yn testion iðo am y pethae hyn y ddywedwn: ac [‡]hefyt yr Yspryt glan, yr hwn a roddes Dew ir ei a vfyðaant iddo. 33A’ phan glywsant wy hyn, wy doresōt ar ei traws rac dic, ac ymgygcoresont yvv lladd hwy. 34Yno y cyvodes y vynydd yn y Cygcor [*]neb Pharisai, a’ ei enw Gama‐liel, [‡]athro or Ddeddyf, vn parchedic gan yr oll popul, ac a ’orchymynawdd beri enciliaw ar Apostolon allan ychydigyn, 35ac a ddyvot wrthwynt, Hawyr yr Israelieit, edrychwch arnoch eich hunain pa beth a wneloch am y dynion hynn. 36Can ys o vlaen y [*]dyddiae hynn, y cyfodes vn Theudas, [‡]gan ymffrostio, ac attaw yr ymwascawdd o rivedi gwyr, yn‐cylch petwar‐cant, ac ef a las: ac wynt y oll oedd yn [*]coelio iddaw, a ’oyscarwyt, ac a ddiddimiwyt. 37Yn ol hwn y y codes Iudas o’r Galelaia, yn‐dyddiae yr teyrnget, ac ef a [*]droses bopul [‡]liosawc yn ei ol: ef e hevyt a gyfergollwyt, a’ chynniuer ac a gydsynniawdd ac ef, a [*]hylltranwyt. 38Ac yr awrhon y dywedaf wrthych, [‡]Enciliwch y wrth y dynion hynn, a’ gedwch yddwynt lonydd: cans ad yw yr cygcor, hyn ai weithred hon o ddynion, ei [*]goyscerir: 39eithr a’s o Ddew y mae, ny ellwch ddim oi[‡]ddinistrio, rac bot eich caffael yn ymladdwyr‐yn‐erbyn‐Dew. 40A’ chytuno ac ef a wnaethāt, a’ galw yr Apostolon: a’ gwedy yðwynt beri ei fustaw, y gorchymynesont na [‡]lauarent yn enw yr Iesu, a’ ei gellwng ymaith a wnaethant. 41Ac wynteu aethant ymaith o geyr bron y Cygcor, gan ymlawenhay can ys ei teilyngy y gael ei amperchi dros y Enw ef. 42Ac beunydd yn y Templ, ac o duy y duy ny pheidiasant a dyscy a’ phregethy o Iesu y Christ.

[*] 5:1 * neb, nebū

[‡] 5:2 ‡ dodes

[‡] 5:3 ‡ tir

[*] 5:5 ‡ bu varw

[‡] 5:9

[*] 5:9 * proui

[‡] 5:9 ‡ ddygant

[*] 5:14 * niuer

[‡] 5:15 ‡ thrylae

[*] 5:15 * nep

[‡] 5:16

[*] 5:16 * cleifion

[‡] 5:17 ‡ ’ohanred

[*] 5:17 * gwynvyt, soriant

[‡] 5:19 ‡ rhyd

[*] 5:21 * Syneddr, Consti

[‡] 5:21 ‡ dugu

[‡] 5:23 ‡ ar gyvor, gyferbyn

[*] 5:24 * amhau, dowto

[‡] 5:25 ‡ Wele

[‡] 5:26 ‡ eb drais

[*] 5:28 * ddirvin

[*] 5:28 * y gwr ys ef Christ

[‡] 5:29 ‡ Raid

[*] 5:31 * Geidwad

[‡] 5:32 ‡ ys

[*] 5:34 * ryw

[‡] 5:34 ‡ doctor or Gyfraith

[*] 5:36 * amser

[‡] 5:36 ‡ ymorugo

[*] 5:36 * vfyddhwy

[*] 5:37 * dynawdd

[‡] 5:37 ‡ lawer

[*] 5:37 * ddivawyt, oyscarwyt.

[‡] 5:38 ‡ ymoglwch ymgadwch, ymdynwch, ymochelwch

[*] 5:38 * diddimir, diffrwythir

[‡] 5:39 ‡ ddatdot, vyscu

[‡] 5:40 * chymmwyllent.

Pen. vj.

Saith Daiacon a ordeinir yn yr Eccleis. Radae a’ gwyrthiae Stephan, yr hwn a gyhuddesant wy yngham, ac yn ddiachos.

6

1AC yn y dyddiae hynny, val y tyvei niveiri’r’discipulon, e godes [*]murmur gan y Groegieit yn erbyn yr Hebrewyr, can ys []tremegy y gwrageð‐gweðwon hwy yn y gwenidogaeth beunyddawl. 2Yno yr dauddec a alwasont y lliaws discipulon yn‐cyd, ac a ddywetsont, Nid yw cymmesur gady o hanam gair Dew a’ gwasadaethy yr [*]bordae. 3Ac am hyny vroder, edrychwch yn eich plith am seith‐wyr da ei gair, ac yn gyflawn o’r Yspryt glan, ac o ðoethinep, yr ei a ’osotom yddyn y gorchwyl hwn. 4A’ nine a ymrown yn ’oystat i weddiavv, ac y arweiny y gair. 5Ac boddlawn vu gan yr [‡]oll lliaws yr amadrodd hynny. Ac wy a ddetholesant Stephan gwr yn llawn o ffydd ac or Yspryt glan, ac Philip, ac Prochorus, ac Nicanor, ac Timon, ac Parmenas, ac Nicolas y [*]proselyt o Antiocheia, 6yr ei ’n a osodent wy geyr bron yr Apostolon: ac wynt a weddiasont, ac a ddodesont ei dwylaw arnaddvvynt. 7A’ gair Dew a dyvodd, ac a [‡]liosocawdd niuer y discipulon yn‐Caerusalem yn ddirvawr, a’ thorfa vawr o’r Offeirait a vvyddesont ir ffydd.

8Ac Stepha nyn llawn o ffyð a’ [*]nerth, a wnaeth rvveddodae mowrion [‡]a’ gwyrthiae ymplith y popul. 9Yno y cyvodes ’r ei o’r Synagog a elwir Libertinieit, a’ Cyreniait ac o Alexandria, ac or ei o Cilicia, ac o Asia, ac a ddadleysant ac Stephan: 10ac ny allent wrthnepy y doethinep, a’r Yspryt y gan yr hwn ydd oedd ef yn ymadrodd. 11Yno [*]y gesodesont wyr, y ddywedent, Ni y clywsam ef yn [‡]llavaru cabl‐airiae yn erbyn Moysen, a’ Dew. 12Ac val hynn y cyffroesant vvy y [*]plwyf a’r Henafieit, a’r Gwyr‐llen: ac a ruthrasont iddaw, ac a ymaflasont ynto, ac ei ducesant at a Cycor, 13ac a ’osodesont destion [‡]gauoc, yr ei a ddywedesont, Y dyn hwn ny phait a llavaru cabl‐airiae yn erbyn y lle sanctaidd[*]hwn, a’r Ddeddyf. 14Can ys clywsam ef yn dywedyt, y byð ir Iesu hwn o Nazaret ddestrywio y lle hwn, ac [‡]ysmuto ’r [*]cynneddfeu, y roddes Moysen y nyni. 15Ac val ydd oedd yr oll r’ei y eisteddent yn y Cycgor, yn [‡]edrych yn graph arnaw, y gwelent ei wynep val petei wynep Angel.

[*] 6:1 * grwgnach

[] 6:1 ‡ diystyry

[*] 6:2 * byrddeu

[‡] 6:5 ‡ dyrfa

[*] 6:5 * dieithr

[‡] 6:7 ‡ amylhaoð

[*] 6:8 * chadernit

[‡] 6:8 ‡ ac arwyddion

[*] 6:11 * yd anvonesont

[‡] 6:11 ‡ dywedyt adrodd

[*] 6:12 * popul

[‡] 6:13 ‡ ffaila

[*] 6:13 * yma

[‡] 6:14 ‡ uewediaw

[*] 6:14

[‡] 6:15 * seli

Pen. vij.

Stephan yn gwneythy’d atep wrth yr Scrythur yw gyhuddwyr. Ceryddy y mae ef yr Iuddeon anhydyn. Ei lapyddio ydd ys yd angae. Saul ys y yn cadw dillat y llapyddwyr.

7

1YNo y dyvot yr Archoffeiriat, A ytyw ’r pethae hynny velly? 2Ac yntef ddyvot, A‐wyr vroder, a’ thadae, gwrandewch. Dew yr gogoniāt a ymddangosawdd ydd ein tad Abraham, pan ytoedd ym‐Mesopotamia, cyn trigaw o honaw yn‐Charran, 3ac a ddyvot wrthaw, Dyred allan oth wlat, ac y wrth dy [*]dulwyth a’ dabre i’r tir a ðangoswyf yty. 4Yno yd aeth ef allā o tir y Chaldaieit, ac y preswyliawdd yn‐Charran. Ac yn ol marw ei dad, y duc Devv ef o ddyno ir tir hyn, ydd y‐chwi yn preswyliaw ynddo yr awrhon. 5Ac ny roddes iddaw ddim etiueddiaeth ynthaw, na ddo, led ei troed: ac e addawoð ei rodody iðaw y ei [‡]veddianny, ac yw had yn ei ol, pryd nad ytoedd eto vn map yddaw. 6Ac Dew a lavarodd val hynn, y byddei y had ef yn [*]’odrigiawl mewn tir estran, ac yðwynt ei wasy, a’ bod yn ddrwc wrthaw dros petwar‐cant o vlyddyned. 7Eithyr y [‡]genedl y [*]wasanaethent yddi, a varnaf vi, medd Dew: ac yn ol hyny, ydd ant allan, ac im goasanaethant i yn y lle hwn. 8Ac ef a roðes iddaw [‡]ddygymbot yr enwaediat: ac velly Abraham a genetlodd Isaac, ac a enwaedoð arno yr wythfet dydd: ac Isaac a gavas Iaco, ac Iaco a enillavvdd y deuddec Patriairch. 9A’r Patriarchae gan [‡]wynfydy a werthesont Ioseph ir Aipht: anid bot Dew gyd ac ef, 10ac ei gwaredawð oei oll gyfingdereu, ac a roddes yddaw garueiddrwydd a’ doethinep yn‐golwc Pharao Vrenhin yr [‡]Aipht, yr hwn ei gwnaeth yn llywodraethwr ar yr Aipht, ac ar ei oll tuylvvyth.

11Yno y daeth newyn dros oll tir yr Aipht, a’ Chanaan, a’ blinvyd mawr, mal na chafas ein tadae or [*]bwytae. 12Eithyr pan glybu Iaco vot [‡]yd yn yr Aipht, e danvonawdd ein tadae yn gyntaf. 13A’r ailwaith, yr adnabuwyt Ioseph gan ei vroder, a’ chenedl Ioseph [‡]aeth mewn cydnabot a Pharao. 14Yno yd anvones Ioseph genadon ac a barawð [*]ymoralvv am ei dad Iaco, ef a ei oll genedl, nid amgen pempthec a thri‐ugain enaidie. 15Yno y ddaeth Iaco y waered ir Aipht, ac y bu varw, ef a ein tadae, 16ac ydd ysmutwyt hwy i Sychem, ac ei dodwyt yn y [‡]bedd y brynesei Abraham [*]am arianvverth y gan veibion Emor vap Sychem. 17A’ phan ytoedd amser yr addewit yn dynesay, yr hwn a dyngesei Dew wrth Abraham, y tyfawdd y popul ac y lliawsocawdd yn yr Aipht, 18yd pan gyvodes Brenhin arall, yr vn nyd oedd yn adnabot Ioseph. 19Hwn yma vu ddichellgar wrth ein [*]Ryw ni, ac a [‡]ðrygawdd ein tadae, ac a barawdd yddynt vwrw allan ei plant newyddian, val na chaffent vot yn vyw. 20Ac yn y cyfamser hyn y ganet Moysē, ac ydd oedd ef yn gymradwy gan Ddew, yr hwn a vagwyt dri‐mis yn tuy ei dat. 21Ac wedy ei vwrw allan, y cyvodes merch Pharao ef y vynydd, ac ei magawdd yn vap yddi ehun. 22Ac Moysen oedd ddyscedic yn oll ddoethinep yr Aiphtieit, ac ydd oeð yn [*]nerthawc yn‐gairiae ac yn gweithreddedd. 23A’ phan ytoed ef yn ddauugain‐blwydd llawn, yr [‡]escennawdd yn ei galon vynet y ymwelet a ei vroder, plant yr Israel. 24A’ phan weles ef vn o hanvvynt yn cahel cam, ef ei amddyffynnawdd, ac a ddialawdd gam yr hwn a gawsei yr sarhaet, gan [*]vaeddy yr Aiphtiwr. 25Can ys tybiawdd ef vot ei vroder yn deall, bot i Ddew trwy y law ef roðy ymwaret yddwyntvvy: ac wythe ny’s dyalldesont. 26A’r dydd nesaf, yr ymddangosawð yddwynt ac wynt yn cynneny, ac a vynysei ei [‡]cymmodi drachefn, gan ddywedyt, A wyr, ydd y‐chwi yn vroder, paam yð yw chwi yn gwneythy cam aei gylyd? 27Eithyr yr hwn oedd yn gwneythy cam aei gymydawc, y cilgwthiawdd ef, gan ddywedyt, Pwy ath wnaeth di yn [*]dwysawc ac yn varnwr arnam ni? 28A laddy di vinef y moð y lleðeist yr Aiphtiwr ddoe? 29Yno y ffoes Moysen ar y gair hwnw, ac y bu yn [‡]wr dyvodiat yn‐tir Madian, lle [‡]cenedlodd ef ddau o veibion. 30A’ gwedy [*]cyflawny dauugain blyneð, ydd ymddangoses yddaw yn‐dyffeithvvch mynydd Sina, Angel yr Arglwydd mewn flamm dan, mewn perth. 31A’ phan weles Moysen, y rhyueddawdd gan y golwc: ac ef yn dynessaw y [*]synnyaw, yd aeth llef yr Arglwydd ataw gan ddvvedyt, 32Mi yw Dew dy dadae, Dew Abraham, a’ Dew Isaac, a’ Dew Iaco. Yno ydd echrenawdd Moysen, ac ny veiddiawdd [‡]synniaw. 33Yno y dyvot yr Arglwydd wrthaw, Diosc dy escidiae y dd’am dy draet: can ys y lle yn yr hwn sefy, ys y [*]tir sanctavvl. 34Gwelais, gwelais ðrugvyd ve‐popul, ys ydd yn yr Aipht, ac a glyweis ei griddfan, ac a ddescennais yw ymwared hvvy: ac []yr owon dyred, a’ mi ath ddanvonaf ir Aipht. 35Y Moysen hwn, yr vn a wrthddodesont vvy, gan ddywedyt, Pwy ath roes di yn dywysoc ac yn varnwr? hwn yma a ddanvones Dew yn dywysawc, ac yn ymwaredwr trwy law Angel, yr hwn a ymddangosawð iddaw yn y berth. 36Ef e y duc wy allan, gan wneythy ryveðodae, a’ miracle yn‐tir yr Aipht, ac yn y mor coch, ac yn y dyffeithvvch, dros dauugain [‡]blyddet. 37[*]Llyma yr Moysen, yr hwn a ddyvot wrth plant Israel, Prophwyt a gyvyt yr Arglwydd eich Dew y chwy, ys ef o’ch broder, vn[*]mal mivi: hwnw a wrandewch. 38Hwn yw ef a vu yn y Gynnullleidfa, yn y diffeithvvch y gyd a’r Angel, yr hwn a [‡]ymðiðanoð wrthaw ym‐monyð Sina, ac wrth ein taðae, yr hwn a ðerbyniawdd y gairie bywiol i roddi y nyni: 39i ba vn ny vynnai ein tadae vfyddhay, anid ymwrthðot, ac yn ei calonae ymchwelyt drachefn ir Aipht, 40gan ðywedyt wrth Aaron, Gwna i ni Ddewiae a [*]a’n racvlaenant: can na wyddam beth ddarvu ir Moysen yma yr hwn an duc o dir yr Aipht. 41A’ lloa wnaethant yn y dyddiae hyny, ac a offrymesont aberth ir [‡]ðelw a’ llawenhay a wnaethant yn‐gweithredoedd ei dwylaw y hunain. 42Yno ydd ymchwelawdd Dew ymaith, ac y rhoes hwy i vynydd y n yd addolent i lu yr nef: megis y mae yn escriuenedic yn llyfer y Prophwyti. A Tuy yr Israel, a offrymesoch ymy aniueilieit wedy ei lladd ac aberthae dros, ddauugain blynedd yn y dyffeith? 43A’ chvvi gymeresoch y chvvy[*]tabernacl Moloch, a’ seren eich Dew Rempham, ys ef, lluniae, ’rei a wnaethoch y aðoly yddwynt: am hyny ydd eich ysmutaf y tu [‡]hwnt i’r Babilou. 44I ein tadae ydd oeð tabernacl y testoliaeth yn y diffaithvvch, mal ydd ordinesei ef, yn llavaru wrth Moysen, ar vod iddaw ei wneithyd yn ol y ffurf a welsei. 45Ys yr hwn tabernacl a gymerth ein tadae ac ei ducesont y mewn y gyd ac [*]Iesu i berchenogaeth y Cenetloedd, yr ei a ddyrrawdd Dew ymaith rac wynep ein tadae, yd dyddiae Dauid: 46yr hwn a gavas [‡]gariat geyr bron Dew, ac a archawdd gahel o honaw [*]dabernacl i Ddew Iaco. 47Eithyr Selef a adailadawdd duy yddaw. 48Cyd na bo y Goruthaf yn trigiaw mewn Templ o waith dwylaw, megis y dywait y Prophwyt, 49Y nef yvv vy eisteddle, a’r ddaear yvv[‡]lleithic vy‐traet: pa duy a adeiliadwch i mi medd yr Arglwydd? A’i pa ryvv le vyddei vy‐gorffwyffa? 50Anid vy llaw i a wnaeth hynn yma y gyd oll? 51chvvi[‡]warhydr ac o galon a’ chlustiae [*]ddianwaediat, chwi yn oystat a [‡]wrthladdesoch yr Yspryt glan: mal y gvvnai eich tadae, velly y gvvnevvch chwitheu. 52Pwy n o’r Prophwyti nid ymlidient eich tadae chwi? ac eu lladdasant, yr ei oedd yn ragvenegy o ddyvodiat y Cyfiawn hwnw, i ba vn [*]y buo‐chwi yr awrhon yn vradwyr ac yn [‡]llawryddion, 53yr ei adderbyniesoch y Ddeddyf trwy [*]ordinat Angelon, ac yr ny’s cadwesoch. 54Eithyr pan glywsant y pethae hynn, y [‡]rhwygawdd ei calonae-gan‐ddicter, ac escyrnegesont ddanedd arnaw.

Yr Epistol ar ddiegwyl Stephan.

55Ac efe yn gyflawn or Yspryt glan, a [*]edrychodd‐yn ddyval ir nef, ac a welawdd ’ogogiant Dew, ac Iesu yn sefyll ar ddehaulaw Dew. 56Ac ef a ddywedawdd, Nachaf y gwelaf y nefoedd [‡]yn agored, a’ Map y dyn yn sefyll ar ddehaulaw Dew. 57Yno y [*]gwaeðesont vvytheu a llef vawr, ac y caeesont ei clustiae, ac y rhuthresont iddaw [‡]o vnvryd. 58Ac y bwriesont ef allan o’r dinas, ac ei llapyddiesent. A’r testion a ddodesont ei dillat wrth draet y gvvas‐ieuanc, y elwit Saul. 59Ac vvy a lapyddiesont Stephan, ac ef yn galw ar Ddew, ac yn dywedyt, Yr Arglwyð Iesu, derbyn vy yspryt. 60Ac ef a [‡]estyngawdd ar ei liniae, ac a lefawdd a llef vchel, Arglwydd, na ddod y pechat hyn yn ei herbyn hvvy. Ac gwedy yddaw ddywedyt hyn, yr hunawdd ef.

[*] 7:3 * drase, gereint

[‡] 7:5 ‡ ’orescyn

[*] 7:6 * alltud

[‡] 7:7 ‡ nasion

[*] 7:7 * byddent mewn caethiwet

[‡] 7:8 ‡ testament

[‡] 7:9 * cenvigenu

[‡] 7:10 ‡ Egypt

[*] 7:11 * lluniaeth, cynhaliaeth

[‡] 7:12 ‡ llavur

[‡] 7:13 ‡ a ddugwyt

[*] 7:14 * ddwyn

[‡] 7:16 ‡ veðrod

[*] 7:16 * ac

[*] 7:19 * cenedl

[‡] 7:19 ‡ vu ddrwc wrth

[*] 7:22 * cadarn, gallvawc

[‡] 7:23 ‡ daeth

[*] 7:24 * daraw, ffustaw

[‡] 7:26 ‡ heddychy, cyssilio

[*] 7:27 * llywodraethwr

[‡] 7:29 ‡ estran, dieithr

[‡] 7:29 ‡ ganet iddo

[*] 7:30 * gorphen

[*] 7:31 * ystiriaw

[‡] 7:32 ‡ sely, edrych, arno

[*] 7:33 * cyssegrdir

[] 7:34 yn awr dabre

[‡] 7:36 ‡ blynedd

[*] 7:37 * Hwn yw’r

[*] 7:37 * yngynhebic imi

[‡] 7:38 ‡ lavarodd.

[*] 7:40 * a elon or blaen

[‡] 7:41 ‡ eidol

[*] 7:43 * pepyll lluesty

[‡] 7:43 ‡ draw i Vabilon

[*] 7:45 * Iosue

[‡] 7:46 ‡ hoffter, ffafr

[*] 7:46 * bebyll

[‡] 7:49 ‡ mainc ystol

[‡] 7:51 ‡ wargalet

[*] 7:51 * in circūcisi

[‡] 7:51 ‡ wrthwynebesoch, ommeddesoch

[*] 7:52 * ydd ych

[‡] 7:52 ‡ lladdwyr

[*] 7:53 * arlwy, darparat

[‡] 7:54 ‡ ddrylliodd

[*] 7:55 * selodd

[‡] 7:56 ‡ wedi agori

[*] 7:57 * bloediesōt

[‡] 7:57 ‡ y gyd ar vnwaith

[‡] 7:60 ‡ benlinodd

Pen. viij.

Dwyn ’alar Stephan a’ ei gladdy. Cynddaredd yr Iuddeon a’ Saul yn y herbyn hwy. Y ffyddlonieit wedy ei goyscaru, ac yn precethu yma a’ thraw. Twyllo Samareia gan Simon [*]riniwr, eithyr hei ymchwelyt ir iawn gan Philip, a’ ei chadarnhay gan yr Ebestyl. Cupyðtot a’ffuc santeiddrwydd Simon. Ae ymchweliat yr Eunuch ir ffydd.

8

1AC Saul a gytsynniesei am y varwolaeth ef. A’r [*]dyddgwaith hwnw, y bu ymlit dirvawr [‡]ar yn Eccles, yr hon ytoedd yn‐Caerusalem, ac ydd oeddent yvv oll wedy ei goyscary rhyd gwledydd Iudaia a’ Samareia, dyeithyr yr Apostolon. 2Yno ryvv wyr dwywol, a [*]ddugesont Stephan ganthynt, yvv gladdu, ac a wnaethant [‡]gwynvan mawr [*]uch ei benn. 3A’ Saul yntef oedd yn anreithiaw yr Eccles, gan vyned y mewn y bop tuy, a’ thynny allan ’wyr a’ gwragedd, a ei dody yn‐carchar. 4Ac wyntwy yr ei ’oyscaresit ar lled, a dramwyesont gan praegethy y gair.

5Yno yd aeth Philip i ddinas o Samareia, ac a precethawdd Christ yddwynt. 6A’r popul a ddalioð ar yr hyn a ddywedei Philip, o vnvryd, yn gwrandaw ac yn gweled y gwyrthiae ’r ei wnaethei ef. 7Can ys ysprytion aflan gan lefain a llef vchel, a ddaeth allan o lawereð a berchenogit ganthvvynt: a’llaweredd yn gleifon o’r parlys, ac yn gloffion, a iachawyt. 8Ac ydd oedd [*]gorvoledd mawr yn y dinas hono. 9Ac ydd oeð o’r blaen yn y dinas [‡]neb gwr aei enw Simon, yr hwn ytoedd swynwr, ac a [*]ampwyllesei bopul Samareia, gan ðywedyt, e vot ehun yn ryvv vvr mawr. 10Wrth ba vn ydd ydd oeddent wy yn dysgwyl o’r lleiaf yd y mwyaf, gan ddywedyt, Y gvvr hwn yw ’r mawr allu Dew, 11Ac wyntwy [*]oedd yn dysgwyl wrthaw, erwydd iddaw yn hir o amser y ehudaw hwy a [‡]swynion. 12Eithyr yn gyflym ac y credesont i Philip, y ytoedd yn precethy y pethe y berthynent[*]i deyrnas Dew, ac yn Enw Iesu Christ, ei batyddit [‡]y gwyr, a’r gwragedd. 13Yno Simon yntef hefyt a gredawdd ac a vatyddiwyt, ac a [‡]ddylynawdd Philip, ac a chwithawdd arno, pan welawdd yr arwyddion ar gwyrthiae mawrion r’ ei wnaethoeddit.

Yr Epistol ddie Marth y Sul gwyn.

14A’ phan glybu yr Apostolon oedd yn‐Caerusalem, dderbyn o Samareia ’air Dew, ys anvonesont attwynt Petr ac Ioan: 15yr ei wedy ei dyvot i waered, y weddiesont drostwynt, ar dderbyn o hauwynt, yr Yspryt glan: 16(Can na ddaethei ef eto ar yr vn o hāwynt, amyn ei batyddiaw a wnaethit yn vnic yn Enw yr Arglwydd Iesu. 17Yno y gesodesont ei dwylaw arnaddvvynt, ac wy a dderbyniesont yr Yspryt glan. 18Ac pan welawdd Simon, [*]mae trwy ’osot dwylaw yr Apostolon y dodit yr Yspryt glan, e gynygawdd yddwynt ariant, 19gan ddywedyt, Rowch i minef hefyt y meddiant hwn, yd pan yw ar bwy bynac y gesodwyf vy dwylo, bod iddo dderbyn yr Yspryt glan. 20Yno y dyvot Petr wrthaw, Coller dy ariant y gyd a thi, can ys tybieist y [‡]perir [*]dawn Dew ac ariant. 21Nid oes yty ran na chymdeithas yn y [‡]devnyð hwn: can nad yw dy galon yn vnion geyr bron Dew. 22Edivarha gan hyny [*]o bleit dy ddrugioni hyn, ac gweddia Ddew, [‡]a’s agatvydd, bod maddae meddwl dy galon. 23Can ys gwelaf dy vot ym‐bystyl chwerwder, ac yn rhwymedigaeth enwiredd. 24Yno ydd atebawdd Simon ac y dyvot, Gweddiw‐chwi drosof ar yr Arglwyð, na bo i ddim o hyn a ddywedesoch, [‡]ðyvot arnaf.

25Ac velly wynt vvy gwedy yðwynt testio a’ [*]lavaru gair yr Arglwyð, a ymchwelesont y Caerusalem, ac a precethesont‐yr‐Euangel yn llawer o ddinasoedd y Samareieit. 26Yno Angel yr Arglwydd a lavarodd wrth Philip, gan ddywedyt, Cyvot, a’ cherdd tu a’r Dehau ir ffordd ’sy yn mynet y waeret o Gaerusalem i ddinas Gaza, yr hon ’sy yn [*]ðyffaith. 27Ac ef a gyvodes ac aeth rac ddaw: ac wele ryw Eunuch o Ethiopia sef Raglaw Candace Brēhines yr Ethiopiait, yr hwn oeð yn llywodraethy y oll drysor hei, ac oedd yn dyvot i Gaerusalem y addoly. 28Ac val ydd oedd ef yn adymchwelyt ac yn eistedd yn y [‡]gerbyt, y darllenai ef Esaias y Prophwyt. 29Yno y dyvot yr Yspryt wrth Philip, Cerdda‐yn‐nes ac ymwasc a’r cerbyt acw. 30Ac Philip a redawdd [*]attaw, ac ei clywodd yn darllen y Prophet Esaias, ac a ddyvot. A ddeelly di yr hynn ydd wyt yn ei ddarllen? 31Ac ef a ddyvot, Py wedd y metraf, o ðiethyr bot ryw vn [‡]im arwein ir ffordd? Ac ef deisyvawdd ar Philip [*]escen y vynydd, ac eistedd gyd ac ef. 32A’r lle, or Scrythur ydd oedd ef yn ei ddarllen ytoedd hwn, Ef a [*]arwenit mal davat ir lladdfa: ac mal oen [‡]mut ger‐bron ei gneifiwr, velly nid agorai ef ei enae. 33Yn ei ’oystyngeiddrwydd ydarchafwyt ei varnedigeth: a’ phwy a [*]venaic ei [‡]’enedigaeth? can ys dugir ei vuchedd oyar y ddaear. 34Yno ydd atebawdd yr Eunuch wrth Philip, ac y dyvot, atolwg yty, am pwy y dywait y Prophet hynn? am dano ehun, ai am vn arall? 35Yno ydd agores Philip ei enae, ac a ddechreawdd ar yr Scripthur hwnw, ac a a precethawdd iddo’r Iesu. 36Ac mal ydd oeddent yn [*]cyd ymddeith ffordd, y daethant at ryw ðwfr a’r Eunuch a ddyvot, Wele, llyma ddwfyr: pa beth a [‡]lestair na’m badyddijr? 37Ac Philip a ddyvot wrthaw, A’s credy oth oll calon, ef ellir. Ac ef atebawdd ac a ddyvot. [*]Credaf vot Iesu Christ yn vap Dew, 38Yno y gorchymynodd ef bot sefyll o’r cerbyt: ac vvy ddescenesont ill dau ir dwfr, a’ Philip a’r Eunuch, ac ef ei batiddiawdd. 39Ac yn gytrym ac yr escenesont i vynydd o’r dwfr, [‡]ydd aeth Yspryt yr Arglwydd a Philip canthavv, a’r Eunuch ny’s gweles ef mwyach: ac velly ydd aeth ef [‡]y ffordd gan lawenhay. 40Ac Philip a gaffat yn dinas Azotus, ac ef a dramwyawdd gan precethy‐yr‐Euangel yn yr oll ddinasoedd, yd y ny ddaeth ef i Cesareia.

[*] * ddewin

[*] 8:1 * amser

[‡] 8:1 ‡ yn erbyn

[*] 8:2 * gynhebrēgesant,

[‡] 8:2 ‡ alar,

[*] 8:2 * am dano, drostaw.

[*] 8:8 * llawenyð

[‡] 8:9 ‡ ryw

[*] 8:9 * ehudesei

[*] 8:11 * dal selw

[‡] 8:11 ‡ rrinieu

[*] 8:12 * at, ar

[‡] 8:12

[‡] 8:13 ‡ arosodd gyd a

[*] 8:18 * taw

[‡] 8:20 ‡ ceffir

[*] 8:20 * Rodd

[‡] 8:21 ‡ neges

[*] 8:22 * am, rac

[‡] 8:22 ‡ odid, possibil

[‡] 8:24 ‡ ddescen

[*] 8:25 * phrecethu

[*] 8:26 * ddisathr eb gyvannedd

[‡] 8:28 ‡ siarret

[*] 8:30 * yno

[‡] 8:31

[*] 8:31 ‡ yn fforddiwr ymy

[*] 8:32 * ddringo

[‡] 8:32 ‡ yn vut

[*] 8:33 * ddatcan, ddosparth

[‡] 8:33 ‡ genedlaeth

[*] 8:36 * cydgerðet

[‡] 8:36 ‡ rwystr

[*] 8:37 * ydd wyf yn credy

[‡] 8:39 ‡ y cipiodd

[‡] 8:39 ‡ rragddyw

Pen. ix.

Ymchoeliait Saul ir ffydd. Ei alwedigaeth ir Apostoliaeth. Maint ei wynfyt y ddylyn ei swyð. Pa weð y diangoð rac brade yr Iuðeō. Ei vynediat at yr Apostoliō. Llwyddiaint yr Eccles. Petr yn iachay Eneas, Yn cyvody Tabitha. Yn troi llaweroedd at Christ. Ac yn lletuya yn‐tuy barker:

9

1AC Saul eto yn [*]chwythy bygythiae a’ lladdfa yn erbyn discipulon yr Arglwydd, aeth at yr Archoffeiriat, 2ac archodd lythyrae ganthaw ir Damasco at y Synagogae, a chaffaei ef neb rei oedd or ffordd [‡]honno (ai yn wyr ai yn wragedd) vod iddo y dwyn hwy yn rhwym i Gaerusalem. 3Ac mal ydd oedd ef yn [*]ymddaith, e ðarvu val y dynesaawdd ef ar Ddamasco, yn ddisyvyt y llewychawdd oei amgylch ’olauni or nef, 4Ac ef a gwympodd [‡]ar y ddaiar, ac a glywodd lef, yn dywedyt wrthaw, Saul, Saul, paam im erlydi? 5Ac ef a ddyvot, Pwy ytwyt Arglwydd? A’r Arglwydd a ddyvot, Mi yw Iesu yr hwn a erlydi di: [*]calet yw yty wingo yn erbyn y swmbylæ. 6Efe yno ac yn echrynedic ac [*]yn synn, a ddyvot, Arglwydd, Pa beth a vynny i imi ei wneythyd? A’r Arglwydd a ddyuot wrthaw, [‡]Cyvot a does ir dinas, ac e ddywedir yty pa beth vydd [*]dir yty ei wneythyd. 7A’r gwyr oedd yn cydymddeith ffordd ac ef, a safasant wedy sanny, gan glywet y llef, ac eb yddwynt welet [‡]nebun. 8Ac Saul a gyvodes o yar y ddaiar, ac a gores ei lygaid, ac ny welawð ef vndyn. Yno yr [*]arwenesant ef erwydd ei law, ac ei ducesont y Damasco. 9Ac yno y bu dri‐die eb [‡]welet, ac eb bwyta nac yfet. 10Ac ydd oeð [*]nep discipul yn Damasco ’r y elwit Ananias, ac wrthaw y dyvot yr Arglwydd drwy weledigaeth, Ananias, ac ef a ddyvot, Wele, d’yma vi Arglwydd. 11Yno y dyuot yr Arglwydd wrthaw, [*]Cyvot, a’ cherða ir heol y elwir Vnion, a’ chais yn‐tuy Iudas vn aei enw Saul o ddinas Tarsus: can ys wele y mae ef yn gweddiaw. 12(Ac ef a welai drwy weledigaeth ’wr a enwit Ananias yn dyvot y mewn attaw, ac yn dody ei ddwylaw arnaw, y gahel o honaw ei ’olwc. 13Yno ydd atebawdd Ananias, Arglwydd, ys clywais gan lawer am y gwr hwnw, vaint y [*]drwc a wnaeth ef ith sainct yn Caerusalem. 14Ac cyd a hyny y mae ganthaw yma awturtat gan yr Archoffeiriait, y rwymo pawp y ’alwo ar dy Enw. 15Yno y dyvot yr Arglwydd wrthaw. Dos ymaith, can ys mae ef yn llestr etholedic y mi, y ddwyn vy Enw rac bron y Cenetloedd, a’ Brenhinedd a’ phlant yr Israel. 16Can ys mi a ddangosaf iddaw, pa veint bethae [‡]vydd dir iddaw ei goðef ermwyn vy Enw. 17Yno Ananias aeth ymaith, ac aeth y mewn ir tuy, ac a osodes ei ddwylo arnaw, ac a ddyvot, Brawd Saul, yr Arglwydd am danvonawdd ( ys ef Iesu yr hwn a ymddangoses yty ar y ffordd wrth ddyvot) [*]y dderbyn o hanot dy ’olwc, ac ith gyflawner or Yspryt glan. 18Ac yn y man y syrthiawð y wrth ei lygait megis [‡]gan ac yn ebrwydd y derbyniawdd ei ’olwc, ac y cyvododd ac y batyddiwyt, 19ac y cymerawdd vwyt, ac y cryfhaodd. Velly y bu Saul dalm o ddiddyae gyd a’r discipulon oedd yn Damasco. 20Ac yn [‡]ddiannot y precethawdd ef Christ yn y Synagogae, [*]mae ef ytoeð map Dew: 21a’ chwithaw a wnaeth ar pawp ei clybu, a’ dywedyt, Anid hwn yw ef, y oedd yn destryw yr ei ’alwent ar yr Enw hwn yn‐Gaerusalem, ac a ddaeth yma er mwyn hyn ys ef ei y dwyn hwy yn rhwym at yr Archoffeiriait. 22Eithyr Saul a gynnyddodd vwy‐vwy o nerth, ac a wradwyddawdd yr Iuddaeon oedd yn preswiliaw yn Damasco, gan gadaruhay may hwn ytoedd y Christ. 23Ac yn ol cyflawny llawer o ddyddiae, y cyd ymgyggorawdd yr Iuddaeon, cr ei ladd ef. 24Eithyr y [*]cynllwyn hwy a wybu Saul: ac vvy a ddysgwiliesont y pyrth ddydd a’ nos, yvv ladd ef. 25Yno yr discipulō y cymersont ef o hyd nos, ac ei danvonesont trwy r’[‡]mur, ac ei gellyngesont y lawr mewn cawell. 26A’ gwedy dyvot Saul i Gaerusalem, y [*]profawð e ymwascy a’r discipulon: ac ydd oeðent oll yn y ofny ef, gan [‡]ancredy y vot ef yn ðiscipul. 27Ac Barnabas y cymerawdd ef, ac ei duc at yr Apostolon, ac vanagawdd yddwynt [*]pa vodd y gwelsai ef yr Arglwydd ar y ffordd, a’ bod iddo lavaru wrthaw, ac mor hyderus y llavaresei ef yn Damasco yn Enw yr Iesu. 28Ac ydd oedd ef yn [*]cyd tramwy ac wynt yn‐Caerusalem, 29ac a lavarodd yn eon yn Enw yr Arglwydd Iesu, ac ef a gympwyllawdd ac a [‡]ymddadleawdd a’r [*]Groecieit: ac wyntvvy a geisiesont y ladd ef. 30A’ phan wybu y broder, vvy y ducesont ef i Cesareia, ac ei danvonesont ymaith y Tarsus. 31Yno yð oeð yr Ecclesidd yn cael heddwch trwy ’r oll Iudaia, a’ Galilaia, a’ Samareia, ac ei hadailiadwyt, gan yddwynt [‡]rodiaw yn ofn yr Arglwyð, ac ei []lliosocwyt trwy ddiddanwch yr Yspryt glan. 32Ac e ddarvu, val ydd oedd Petr yn gorymddaith trwy ’r oll vvledydd, e ðaeth hefeit at y sainct oeð yn trigiaw yn Lydda. 33Ac yno y cauas [*]neb dyn a enwit Aaineas, y vesei yn gorwedd yn ei wely wyth blynedd, ac oedd yn glaf o’r parlys. 34Ac Petr a ddyvot wrthaw, Aineas, yr Iesu Christ ’sy ith iachau: cyvot a’ gwna dy wely. Ac ef a gyvodes yn ebrwydd. 35[*]Ac oll oedd yn preswyliaw yn Lydda ac Saron, y gwelsant ef, ac ymchwelesont [‡]ar yr Arglwydd: 36Ac ydd oedd hefyt yn Ioppa ryw discipules aei henw Tabitha (yr hon wrth hi deongl [*]y ðywedir Dorcas) hon oedd yn gyflawn o weithredoeð da, ac o eleesenae ’r ei wnelei hi. 37Ac e ddarvu y dyðiae hyny, bod iddi glefychy a’ marw: a’ gwedy yðwynt hei golchi, vvy dodesont hi mewn goruchystavell. 38Ac erwyð bot Lydda yn gyfagos [‡]i Ioppa, a’ chlywed o’r discipulon vot Petr yno, wy ðanvonesont atto ddau wr, gan ddeisyf nad oedei ðyuot atynt. 39Yno y cyvodes Petr ac yd aeth y gyd ac wynt: ac wedy ei ddyvot, wy ei dygesont ir oruch ystavell, lle ydd oedd yr oll wragedd‐gweddwon yn sefyll [*]oei amgylch yn wylaw, ac yn dangos y peisiae a’r gwiscoedd, a wnaethai Dorcas, tra ytoeð hi y gyd ac wynt. 40Yno Petr y rhoes hwy oll y maes, ac [‡]estyngawdd ar ei liniae, ac a weddiawdd, ac a ymchwelawadd at y corph, ac a ddyvot, Tabitha, cyvot. Ac yhi a agores ei llygait, ac wedi y gwelas hi Petr, ydd eisteddawdd. 41Yno y rrodes ef y llaw iðhei, ac hei [*]cyvodes i vynydd: ac ef a elwis y sainct a’r gwrageð‐gweðwon, ac ef y adverodd hi yn vyw. 42Ac e a wybuwyt dros oll Ioppa, a’ llawer a gredesont yn yr Arglwydd. 43Ac e ddarvu, yd pan oedd yddaw drigaw lawer o ddyddiae yn Ioppa, gyd ac vn Simon [‡]barker.

[*] 9:1 * ffroeni

[‡] 9:2

[*] 9:3 * siwrneio

[‡] 9:4 ‡ ir llawr

[*] 9:5 * anhawdd

[*] 9:6 * mewn irdang

[‡] 9:6 ‡ Cwyn

[*] 9:6 * raid

[‡] 9:7 ‡ vndyn

[*] 9:8 * twysesont ef erbyn

[‡] 9:9 ‡ ei olwc

[*] 9:10 * rryw

[*] 9:11 * Cwyn cychwyn

[*] 9:13 * drygae

[‡] 9:16 ‡ orvydd

[*] 9:17 * val. &c.

[‡] 9:18 ‡ cen

[‡] 9:20 ‡ ebohir, eb oludd, yn ddysyfyt, yn ehegr

[*] 9:20 * taw

[*] 9:24 * brad

[‡] 9:25 ‡ vagwyr

[*] 9:26 * darparodd

[‡] 9:26 ‡ vot eb gredy

[*] 9:27 * p’odd

[*] 9:28 * myned y mewn ac allan

[‡] 9:29 ‡ ymresynoð

[*] 9:29 * Groecwyr

[‡] 9:31 ‡ ymarwain

[] 9:31 * amylhawyt

[*] 9:33 ‡ ryw wr

[*] 9:35 * A’phawp

[‡] 9:35 ‡ at

[*] 9:36 * elwir, ytyw

[‡] 9:38 ‡ at

[*] 9:39 * yn ei emyl

[‡] 9:40 ‡ a benlinoedd

[*] 9:41 * derchavoð

[‡] 9:43 ‡ tanner.

Pen. x.

Rybuddio Cornelius gan yr Angel. Yd anuō y mae ef i Ioppa Gweledigaeth Petr. Py wedd ydd anvonwyd ef at Cornelius. Y Cenetloedd hefyt yn d’erbyn yr Yspryt, a’ ei batyddio.

10

1AC yð oeð [*]nep gwr yn Caisareia a ei enw Cornelius capten y [‡]ddiadell y elwit diatell yr Ital, 2gvvr devosionol ac vn yn ofny Dew, y gyd ei oll tuylvvyth, ac yn rhoi llawer o eleeseni ir [*]popul ac yn gweddiaw ar Ddew yn ’oystat. 3Ef a welawdd drwy weledigaeth yn eglur ([‡]yn cylch y nawvet awr o’r dyð) Angel Dew yn dyvot ato, ac yn dywedyt wrthaw, Cornelius, 4A’ phan edrychawdd arnaw, ofny a wnaeth, a’ dywedyt, Pa beth ytyw, Arglwydd? Ac ef a ddyvot wrthaw, Dy weddiae ath eleesenae a escenesont [*]yn‐cof geyr bron Dew. 5Ac yn awrhon anfon wyr i Ioppa, a’ galw am Simon a elwir Petr. 6Hwn ys ydd yn lletya gyd ac vn Simon barker, yr hwn ’sy ei dy [‡]wrth y mor: ef a ddywait yty pa beth y ddlei y wneythyd. 7Ac wedy ymady or Angel a ymddiddanawdd a’ Chornelius, ef a alwodd ar ddau oei weison, a’ [*]milwr [‡]creddyfol, vn or ei oedd yn [*]dylyn wrthaw, 8ac a vanagawdd yddwynt pop peth, ac y danvonoð hwy i Ioppa. 9A’ thranoeth mal yð oeðent yn mynet y ymddaith, ac yn dynessay ir dinas, ydd escennawdd Petr ar [‡]vcha y tuy y weddiaw, amgylch y [*]chwechet awr. 10Ac y ddaeth newyn arnaw, ac ewyllysiawdd gahel bwyt: ac wynt y paratoy ryvv beth yddavv, e ddygwyddawdd [‡]llewyc arno. 11Ac ef a welas y nef yn agoret, a’ rryw lestr yn descen ataw, mal llen‐lliain vawr, wedy rhwymo [*]erwyð y pedair congyl, ac a ellyngwyt yd y waered yd y ddaiar, 12yn yr hon ydd oedd pop ryw anifal pedwar [‡]carnol y ddaear, a’ bestviloedd, ac ymluscieit, ac ehediait y nef. 13Ac e ddaeth llef ataw, Cyvot Petr: lladd, [*]a’ bwyta. 14A’ Phetr a ddyvot, Nage, Arglwydd: can na vwyteis erioed ddim [‡]cyffredin nai aflan. 15A’r llef a ddyvot wrthaw yr ailwaith, Y pethae a [*]garthodd Dew, na [‡]chyffredina di. 16A hyn a wnaethpwyt teirgwaith: a’r llestr a gymerwyt drachefn i vynydd ir nef.

17Ac pan ytoedd Petr yn [‡]petrusaw ynthaw ehū pa beth ytoedd y weledigaeth hon y welsai, wele, y gwyr y ddanvonesit y gan Cornelius, a ymovynesent am duy Simon, ac a safent wrth y porth, 18ac a ’alwasont, ac ’ovynesont, a ytoedd Simon a gyfenwyt yn Petr, yn lletuya ynaw. 19Ac mal ydd oedd Petr yn meðwl am y weledigaeth, y dyvot yr Yspryt wrthaw, Wele, tri‐gwyr yn dy geisiaw: 20cyvot [*]can hyny, a’ descen, a’ dos gyd a hwy, ac na [‡]amhae, can ys mivi y danvoneis hwy.

21Yno Petr a ddescennawdd at y gwyr, ydd anvonesit ataw ywrth Cornelius, ac a ddyvot, Wele, mivi yw ’r hvvn ydd ych yn ei geisiaw: pa beth yw ’r achaws o ei bleit y daethoch yma? 22A’hwy a ðywedent, Cornelius y captaen‐cannwr, gwr cyfiawn, ac vn yn ofny Dew, ac a gair da iddaw gan oll genedl yr Iuddaeon, a rybyddiwyt or nef y gan Angel sanct, y ddanvon am danat, y ei duy, ac y wrādaw ar dy ’airiae. 23Yno y galwodd ef wynt y mewn, ac ei lletyawdd: A’ thranoeth, ydd aeth Petr allan y gyd ac wynt, a’r ei o’r broder o Ioppa aeth y gyd a hwy.

24A’ [*]thranoeth, ydd aethant y mewn y Cesareia. Ac Cornelius a arosawdd arnwynt, ac y galwesei ei [‡]gydgenedloedd, a’ ei annwyl gereint. 25Ac e ddarvu, val ydd oeð Petr yn dyvot y mewn, bot i Cornelius [*]gyfarvot ac ef, a’ dygwyddaw wrth y draet ef a’ ei addoli. 26Ac Petr y cyvodes ef, gan ddywedyt, Cyvot y vynydd: [‡]a’ minef wyf ðyn. 27Ac wrth ymddiddan ac ef, y daeth y mewn, ac a gavas lawer wedy dyvot yn‐cyt, 28ac ef a ddyvot wrthwynt, Chvvychwi wyddoch nad yw gyfreithlawn i wr o Iuddew ymwascy n’ai ddyvot at [*]alltut: eithyr Dew a ddangosawdd i mi, yd na ’alwn [‡]vn dyn yn [*]gyffredin, ai yn aflan: 29am hynny yd aethym atoch yn ddinag, pan ddanvonwyt am danaf. Erwydd pa bleit y ymofynaf, o ran pa achos yd anvonesoch am danaf? 30Yno y dyvot Cornelius, Er es pedwar diernot a [‡]ddeddyvv[*]amgylch yr awr hon, ydd oeddwn yn vmprydiaw, ac ar y nawvet awr y gweðiais, yn vy‐tuy, ac wele, y savoð [*]gwr geir vy‐bron yn‐gwisc ddysclaer, 31ac y dyvot, Cornelius, e glypwyt dy weði, ath eleesenae ynt yn‐coffa ger bron Dew. 32Yd anvon [‡]am hyny rei el i Ioppa, a’ galw am Simon, ys ydd ei gyfenw yn Petr (efe ’sy yn lletya yn‐tuy Simon y [‡]barker yn‐glann y mor) yr hwn pan ddel, a ymadroð wrthyt. 33Yno yd anvoneis i yn ebrwydd am danat, a’ thi wnaethost yn dda ar ddyvot. Yn awr gan hynny ydd ym ni yma oll yn [*]gydrychiol ger bron Dew, er mvvyn gwrandaw pop peth y ’orchymynwyt yty gan Ddew.

Yr Epistol ar ddie Llun Pasc, a’ ddie llun y Sul gwyn.

34Yno yð agores Petr ei enae, ac y dyvot, Yn wir ydd wyf yn dyall, nad ytyw Dew yn yn [‡]derbyn cyflwr neb.

35Eithyr ym‐pop cenedlaeth y neb y hofno ef, ac a wnel [*]iawnder, ys yð gymradwy gantho. 36Chvvy vvyddoch y [‡]gair yr hwn a ddanvones Dew i plant yr Israel, gan precethy [*]tangneddyf trwy Iesu Christ, yr hwn ys id Arglwydd pavvp oll. 37Ys ef y gair y [‡]ddaeth trwy’r oll Indaia, gan ddechrae yn‐Galilaia wedy y batyð a precethei Ioan, 38[*]nid amgen no darvot i Ddew [‡]enneiniaw Iesu o Nazaret [‡]a’r Yspryt glan, ac a nerth: yr hwn gerddawdd o yamgylch gan wneythy-gvveithredoedd‐da, ac iachay pawp rei oedd yn ’oarsengedic y gan [‡]ðiavol: can ys Dew oedd y gyd ac ef. 39Ac ydd ym ni yn testion o’r oll pethae a wnaeth ef yn‐[]tir yr Iuddaeon, ac yn‐Caerusalem: yr hwn a laddesont vvy, ac a grocesont ar bren. 40Hwn a gyvodes Dew y vyny y trydydd dydd, ac a barawð bot ei ddangos ef yn amlwc: 41nid ir oll popul, amyn ir testion etholedic or blaē gan Ddew, ys ef y nyni yr ei vuam yn cydvwyta ac yn cydyvet ac ef, gwedy iddo gyvody o veirw. 42Ac ef orchymynoð y ni precethy ir popul, a’ thestolaethy, mae ef yw hwnw a [‡]ordeiniwyt gan Ddew yn varnwr bywion a’ meirw. 43Ac y gyd hwnn y mae yr oll Prophwyti yn testiaw, mae trwy yr Enw ef, y byð i pwy bynac a creto ynthaw ef, dd’erbyn maddeuant pechatae. 44Tra ytoedd Petr eto yn dywedyt y geiriae hynn, y dygwyddawð yr Yspryt glā ar yr ei oll a glywsant y [*]gair. 45Ac wyntwy o’r [‡]enwaediat a’r oeddent yn credy, a sannasant, cynniuer ac a ddaethent y gyd a Phetr, can ys darvot hefyt ar y Cenetloedd [*]diney dawn yr Yspryt glan. 46Can ys yddynt y clybot wy yn [‡]ymadrodd a thavodae, ac yn [*]mawrygy Dew. Yno ydd atebawdd Petr, 47A all neb ’ohardd ddwfr, yd na vatyddier yr ei hynn, a dderbyniesont yr Yspryt glan yn gystal a nineu? 48Ac velly ef ’orchymynawdd y patyddio hwy yn Enw yr Arglwydd: Yno y damunasant arno [‡]aros gyd a hvvy niver o ddyddiae.

[*] 10:1 * rryw

[‡] 10:1 ‡ gywdawt, vyddin

[*] 10:2 * plwyf

[‡] 10:3 ‡ amgylch

[*] 10:4 * mewn

[‡] 10:6 ‡ yng‐lan

[*] 10:7 * sawdiwr

[‡] 10:7 ‡ devosionol dwywol, ai ’oglyt ar Ddew

[*] 10:7 * waytio arnaw

[‡] 10:9 ‡ benn

[*] 10:9 * ys am haner dydd

[‡] 10:10 ‡ dieithrwch meddwl

[*] 10:11 * erbyn

[‡] 10:12 ‡ troedioc

[*] 10:13 * ac ys,

[‡] 10:14 ‡ halog

[*] 10:15 * lanhodd, purhaodd

[‡] 10:15 ‡ haloga

[‡] 10:17 * dowto, amhay, synniaw

[*] 10:20 * tithae

[‡] 10:20 ‡ dowta

[*] 10:24 * thradwy

[‡] 10:24 ‡ draseu

[*] 10:25 * gyhwrdd

[‡] 10:26 ‡ can ys

[*] 10:28 * vn o genedl arall

[‡] 10:28 ‡ neb

[*] 10:28 * halog

[‡] 10:30 ‡ aeth heibio

[*] 10:30 * hyd

[*] 10:30 * vn

[‡] 10:32 ‡ dithef

[‡] 10:32 * tanner

[*] 10:33 ‡ presennol

[‡] 10:34 ‡ edrych, braint, ansodd, ystat: vegis ai Sais ai Cymbro. &c. cyvoethoc ai tlawd. &c.

[*] 10:35 * vniondep

[‡] 10:36 ‡ pregaeth

[*] 10:36 * heddwch

[‡] 10:37 ‡ danwyt

[*] 10:38 * py vvedd

[‡] 10:38 ‡ iraw

[‡] 10:38 * trwy

[‡] 10:38 ‡ y cythrael

[] 10:39 * gwlad

[‡] 10:42 ‡ osodwyt, arvaethwyt

[*] 10:44 * precaeth

[‡] 10:45 ‡ circucio

[*] 10:45 * tywallt Rodd

[‡] 10:46 ‡ llavaru, ymddiddan

[*] 10:46 * mawrhau

[‡] 10:48 ‡ dario, drigio

Pen. xj.

Petr ys yd yn dangos yr achos paam ydd aeth ef at y Cenetloedd. Y mae yr Eccles yn ei dderbyn yn gymradwy. Yr Eccles yn amlhay. Barnabas ac Paul yn praecethy yn Antiocheia. Agabus yn prophwyto bot drudaniaeth ar ddyvot. A’r ymwared.

11

1CLYBOT o’r Apostolon a’r broder y oeddent yn Iudaia, ddarvot hefyt ir Cenedloedd [*]erbyniet gair Dew. 2A’ gwedy dyvot Petr y vynydd i Gaerusalem, wyntwy o’r [‡]enwaediat a gynnenynt yn y erbyn ef, 3gan ddywedyt, Ti aethost y mewn at wyr eb ddarvot ei enwaedy, ac y vwytëist gyd ac wynt. 4Yno Petr a ddechreawdd, ac a esponiawdd y peth mewn trefn yddwynt, gan ðywedyt, 5Myvi oeðwn yn‐dinas Ioppa, yn gweddiaw, ac mewn [*]llewic y gwelais y weledigaeth hon, Bot ryw lestr vnwedd a llenlliain vawr yn descen wedy ’r ellwng i waeret o’r nef erbyn y petair congyl, a dyvot [*]a ’oruc yd ataf. 6A’ phan ddeleis selw ernei, yr [‡]ystyriais, a’ gwelais [*]pedwartroedogion y ðaear, a’ [‡]bestviloedd, ac [‡]ymlucieit, ac ehedieit y nef. 7A’ chlyweis leferydd yn dywedyt wrthyf, Cyvot Petr: lladd a’ [*]bwyta. 8A dywedais inef, [‡]Na vvnaf Arglwydd: Can ys dim [*]cyffredin ai aflan nid aeth vn amser o ve wn vy‐genae. 9Ac atep o’r lleferydd[‡]vyvi eilwaith o’r nef, Y pethae a [*]lanhodd Dew, na [‡]chyffredina di. 10A’ hyn a wnaethpwyt tairgwaith, a’r oll pethe a gymerwyt y vynydd drachefn ir nef. 11Ac wele, yn [‡]y man ydd oedd tri‐gwyr wedy dyvot eisioes i’r tuy lle ir oeddwn i, wedy ei d’anvon o Cesareia ataf. 12A’r Yspryt a ddyvot wrthyf, ar vynet o hanof y gyd ac wynt, eb [*]petrusaw: ac yno y daeth y chwech broder hynn gyd a mi, ac ydd aetham y mewn y duy ’r gwr. 13Ac ef a ddangoses y ni [‡]p’oð y gwelsai ef Angel yn ei duy, yr hwn a safawdd ac a []ddywedawdd wrthaw, Anvon [*]’wyr i Ioppa, a’ galw am Simon y gyfenwir Petr: 14ef e a ymadrodd ’eiriae wrthyt’, trwy yr ei ith [*]iacheir tydi ath oll tuy. 15Ac a mi yn dechrae llavaru y [‡]dygwyddawð yr Yspryt glan arnwynt, megis ac arnam nineu[*]yn y dechreat. 16Yno y meddyliais am ’air yr Arglwydd, modd y dywetsei ef, Ioan a vatyddiawdd a dwfr, [‡]a’ chwitheu a vatyddier a’r Yspryt glan. 17Gan hyny [*]ac a Dew yn rroi yddwynt wy gyfryw ddawn ac a roes i nineu, pan credesam yn yr Arglwydd Iesu Christ, pwy oeddwn i, y allu [‡]gwrthladd Dew? 18Pan glywsant wy hynn, dystewy a [*]’orugant, a’ gogoneddy Dew, gan ddywedyt, Can hynny ac ir Cenetloedd y rhoddes Dew [‡]ediveirwch [*]er bywyt.

19Ac wyntwy a ’oyscaresit obleit y [‡]gorthrymder y godesei yn‐cylch Stephan, a rodiesont trwyodd yn y ddaethant i Phenice ac Ciprus, ac Antiocheia, eb precethy yr gair y nep, anid ir Iuddaeon yn vnic. 20Ac ’rei o hanaddwynt oedd wyr o Cyprus ac o Cyrene, y sawl pan ddaethant y Antiocheia, a ymddiddanesont a’r Groecieit, ac a precethesont yr Arglwydd Iesu. 21A’ llaw yr Arglwydd oedd gyd ac wynt: ac niuer mawr a gredawð ac y ymchwelawdd [‡]ar yr Arglwydd. 22Ac yno y daeth y gair o’r pethae hyny i glustiae yr Eccles, ’oedd yn‐Caerusalem, ac wynt anvonesont Barnabas y vyned yd yn Antiocheia. 23Yr hwn gwedy ei ddyvot a’ gwelet [*]rrat Dew, llawen vu ganthaw, ac ef a annogawdd bavvp oll, ar vot yddwynt trwy [‡]arvaeth calon [*]’lyny wrth yr Arglwydd. 24Can ys gwr da ytoedd ef, a’ llawn o’r Yspryt glan, a’ ffyð, a ’lliosogrwydd o popul a ymgyssylltawdd a’r Arglwydd.

25Yno ydd aeth Barnabas y maith i Tarsus y geisiaw Saul: 26ac wedy y ddaw ei gahel, ef ei duc y Antiocheia. Ac e ddarvu, y n y buont vlwyddyn gyfan yn cytal ar Eccles, ac yn dyscy [*]tyrva vawr, ac y n y ’alwyt y discipulon yn gyntaf lle yn Antocheia yn Christianogion.

Yr Epistol ar ddydd. S. Iaco.

27Ac yn y dyddiae hyny y daeth Prophwyti o Caerusalem i Antiocheia: 28ac y cyvodes vn hanaddynt a elwit Agabus, ac yr arwyddocaodd trwy yr Yspryt, y byddei [‡]newyn mawr dros yr oll vyt, yr hynn hefyt y ddarvu y dan Claudius Caisar. 29Yno yr discipulō pop vn yn ol ei allu, a ddarparasont anvon rryvv cymporth ir broder oedd yn preswiliaw yn Iudaia. 30Yr hyn hefyt a wnaethant, gan ddanvon at yr Henafieit, trwy law Barnabas a’ Saul.

[*] 11:1 * dderbyn

[‡] 11:2 ‡ cylchdoriat

[*] 11:5 ‡ ðieithrwch meddwl

[*] 11:5 * wnaeth

[‡] 11:6 ‡ synniais, creffeis

[*] 11:6 * aniueilieit petwar carnol

[‡] 11:6 ‡ gwylltviloedd

[‡] 11:6

[*] 11:7 * ac ys

[‡] 11:8 ‡ Nyw ’r Ddew i minewneuthur

[*] 11:8 * haloc

[‡] 11:9 ‡ ymy

[*] 11:9 * purhawð, carthawdd

[‡] 11:9 * haloga

[‡] 11:11 ‡ ebrwydd

[*] 11:12 * ddowto

[‡] 11:13 ‡ pa vodd

[] 11:13 ‡ ddywait

[*] 11:13 * rei

[*] 11:14 * cedwir

[‡] 11:15 ‡ syrthiodd

[*] 11:15 * ar, or

[‡] 11:16 ‡ anid chwychwy

[*] 11:17 * as rhoes

[‡] 11:17 ‡ gohardd, llestair, rhwystro

[*] 11:18 * wnaethāt

[‡] 11:18 ‡ penyt

[*] 11:18 * i vywyt

[‡] 11:19 ‡ blinder, artaith

[‡] 11:21 * at

[*] 11:23 * gras

[‡] 11:23 ‡ pwrpos

[*] 11:23 * ddylyn yr Arglwydd

[*] 11:26 * popul

[‡] 11:28 ‡ drudaniaeth

Pen. xij.

Herod yn ymlit y Christnogion. Yn lladd Iaco. Ac yn carcharn Petr: A’r Arglwydd yn ei ryddhay trwy Angel. Aruthredd angae Herod. Yr Euangel yn cerddet rracðei yn llwyddianus. Barnabas ac Saul yn ynchwelyt i Antiocheia, ac yn cymeryt Ioan Marc gyd ac wynt.

12

Yr Epistol ar ddydd. S. Petr.

1AC yn‐cylch y cyfamser hyny, yr estennoð Herod Vrenhin ei ddvvylaw y [*]gystuðiaw yr ei or Ecclesi. 2Ac ef a laðawð Iaco brawd Ioan a chleddyf. 3A’ phan welas ei vot yn voddlawn gan yr Iuddaeon, ef aeth racddo, y ddalha Petr hefyt (ac dyddiae yr bara [*]croyw ytoedd hi) 4ac wedy iddaw ei ddalha, y dodes ef yn‐carchar, ac ei rhoðes at petwar petwarieit milwyr yew gadw, gan veddwl ar ol y Pasc y ddwyn e allan ir popul. 5Ac velly Petr a getwit yn‐carchar, a’ gweddi [*]ddifrifol a wnait gan yr Eccles ar Ddew y drostaw. 6Ac pan oedd Herod aei vryd ar y ddwyn ef allan ir bohul, y nos hon o y cyscawdd Petr rryng dau [*]vilwr, wedy ei rwymo a dwy catwyn, a’r ceidweit [*]rac y drws a gatwent y carchar. 7Ac wele, Angel yr Arglwydd yn dyvot [‡]ar ei huchaf, a’ llewych oedd yn dyscleiriaw yn y tuy, ac ef yn taro Petr ar ei ystlys, ac yn ei gyvody i vynydd, gan ddywedyt, Cyvot yn vuan. A’ei gatwynae a syrthiasant o [*]iar ei ddwylaw. 8Dywedyt o’r Angel wrthaw, Ymwregysa, a ’rhwym dy [‡]sandalae vvrthyt. Ac velly y gwnaeth. Yno y dywedodd wrthaw. Gwisc dy ddillat am danat, a’ chanlyn vi. 9Ac Petr a ðaeth allan ac ei [*]canlynawdd, ac ny wyddiat ef vot yn wir, y peth a wnaethit gan yr Angel, anid tybyet mae gweledigaeth a welsai. 10Weithiam wedy ei mynet eb law y gyntaf ar ail gadwriaeth, wy ðaethant ir porth haiarn, y [‡]arwein ir dinas, yr hwn a ymagorawdd yddwynt o ei waith ehun, ac wy aethant allan, ac a drawenesont trwy vn [*]heol, ac eb‐oludd ydd ymedawodd yr Angel [‡]y wrthaw.

11Ac wedy ymchwelyt Petr ato ehun, y dyvot, Yn awr y gwnn yn ddiau, mae yr Arglwydd a dd’anvonas ei Angel, ac am [*]gwaredawdd i o law Herod, ac y wrth ddysgwyliat popul yr Iuddaeon. 12Ac wrth iddaw [‡]adveðylied, e ðaeth i duy Vair, vam Ioan, ’rhwn oedd ei gyfenw’ Marc, lle ydd oedd llawer wedy’r ymgascly ac yn gweddiaw. 13Ac wedi i Petr [*]guro drws yr entri, y daeth morwyn allan y wrandaw, aihenw Rhode. 14A’ phan adnabu hi lais Petr, nid agores hi ddrvvs yr entri gan lewenydd, eithyr rhedec y mewn, a’ manegy bot Petr yn sefyll [‡]gerwynep yr entri. 15Ac wytheu ddywedesont wrthei, Ydd wyt ti wedy ynvydy. A’ hithae a gadarnhaodd vot y peth velly. Yno y dywedesant wy, Ei Angel ef ytyw. 16Ac Petr oedd [*]yn parhay yn curo, a’ gwedy yddwynt ei agori, a’ y welet ef, sanny a wnaeth arnwynt. 17Ac ef a amneidiawdd arnwynt a llaw, ar dewi o hanwynt, ac a vanagawdd yddwynt, [‡]paddelw y dugesei yr Arglwydd ef allan o’r carchar. Ac ef a ddyvot, Evvch‐y‐ddangos y pethae hyn i Iaco ac ir broder: ac ef a ymadawodd ac a hyntiodd i le arall.

18Eithr pan ddyddhaodd hi, y bu trallot nyd bychan ymplith y [*]milwyr, pa beth[‡]a wnaethit i Petr. 19Ac wedy i Herod y geisiaw ef, ac eb ei gahel, ef a holawdd y ceidweit, ac a ’orchymynawdd ei harwein ymaith yvv[*]poeni. Ac ef aeth y waered o Iudaia i Caisareia, ac a arosodd ynavv. 20Ac Herod oedd [‡]aei vryd ar ryvela yn y erbyn wy o Tyrus a Sidon: ac wyntwy oll a ddaethant yn vn vryd attaw, ac wedy [*]troi Blastus oedd was stavell yr Brenhin, erchy heddwch a ’orugant, can ys bot [‡]maethddrin y gwlad hwy [*]gan [‡]dir y Brenhin. 21Ac ar ddyddgwaith nodedic, ydd ymwiscodd Herod yn‐gwisc brenhinawl, ac ydd eisteddawð yn y vrawdle, ac y areithiawdd wrthwynt. 22A’r popul a roes [‡]gawri, gan ddyvvedyt, Llef Dew, ac nyd dyn. 23Ac [*]yn ehegr Angel yr Arglwydd y trawodd ef, can na roðesei ef y [‡]gogoniant y Ddew, ac ef a [*]eswyt gan bryvet, ac a ddyffoddes. 24A’ gair Dew a dyvot, ac a liosocwyt 25Yno Barnabas ac Saul a ymchwelesont [‡]o Gaerusalaem, gwedy yddwynt gyflawny ei swydd, ac a gymeresont [*]gyd a’n hwy Ioan, yr hwn y gyfenwit, Marc.

[*] 12:1 * orthrymu, vlinaw

[*] 12:3 * cri, crai, disurdoes

[*] 12:5 ‡ ddyval, ddwys

[*] 12:6 * sawdiwr

[*] 12:6 * ar gyfor, wrth

[‡] 12:7 ‡ atwynt

[*] 12:7 * wrth

[‡] 12:8 ‡ escidiae

[*] 12:9 * dilynoedd

[‡] 12:10 ‡ a dywys

[*] 12:10 * ystryt

[‡] 12:10 ‡ ac ef

[*] 12:11 * achubawð

[‡] 12:12 ‡ synniaw

[*] 12:13 * ffusto

[‡] 12:14 ‡ wrth

[*] 12:16 * byth

[‡] 12:17 ‡ pa wedd, po’dd

[*] 12:18 * sawdwyr

[‡] 12:18 ‡ ddarvesei

[*] 12:19 * cospi

[‡] 12:20 ‡ wedy llidiaw yn ei veddwl

[*] 12:20 * enill

[‡] 12:20 ‡ maethy, magy

[*] 12:20 ‡ llafnr, heiniar

[‡] 12:20 * orsedd

[‡] 12:22 ‡ vonllef

[*] 12:23 * eb ohir, yn y lle

[‡] 12:23 ‡ clod, moliāt, anrydeð

[*] 12:23 * vytawyt

[‡] 12:25 ‡ i

[*] 12:25 * ganthynt

Pen. xiij.

Bod galw Paul a’ barnabas y precethy ymplith y Cenetloeð. Am Sergius Paulus, ac Elymas y swynwr. Ymadawiat Marc. Paul yn precethy yn Antiocheia. Fyðd y Cenetloedd. Bod gwrthðot yr Iuddaeon. Bod y sawl a ordeiniwyt i vywyt, yn credy. Frwyth ffydd.

13

1YDd oedd hefyt yn yr Eccles ytoedd yn Antiocheia, Prophwyti ’rei a’ dyscyawdron, megis Barnabas, ac Simeon y elwit Niger, a ’Lucius o Cyrene, ac Manahen (yr hwn [*]y ddaroedd ei gyd vaethrin gyd ac Herod y Tetrarch) ac Saul 2Ac mal ydd oeddent wy yn [‡]gweini ir Arglwydd, ac yn vmprydiaw, y dyvot yr Yspryt glan, [*]Didolwch i mi Barnabas ac Saul, ir [‡]gwaith y gelwais am danwynt. 3Yno ydd vmprydiesont, ac y gweðiesont, ac y dodesont ei dwylaw arnaddvvyynt, at y gellyngesont yvv hynt. 4Ac wynte wedy ei d’anvon ymaith y gan yr Yspryt glā, aethan y wared y Selcucia, ac o ddyno mordwyaw a’ orugant y Cyprus. 5Ac pan oeddent yn Salamis, y precethesant ’air Dew yn [‡]Synagae yr Iuðeon: ac ydd oedd Ioan hefyt yn [*]wenidawc yddvvynt. 6Ac wedy yddwynt gerddet dros yr ynys yd yn Paphus, wy a gawsant ryw swynwr, gau prophwyt, o Iddew, a’ei enw Bariesus, 7yr hwn ytoeð y gyd a’ [*]Raglaw Sergius Paulus, vn oedd wr [‡]prudd. Ef e a ’alwodd‐ato am Barnabas ac Saul, ac a ddesyfawdd cael clywet gair Dew. 8Ac Elymas, y swynwr (can ys velly ytyw ei enw oei ddeongyl) a wrthladdawdd yddwynt, gan geisiaw d’atroi y Raglaw o’r ffydd. 9Yno Saul (yr hvn hefyt a elvvir Paul) yn gyflawn or Yspryt glan, a [*]hylldremiawdd arnaw, 10ac a ddyvot, [‡]A gyflawn o bop dichell a’ phop [*]twyll, map diavol, a’ gelyn pop cyfiawnder, a ny pheidy a [*]dychwelyd vnion ffyrdd yr Arglwydd? 11Ac yn awr, [‡]nachaf, llaw yr Arglwydd ys yd arnat, a’ dall vyddy, ac eb welet yr haul dros amser. Ac yn [*]ddiatrec y syrthiawdd arno niwlen a’ thywyllwch ac ef aeth o y amhylch, y geisiaw [‡]llaw‐arweinwyr. 12Yno y Raglaw pan welas yr hyn a wnaethit, a credoð, gan ryveddy wrth ddysceidaeth yr Arglwydd. 13Pellach, wedy daroedd i Paul a’r ei oedd gyd ac ef [*]ddiangori y wrth Paphus y daethant i Perga dinas ym‐Pamphilia: yno yr ymadaodd Ioan ac wynt, ac a ymchwelawdd i Caerusalem. 14Ac wedy yddwynt vyned ymaith o Perga, wy ddaethāt i Antiocheia dinas ym‐Pisidia, ac mynet y mewn ir Synagog y dyð Saboth, ac eisteð a ’orugant. 15Ac yn ol [‡]y llith y Ddeddyf a’r Prophwyti, [*]yr archsynagogwyr a dd’anvonesont attwynt, gan ddywedyt, Ha wyr vroder, a’s oes genwch [‡]neb gair eiriol ir popul, dywedwch rhagoch. 16Yno y cyvodes Paul ac wedy yddo amneidio a llaw am ’oystec, y dyvot, A wyr yr Israel, a’r sawl ’sy yn ofny Dew, gwrandewch. 17Dew y popul hynn yr Israel a []ddetholes ein tadae, ac a dderchafawdd y popul pan oedd yn preswiliaw yn tir‐yr Aipht, ac a braich goruchel y duc ef wynt allan oddynaw, 18ac amgylch amser danugain blynedd y goddefawdd ef y moesae hwy yn y dyffaithvvch. 19Ac wedy yddaw [‡]ddiley saith cenetl yn‐tir Chanaan, y [*]parthawdd ef y tir hwy yddwynt a [‡]choelbren.

20Ac wedy hyn y rhoes ef yddynt vrawdwyr yn‐cylch petwar‐cant a’ dec a dauugain o vlynyðedd, yd ar amser Samuel y Prophet. 21Ac yn ol hynny yr archasant gael Brenhin, ac y rhoes Dew yðwynt Saul, vap Cis gwr o lwyth Beniamin dros yspait dauugain blynedd. 22Ac yn ol y [*]ysmuto ef, y cyvodes ef Ddauyð yn Vrenhin yddwynt, am ba vn y testiawdd ef, gan ddywedyt, Ys cefeis Ddauydd vap Iesse, gwr [‡]herwydd vy‐calon, yr hwn a wna pop peth a’r ewyllysiwyf. 23O had hwnn yma y cyvo‐des Dew [‡]wrth ei addewit ir Israel, yr Iachawdr Iesu: 24pan precethodd Ioan yn gyntaf [*]o vlaen y ddyvodiat ef, vatyð [‡]ediveirwch ir oll popul Israel. 25Ac pan gyflawnoð Ioan ei [*]gerðet, y dywedoð, y neb a veddylwch vy‐bot i, nid hvvnvv yw vi: eithyr wele, y mae vn yn dyvot ar vy ol i, yr hwn nid wyf deilwng y []ddatdod escit ei draet.

Yr Epistol ddie Marth Pasc.

26A wyr vroder, plāt cenedlaeth Abraham, a’ pha’r ei bynac yn eich plith ys ydd yn ofny Dew, y chvvychwi yd anvonwyt gair yr iecheit [*]hwnn. 27Can ys preswylwyr Caerusalem a’ ei llywodraethwyr cā nad adnabuont ef, nac eto llefae yr Prophwyti, yr ei a ddarllenir pop dydd Sabbath, y gyflawnesant wy, can y []varny ef, 28a chyd na chawsant ddim achos angae arnavv, val cynt yr archasant vvy ar Pilat y ladd ef. 29Ac gwedy yddwynt [‡]gwplay pop peth a escrivenesit o hano, eu descenesont i ar y pren, ac ei dodesont [*]ym‐monwent. 30Ac Dew y cyvodes ef i vynydd o veirw. 31Ac y gwelwyt ef lawer dydd y ganthwynt, yr ei ddaeth i vynydd gyd ac ef o Galilaia i Caerusalem, y sawl ys yn testion iddo wrth y popul. 32A’ nineu dd’ym yn manegy y chwy, am yr addewit a wnaethpwyt ir tadae, 33ddarvot i Ddew ei gyflawny y nyni y plant wy, can iddo gyvody Iesu, megis ac yð escrivenir yn yr ail Psalm, Y map meu yw ti: myvi heðyw ath [*]genetlais. 34Ac am iddaw y gyvody ef o veirw [‡]ny mwyach ar adymchoelyd ir [*]bedd, y dyvot val hyn, Roðaf ychwy sanctawl bethae Dauid, yr ei ynt [‡]ffyðlon. 35Erwydd paam y dywait ef hefyt yn lle arall, Ny adewy ith Sanct welet [*]llwgredigeth. 36Can ys Dauid eisioes gwedy iddaw wasanaethy ei oes, drwy gyccor Dew, ef a hunawdd, ac a [‡]osodwyt gyd aei dadae, ac a welawdd lygredigeth. 37Eithr ef e ’rhwn a gyvodoð Dew i vynydd, ny welas ddim llwgredigaeth. 38Can hyny bid wybodedic y chwy, hawyr vroder, may trwy hwn yma y precethir ychwy vaddeuant pechatae. 39Ac ywrth pop peth, y gan ba r’ei ny ellit eich cyfiawny [*]trwy Ddeðyf Moysen, ys trwy ddaw ef pop vn a creta, a gyfiawnir. 40Gwilwch am hyny, rac dyvot [‡]arnoch, y peth a ddywedir yn y Prophwyti, 41Edrychwch ddirmygwyr, a’ rhyveddwch, a’ [*]diflanwch ymaith: can ys, gweithiaf [‡]weithred yn eich dyddiae, gweithredd ny’s credwch, a byddei y neb ei [*]vanegy ychwy.

42Ac wedi ei ei dyvot wy allan o Synagog yr Iuddaeon, ydd atolygawdd y Cenetloedd preceo hanynt y geiriae hyn y ddwynt y dydd Sabbath nesaf, 43A’ gwedy [*]ymadael or Gynnulleidfa, llawer or Iuddaeon, ac o [‡]proseliteit o’r oeð yn ofny Dew, a ddylynesant Paul ac Barnabas, yr ei a lavarodd wrthwynt, ac a annogawdd arnaddwynt ar aros yn [*]rrat Dew, 44A’r dydd Sabbath nesaf, y daeth yr holl ddinas [‡]haiach [*]ir vn lle y vrandaw gair Dew. 45A’ phan welas yr Iuddaeon y popul, y cyflawnwyt wy o [‡]genvigen, ac a [*]ðywedesant yn erbyn y pethae, a ddywedwyt gan Paul, gan ei gwrth‐ddywedyt a’ ei[‡]caply. 46Yno y llevarawdd Paul a’ Barnabas yn [*]hederus, gan ddywedyt, Rait oedd [‡]ymadrodd gair Dew yn cyntaf y chvvy chwi: anid can y chwi ei wrthladd e a’ch barny eichunain yn anteilwng o vywyt tragyvythawl, [‡]nachaf, nyni yn [*]ymchwelyt at y Cenetloeod. 47Can ys velly y gorchymynawdd yr Arglwydd y ni, gan ddyvvedyt. [‡]Gosodeis dydi yn [*]leuver ir Cenetloedd, y n y bych iachyt yd ar ddyweð y byt. 48A’ phan glybu yr Cenetloedd, llawenhay a wnaethant, a gogoneddy gair yr Arglwydd, a’ chyniver ac a ordinesit ir [‡]bywyt tragyvythawl, a gredesant. 49Ac val hynn y [*]cyhoeddit gair yr Arglwydd trwy gwbyl o’r wlat. 50A’r Iuddaeon oedd yn cynnyrfy rei or gwragedd devosionol ac anrydeddus, a’ phennaethieit y dinas, ac y godesont ymlit yn erbyn Paul ac Barnabas, ac ei gyrresont allan oei tervynae hvvy. 51A’ hwynteu a yscytwesant y llwch i wrth ei traed, yn y herbyn hwy, ac a ddaethant i Iconium. 52A’r discipulon a gyflawnit o lawenydd ac o’r Yspryt glan.

[*] 13:1 * vrawdmaeth ydoedd

[‡] 13:2 ‡ goasanaethy

[*] 13:2 * Neilltuwch, goanrhedwch

[‡] 13:2 ‡ gorchwyl

[‡] 13:5 ‡ cynnlleidvaae

[*] 13:5 * vynestr

[*] 13:7 * deputi

[‡] 13:7 ‡ doeth

[*] 13:9 * ddalhwys selw,

[‡] 13:10 ‡ O

[*] 13:10 * adwyth, mesyf

[*] 13:10 * ymchoelyd, troi

[‡] 13:11 ‡ wele

[*] 13:11 * y man

[‡] 13:11 ‡ aei tywsei erbyn ei, law

[*] 13:13 * hwyliaw ymaith

[‡] 13:15 ‡ darllen

[*] 13:15 * llywodraethwyr y Sinagog

[‡] 13:15 ‡ vn

[] 13:17 * ddewisodd

[‡] 13:19 ‡ ddestriw, ddinistro

[*] 13:19 * rhanawdd

[‡] 13:19 ‡ chwt, chwtys

[*] 13:22 * roi ef heibio, ddigyvoethi

[‡] 13:22 ‡ yn ol

[‡] 13:23 * herwydd, yn ol

[*] 13:24 * gerbron

[‡] 13:24 ‡ penyt

[*] 13:25 * cwrs, gyrfa

[] 13:25 ‡ ellwng

[*] 13:26 * hyn

[] 13:27 ‡ vwrw, ddamno

[‡] 13:29 * cyflawny, orphen

[*] 13:29 ‡ mewn beð

[*] 13:33 * cefeis, enelleis

[‡] 13:34 ‡ eb

[*] 13:34 * llygredigaeth

[‡] 13:34 ‡ ffyrfion

[*] 13:35

[‡] 13:36 ‡ ddodwyt

[*] 13:39 * cau Cyfraith

[‡] 13:40 ‡ ar eich gwartha

[*] 13:41 * dwānwch

[‡] 13:41 ‡ waith

[*] 13:41 * datcan

[*] 13:43 * ymoyscary

[‡] 13:43 ‡ dieithreit

[*] 13:43 * gras

[‡] 13:44 ‡ canmwyaf

[*] 13:44 * ynghyt

[‡] 13:45 ‡ gwynvydy

[*] 13:45 * wrthddywedant

[‡] 13:45 ‡ ymserthy

[*] 13:46 * eon

[‡] 13:46 ‡ ddeongl esponio

[‡] 13:46 ‡ wele,

[*] 13:46 * troi, mynet

[‡] 13:47 ‡ Gwneuthym

[*] 13:47 * oleuni, llewych

[‡] 13:48 ‡ vuchodd

[*] 13:49 * dugit

Pen. xiiij.

Dew yn rhoddi rhwyðteb yw ’air. Paul ac Barnabas yn precethy yn Inconium, a’ bot ei hymlit. Yn Llstyra yr bobul yn wyllysio aberthy i Barnabas ac i Paul, ac wythe yn ei gwrthðot, ac yn ei hānoc hwy y addoli yr gwir Ddew. Llapyddio Paul. Wynthwy yn cadarnhay y discipulon yn ffydd a dioddefgarwch, ac yn gesot gweinidogion. Ac wedy yddwynt gerddet llawer o leoedd, y maent yn adrodd ei dyvalwch yn Antiocheia.

14

1AC e ddarvu yn Iconium, bot yddwynt ill dau [*]gyd vyned i Sinagog yr Iddaeon, a’ llavaru velly, y n y bu i liosogrvvydd mawr or Iuddaeon ac or Groecieit gredy. 2Anid yr Iuddaeon [‡]ancredadvvy a gyffroesont, ac a lygresont veddyliae y Cenetloedd yn erbyn y broder. 3Ac am hyny yr arosant ynaw yn hir o amser, ac a gympwyllesont yn hyderus [*]yn yr Argiwyð, yr hwn a destolaethei y gyd a’ gair y rat ef, ac a barawdd bot gwneuthy ’r arwyddion a’ ryveddodae [‡]gan y dwylaw hwy. 4A’ phopul y dinas a [*]parthwyt a’r ei a [‡]oeddent y gyd ar Iuddaeon, a’r ei gyd a’r Apostolon. 5Ac pan wnaethpwyt rhuthr y gan y Cenetloedd, a’r Iuddaeon, y gyd aei llywodraythwyr i [*]sarhay, ac yw llapyddiaw, 6deall y peth wnaethant a’ [‡]chilio i Lystra, ac Derbe, dinasoedd yn Lycaonia, ac ir [*]bro o y amgylch, 7ac yno ydd oeddent yn precethy yr Euangel.

8Ac ydd oedd [‡]neb gwr yn eistedd yn Lystra, eb veddy [*]o ei draet, yr hwn ytoedd yn [‡]efrydd o groth ei vam, ac ni rodiesei erioet: 9Hwn a glybu Paul yn ymadrodd: yr hwn gan edyrch arnaw, ac yn [‡]gwelet vot ganthaw ffydd i [*]vot iachay, 10a ddyvot a llef vchel, Sa yn dy vnion sefyll ar dy draet. Ac ef a neitiawdd y vynydd, ac a rodiawdd. 11Yno pan welas y popul yr hynn a wnaethoedd Paul, y darchavesant ei llef, can ddywedyt yn iaith Lycaonia, Dewiae a ddescenesent atam yn rhith dynion. 12Ac vvy alwasant Barnabas yn[‡]Iupiter, ac Paul, yn[*]Mercurius, can ys vot ef yn [*]ymadroddwr pennaf. 13Yno yr offeiriat yddo Iupiter, yr hwn ytoedd ger wynep y dinas, a dduc teirw a garlanti gerbron y pyrth, ac a vynesei aberthy y gyd a’r popul. 14Am’d pan glybu yr Apostolō, Barnabas ac Paul, wy a rwygesont ei ddillat, ac a redesont y mevvn ymplith y popul, gan lefain, 15a’ dywedyt, Ha wyr, paam y gwnewch y pethae hyn? A’ dynion ym nineu yn‐[‡]gorvot dyoðef val chwychwy, ac yn precethy ychwy, ar ymchwelyt o hanoch y wrth y gweigion [*]pethae hynn at y Dew byw, yr hwn a wnaeth nef a daiar, a’r mor, [‡]a ’r oll ys ydd ynthwynt. 16Yr hwn yn yr oesoedd vu gynt a ’oddefawdd ir Cenetloedd [*]’orymddaith yn ei ffyrdd eihunain. 17Cyd na adawodd ehun yn ddi‐dyst, can iddaw wneythy daoni, ac dody glaw y nyni or nefoedd, ac amserae ffrwythlawn, a’ llanwy ein calonae ac [*]abwyt, ac a llewenydd. 18Ac wynt yn ymaðrodd y pethae hynn, braidd yr attaliesant wy’r popul rac aberthy yddwynt. 19Yno y daeth ryw Iuddaeon e Antiocheia ac Iconium, yr ei wedy yddwynt [*]gvvbl eiriol y popul, a lapyddiesont Paul, ac ei lluscesont allan or dinas gan dybieit ei varw. 20Ac a’r discipulon yn sefyll oei amgylch, y cyvodes ef, ac yd aeth y mewn ir dinas, a’ thranoeth y tynnawð ef a’ Barnabas i Dderbe. 21Ac wedy yddwynt praecethy ir dinas hono, a’ [‡]dyscy llawer, wy ymchwelesōt i Lystra ac i Iconium, ac i Antiocheia, 22gan gadarnhay [*]calonae yr discipulon, a’ ei hannoc y [‡]aros yn y ffydd, gan ddyvvedyt[*]mae trwy trollodae lawer y byð dir y ni vyned y mewn teyrnas nef. 23Ac wedy ordiniaw o hanynt yddwynt Henafiait trwy etholedigaeth ym‐pop Eccles, a’ gweddiaw, ac vmprydiaw, wy ei gorchymynesont vvy ir Arglwydd yr hwn y credent ynthaw. 24Ac fal hyn gwedy yddwynt vyned dros Pisidia, y daethant i Pamphilia. 25Ac wedy precethu o hanaddynt yr gair ym‐Perga y descenesont y ddinas Attalia, 26ac o ddynaw yr hwyliesont y Antiocheia, o’r lle y gorchymynesit wy i [‡]rat Dew ir gwaith y [*]gyflawnesent. 27Ac yno wedy ei dyvot a’ chascly yr Eccles yn‐cyd, adrodd a wnaethant pop peth a’r y wnaethoeðoedd Dew trwyddwynt vvy, a’ darvot iddaw agori drws y ffydd ir Cenetloedd 28Ac ynaw ydd arosant yn hir o amser y gyd a’r discipulon.

[*] 14:1 * vyned ar vnwaith

[‡] 14:2 ‡ a’r ny chredynt

[*] 14:3 * drwy nerth

[‡] 14:3 ‡ drwy

[*] 14:4 * ’ohanwyt

[‡] 14:4 ‡ savent

[*] 14:5 * wneuthur trawsedd ac wynt

[‡] 14:6 ‡ ffo

[*] 14:6 * ar dal

[‡] 14:8 ‡ rryw wr

[*] 14:8 * ar

[‡] 14:8 ‡ cloff, crupl

[‡] 14:9 ‡ deall

[*] 14:9 * gahel

[‡] 14:12 ‡ Iou

[*] 14:12 * Merchur

[*] 14:12 * tavodioc

[‡] 14:15 ‡ vn gyflwr, vnryw hanvot

[*] 14:15 * ddelwae

[‡] 14:15 ‡ a’ ei gorymddwyn

[*] 14:16 * rodiaw, gerddet

[*] 14:17 * llyniaeth, ymborth

[*] 14:19 * annoc

[‡] 14:21 ‡ dyscyplio

[*] 14:22 * eneidiae

[‡] 14:22 ‡ barhay

[*] 14:22 * y daw

[‡] 14:26 ‡ ras

[*] 14:26 * gwplesēt

Pen. xv.

Ymryson yn cylch yr [*]enwaediat. Yr Apostolieit yn anvon ei dosparth at yr Ecclesi. Paul ac Barnabas yn precethy yn Antiocheia. Ac yn ymddidoli a ei gilydd o bleit Ioan Mark.

15

1AC yno y descenawdd ’r ei o Iudaia, ac a ddyscesont y broder, gan ddyvvedyt. Addieithr bot eich enwaedy, [*]herwydd Deddyf Moysen, ny ellwch vot yn [‡]cadwedic. 2A’ phan ytoedd ymryson nyd bachan, ac ymddadlae gan Paul ac Barnabas yn y erbyn hwy, yno ordeiniaw a wnaethant i Paul ac Barnabas ac yr eill o hanynt, vyned i vynydd i Caerusalē, at yr [*]Ebestyl a’r henafiait o bleit yr [‡]ymofyn hyn. 3Yno wedy ei d’anvon wy ymaith gan yr Eccles, traweny a wnaethant trwy Phoinice, ac Samareia, gan vanegy ymchweliat y Cenetloedd: ac wy a dducesont lewenydd inawr ir oll vroder. 4Ac pan ddaethant i Gaerusalem, ei d’erbyniwyt y gan yr Eccles, a’r Apostolion ar Henafieit, ac manegy a ’orugant pa pethae a wnaethai Ddew trwyddwynt vvy. 5Eithyr eb vvynt, yr ei o sect y Pharisaiait, a’r oedd yn credy, a gyvodesont, gan ddywedyt, vot yn angenrait y enwaedy hwy, a’ gorchymyn yddvvynt gadw [‡]Deðyf Moysen. 6Yno y daeth yr Apostolon ar Henafieit yn‐cyt, y [*]edrych ar yr [‡]ymadrodd hwnn. 7Ac wedy bot ymddadle mawr, y cyvodes Petr, ac y dyvot wrthwynr, Ha wyr vroder, chwi wyddoch ðarvot er estalm o amser, yn ein plith ni y Ddew vy n ethol i, yn y byðei ir Cenetloeð trwy vy‐genae glywet gair yr Euāgel, a’ chredy. 8Ac Dew [‡]yr hwn a [*]edwyn calonnae, a dduc testolaeth gyd ac wynt, gan roddi yddwynt vvy yr Yspryt glan, megis ac y gvvnaeth i nineu, 9ac ny wnaeth ef ddim gohanrhet y rhom ni ac wyntvvy, [*]can darvot iddo drwy ffydd [‡]carthy ei calonnae. 10Ac yn awr paam ydd ych yn [*]tēpto Dew, wrth ddody iau ar warhae ’r discipulon, yr hwn ny allawdd na ein tadae na nineu ei [‡]ðygy? 11Eithr yð ym ni yn credu, trwy rat Iesu Christ ein bot yn gatwedic, yn y modd y maent wy. 12Yno yd ystawodd yr oll tyrfa, ac y gwrandawsant Barnabas ac Paul, yr ei a vanagent pa arwyddion a’ ryveddodac a wnaethai Dew ymplith y Cenetloed trwyddynt vvy. 13Ac wedy yddwynt [*]ymoystegy, ydd attepadd Iaco, gan ddywedyt, A‐wyr vroder, gwrandewch vi. 14Symeon a vanagawð, paddelw y [‡]govwyawdd Dew yn gyntaf y Cenetloeð, y gymeryt o hanvvynt bopul y Enw ef. 15Ac [*]wrth hynn y cyssona geiriae yr Prophwyti, mal yð escrivēnir, 16Yn ol hyn yð ymchwelaf, ac yr adadeilaf [‡]tabernacul Dauid, yr hwn a syrthiawdd, ai adveilie a [*]at gyweiriaf, ac ei cyfodaf, 17yd pan vo[‡]relyw y dynion ymgeisiaw yr Arglwydd, ac ir oll Cenetloedd, ar pa rei y galwyt vy Enw, með yr Arglwydd yr hwn a wna yr oll pethae hyn. 18O ddechreuat y byt y mae yn wybodedic gan Ddew ei oll weithredoedd. 19Erwydd paam im‐barn i, ny ddlem ni gynnyrfy yr ei hyny o’r Cenetloedd a ymchwelwyt [*]ar Ddew, 20anid bot y ni escennrivy attwynt, a’r ymgadw o hanynt o wrth [‡]halogrwydd [*]delwae, a’ godinab, ac yrvvth y dagwyt, ac yrvvth waet. 21Can ys y mae i Voysen yn yr hen [‡]oesoedd gynt, ym‐pop dinas, ’r ei y precetha ef, canys ddarllenir ef yn y Synagogae bop dydd Sabbath. 22Yno y gwelwyt vot yn iawn gan yr Apostolion ar Henafiait y gyd a’r oll Eccles, bot anvon gwyr etholedigion oei plith ehunain i Antiocheia y gyd a Paul ac Barnabas: nid amgen, Iudas aei gyfenw Barsabas, ac Silas, yr ei oeð [‡]wyr pennaf ym‐plith y broder, 23ac escriveny llythyrae y gyd ac wynt yn y ffurf hynn. YR APOSTOLON a’r Henafeit, a’r broder, [*]at y broder y syð o’r Cenetloedd yn Antiocheia, ac yn Syria, ac yn Cilicia, yn danvon anerch. 24Can ys clywsam, ddarvot ir ei y ddaethant y wrthym, eich cynnyrfy chvvi a geiriae, a thraws [‡]siglaw eich meddyliae, gan dywedyt, Rait y chwi bot eich enwaedy, a’ chadw yr Ddeddyf, ir ei ny roddesem ni gyfryw ’orchymyn. 25Am hyny y gwelpwyt genym vot yn dda, gwedy ein dyvot yn‐cyt o gyfundab, anvon gwyr etholedigion atoch, y gyd a ein caredicion Barnabas ac Paul, 26gwyr a roesont ei [*]heneidiae tros Enw ein Arglwydd Iesu Christ. 27Can hyny yd anvonesam Iudas, ac Sylas, yr ei a venaic hefyt ychwy yr vnryw pethae ar davot leferyð. 28Can ys gwelspwyt‐yn‐dda y gan yr Yspryt glan, a chenym nineu, na ðodem [‡]angwanec vaich arnoch, na ’r pethae angenreidiol hynn, nid amgenach no, 29Bot i chwy [*]ymgynnal y wrth [‡]y pethae ’ry offrymir y ddelwae, ac ywrth waed, ac ywrth y peth y degir, ac ywrth godinab: ywrth yr ei a’s ymgadwch, da y gwnewch. Ewch yn iach. 30Ac wedy ei [*]gellwng o yno, wy ddaethant i Antiocheia, ac yn oll cynnull o hanwynt y llyosogrvvydd, wy y rroddesont yr [‡]epistol yddvvynt. 31Ac wedy yddwynt ei ðarllen, llawenhay a ’orugāt gan y []dyðāwch. 32Ac Iudas ac Silas ac wynt yn prophwyti, a anogēt y broder ac [‡]ymadroð lliosoc, ac ei cadarnhesont. 33Ac wedy yddwynt drigio ynaw dalm o amser, wy [*]vaðeuwyt yn heddwch y gan y broder at yr Apostolon. 34Ac er hynny e welawdd Silas yn iawn aros yno yn’ostat. 35Paul hefyt ef a’ Barnabas arosāt yn Antiocheia gan ei dyscy a’ phraecethy y gyd a llawer eraill ’air yr Arglwydd.

36Eithyr ar ol swrn o ddyddiae ysganei Paul wrth Barnabas, Ymchwelwn drachefyn, ac ymwelwn a’n broder ym‐pop dinas, lle precethesam ’air yr Arglwydd, ac edrych[‡]paðdelw ydd ynt arnavv. 37Ac Barnabas a gycgorawð gymeryd gyd ac ynt Ioan a elwit Marc. 38Eithr Paul a dybiawdd nad oedd yn[*]gyfaddas y gymeryd ef yn ei cymddeithas, yr hwn a [‡]dynnesei y wrthwynt o Pamphilia, ac nid aethei gyd ac wynt ir gwaith. 39Ac yno yr ymgyffroesant mor ddirvawr ac yr ymadawas yn aill y wrth y llall, val y cymerth Barnabas Varc, ac y mordyawdd i Cyprus. 40Ac Paul a ddewysawdd Silas, ac aeth [‡]racðaw wedy ei ’orchymyn gan y broder y rat Dew. 41Ac ef a dramwyawdd trwy Siria a’ Cilicia gan, gadarnhay yr Ecclesi.

[*] * Circumcisio

[*] 15:1 * yn ol

[‡] 15:1 ‡ iach

[*] 15:2 ‡ Apostolieit

[‡] 15:2 * orchest, question

[‡] 15:5 ‡ Cyfraith

[*] 15:6 * resymy

[‡] 15:6 ‡ ymater

[‡] 15:8 ‡ Gr. y calon wybedydd

[*] 15:8 * wyr

[*] 15:9 * yn ol

[‡] 15:9 ‡ ’lanhau

[*] 15:10 * provi

[‡] 15:10 ‡ arwein, ddwyn

[*] 15:13 * roi gostec

[‡] 15:14 ‡ ymwelawdd

[*] 15:15 * a

[‡] 15:16 ‡ pebyll

[*] 15:16 * adadeilaf

[‡] 15:17 ‡ gweðilliō, gwargred

[*] 15:19 * at

[‡] 15:20 ‡ vrynti

[*] 15:20 * eidole

[‡] 15:21 ‡ amser

[‡] 15:22 ‡ vlaenoriet

[*] 15:23 * rwystro

[‡] 15:24

[*] 15:26 * bywyt, enioes

[‡] 15:28 ‡ mwy

[*] 15:29 * del‐waberthae

[‡] 15:29

[*] 15:30 * maddeu, myned

[‡] 15:30 ‡ llythr

[] 15:31 * conffordd

[‡] 15:32 ‡ geiriae lawer

[*] 15:33 * ellyngwyt

[‡] 15:36 ‡ p’odd

[*] 15:38 * ddivei, gymmesur

[‡] 15:38 ‡ ymadawoð enciliawdd

[‡] 15:40 * y gerddet

Pen. xvj.

Gwedy enwaedy o Paul ar Timotheus, ei cymerth y gyd ac ef. Bot yr Yspryt yn ei galw hwy or naill wlad ir llall. Bot ymchwelyt Lydia ir ffydd. Paul ac Silas yn‐carchar yn ymchoelyt y goarcheidwad ir ffydd. Ac yn cahel ei gellwngval Ruueinuieit.

16

1YNo y daeth ef i Derbe ac i Listra: ac wele, ydd oedd ynaw [*]nep discipul aei enw Timotheus, map i wraic oedd Iuðewes ac yn credy, aei dat ytoedd Groegwr. 2I hwn ydd oedd y broder oedd yn Lystra ac Iconium, yn rhoi [‡]gair da. 3Ac am hyny Paul a vynnei iddaw vyned ymaith canthaw, ac ei cymerth ac ei enwaedawdd, o bleit yr Iuddaeon y oedd yn y [*]lleoedd hyny: can ys gwyddynt pawp, vot ei dat ef yn groecwr: 4Ac mal ydd oeddent yn ymddeith trwy yr dinasoedd, wy roesont atwynt yr [‡]yr athronddysce y ei gadw, y ddaroeð y ordeiniaw gan yr Apostolon ar Henafeit, y oedd yn‐Caerusalem. 5Ac velly y cadarnheit yr Ecclesidd yn y ffyð, ac yr ampleynt o riuedi beunydd.

6Ac wedy yddwynt tramwy dros Phrygia, a’ gorwlad Galacia, ei goharddwyt gan yr Yspryt glan rac precethy ’r gair yn Asia. 7Yno yd aethant y Mysya, ac a geisiasant vyned i Bithynia: anid na [*]ddyoddefawdd yr Yspryt yddwynt. 8Ac am hyny mynet a wnaethant trwy Mysia, ac a ddaethant y wared y Troas, 9lle ymðāgoses gweledigaeth i Paul [*]y nos. Bot gwr yno yn sefyl’ o Macedonia, ac yn gweddiaw arnaw, gan ddywedyt, Dyred y Macedonia, a’ chymporth ni. 10A’ gwedy gwelet o hanaw y weledigaeth, yn y van yr ymparatoesam i vynet i Macedonia, gan ein bot yn ddiogel mae yr Arglwydd a’n galwesei y precethy ’r Euangel yddwynt vvy. 11Yno mordwyaw a wnaetham o Troas, ac vniongyrch dyvot i Samothracia, a’ thranoeth i Neapolis, 12ac o yno y Philippi yr hon ysy ddinas pennaf ym [‡]parthae Macedonia, [*]ae thrigianwyr a hanoeðynt o Ruuain, ac yn y dinas hono y buam yn aros niuer o ddiðieu. 13Ac ar y dydd Sabbath, ydd aetham allan o’r dinas gar llaw avon, lle byddit gynefin a gweddiaw: ac eisteðesam y lavvr, ac ymðinasam a’r gwrageð, a ðaethesent yn‐cyt. 14A’ rryw wreic y elwit Lydia, erwerthai burpur, o ðinas y Thyatiriait, yr hon a ddolei Ddew, a wrandawodd arnam: yr hon a egorodd yr Arglwydd hei chalon, i ystyriaw ar y pethae a adroddit gan Paul. 15A’ gwedy y batyðio hi, ai thuylvvyth, ydd ervyniawdd y ni, gan ddywedyt, A’s barnesoch vy‐vot i yn ffyddlawn ir Arglwydd, dewch y mewn im tuy, ac aroswch yno: a hi a’n cympellawdd. 16Ac ef a ’orucpwyt, a nyni yn mynet i weddiaw, bot i [‡]nebun vachcennes ac [*]yði yspryt [‡]dewindabeth, gyhwrdd a ni, yr hon a barei elw mawr ydd ei hargswyddi [*]wrth ddewiniaw. 17Hon a [‡]ddylynei ar ol Paul a’ nineu, ac a lefei gan ddywedyt, Y [*]dynion hyn yw gweision y Dew goruchaf, yr ei ys y’n dangos yni fforð yr iechyt. 18A ’hynn a wnaeth hi lawer dydd: eithyr Paul yn [*]poenedic ganthaw hyn, a’ ledymchwelodd ac a ddyvot wrch yr yspryt, Gorchymynaf yty yn Enw Iesu Christ vynet [‡]allau o hanei. Ac ef a ddaeth al’an yr awr hono. 19Pellach pan welas hi arglwyddi vyned ymaith gobeith y [*]elw hwy, dalha Paul a’ Sylas a wnaethant, a’ ei llusco ir varchnatva at y Raclawieit, 20a’y harwein hwy at y [‡]llywiawdwyr, gan ddywedyt, Y mae yr dynion hynn ac wynt yn Iuddaeon, yn cyntyrfy ein dinas ac yn precethy [*]moesae, 21a’r nyd cyfreithlawn y ni ei derbyn, na ei cadw, a’ nyni yn Runveinieit. 22A’r tyrfa a [‡]gydgodes yn []y h’erbyn hwy, a’r [*]llywyawdwyr a rwygesont h’ei dillat, ac a ’orchymynesont ei[*]curaw‐a‐gwiail. 23Ac wedy dody llawer gwialennot yddwynt, wy ei tavlesont i garchar, gan ’orchymyn i geidwat y carchar y cadw wy yn ddiescaelus. 24Yr hwn pan derbyniawð gyfryw ’orchymyn, y bwriodd hwy ir carchar [‡]canolaf, ac a [‡]rwymodd ei traed yn y [*]cyffion. 25Ac am haner nos y gweddiawdd Paul a’ Sylas, ac y can‐molasant Ddew: a’r carcharorion y clywsant wy. 26Ac yn ddysyfyt y bu daiar‐gryn mawr, yd yn y yscytwyt dysailiae yr carchar: ac yn ebrwydd yr agores yr oll ddrysae, a’ Rwymae pawp a ryddhawyt. 27Yno goarcheidwat y carchar wedy [*]dihuno, pan ganvu ddrws y carchar yn agoret, a dynnawdd ei gleddyf allan, ac a vynnesei ei lað ehun, gan dybieit [‡]cilio o’r carcharorion. 28Ac Paul a lefawdd a ei lawnllef, gan ddywedyt, Na wna ddim drwc yty hun: can ys ydd ym ni yma oll. 29Yno y galwoð ef am ’olaeni, ac y rruthiawdd y mewn ac yd aeth yn echrynedic, ac y dygwyddawdd y lawr geyr‐bron Paul ac Silas, 30ac y duc wy allan, ac a ddyvot, [*]Arglwyði, pab beth ’sydd rait ymy ei wneythy’r, y vot yn gatwedic? 31Ac wynte a ddywetsant, Cred yn yr Arglwydd Iesu Christ [‡]a’ chatwedic vyddy, ti ath tuylwyth. 32Ac wy a precethesont yddaw ’air yr Arglwydd, ac i pawp oedd yn ei duy. 33Ac yno ef ei cymerawð hwy yr awr hono o’r nos, ac a ’olchawdd ei cleisiae, ac y batyddiwyt ef a’ ei oll [*]bewchenogaeth ebohir. 34Ac wedy iðo y dwyn hwy yew duy, e ’osodes [‡]vort geyr ei bron, ac a vu lawen ganthaw y vot ef a’ ei duylu yn credy yn‐Dew. 35Ac wedy iddi ddyddhay, ydd anvones y llywiawdwyr, y [*]caisiait, gan dywedyt, Gellyngwch ymaith y dynion hynny. 36Yno y managawdd ceidwat y carchar yr ymadraddion hynn i Paul, gan ddyvvedyt, Y llywyawdwyr a ddāvonesont ich gellwng: yn awr am hyny tynnwch ymaith, ac ewch yn heddwch. 37Yno y dyvot Paul wrthwynt, Gwedy darvot yddwynt ein [‡]bayddu [*]yn gyhoedd eb ein barny, a’ nineu yn Ruuainiait, wy a’n bwriesont yn‐carcar, ac yr owrhon a vynnent wy ein tavlu ni allan yn ddirgel? nac e ðim; eithyr dawant wy, a’ ducant ni allan. 38A’r caisiait a vanegesont y geiriae hynn ir llywawdwyr, ac hvvy a ofnesont pan glywsant mae Ruuain[‡]ait oeddent. 39Yno yd aethant ac [*]atoligesont yddynt, ac eu ducesont allan, ac a ddeisyfesont arnynt vyned allan o’r dinas. 40Ac wy athant allan o’r carchar, ac a ddaethant y mewn i duy Lydia: wedy yddwynt welet y broder, ei diddany a’ ’orugant, a mynet [*]ymddaith.

[*] 16:1 * ryw

[‡] 16:2 ‡ testolaeth

[*] 16:3 * tueddae

[‡] 16:4 ‡ cyfraithie

[*] 16:7 * adawdd

[*] 16:9 * liw

[‡] 16:12 ‡ ar duedd

[*] 16:12 * colonia

[‡] 16:16 ‡ ryw vun, vorwyn

[*] 16:16 * ynthi

[‡] 16:16 ‡ Pythonis

[*] 16:16 * gan

[‡] 16:17 ‡ ddae

[*] 16:17 * gwyr

[*] 16:18 * ddrwc

[‡] 16:18 ‡ y maes

[*] 16:19 * enill

[‡] 16:20 ‡ llywodraethwyr

[*] 16:20 ‡ dyvodae cynncd

[‡] 16:22 * gychwynodd

[] 16:22 ‡ eu

[*] 16:22 * Swyddogion

[*] 16:22 ‡ ffusto

[‡] 16:24 * perfeddol

[‡] 16:24 ‡ gaethiwoð

[*] 16:24 * pren

[*] 16:27 ‡ deffroi

[‡] 16:27 * ffo

[*] 16:30 * Hawyr

[‡] 16:31 ‡ iachedic

[*] 16:33 * duylwyth

[‡] 16:34 ‡ vwyt

[*] 16:35 * swyddogiō

[‡] 16:37 ‡ curo

[*] 16:37 * or oystec

[‡] 16:38 ‡ wyr

[*] 16:39 * weðiesont arnynt

[*] 16:40 * y gerddet,

Pen. xvij.

Paul yn dyvot i Thessalonica. Lle mae yr ei yn y dderbyn ef, ac eraill yn ei erlyd. Bod chwiliaw yr Scrythur lan. Efe yn ymddadleu yn Athenas, a’ ffrwyth ei athroaeth.

17

1AC val yr oeddent yn ymddeith drwy Amphipolis, ac Apollonia, wy dd’aethant i Thessalonica, lle ydd oedd Synagog [*]ir Iuddaeon. 2Ac Paul, yn ol ei ðevot, aeth y mywn attynt, ac ar dri dyddiæ Sabbath yr ymddadleuawdd ef ac wynt wrth yr Scrythurae, 3gan agori a’ [‡]dodi drostavv y byðei raidiol y Christ ddyoðef, a’ chyfody o veirw: a’ hwn yw ’r Iesu Christ, yr hwn, eb yr ef, ydd wyf yn ei precethy ychwy. 4A’ r’ei o hanaddvvynt a gredesont, ac ymwascesont a Phaul ac Silas: hefyt o’r Grocyeit a’r oedd yn ofny Dew lliosogrvvydd mawr, ac o’r gwragedd pennaf nid ychydicion. 5Anid yr Iuddaeon a’r nid oeðen yn credy, yn [*]gwynvydy, a gymeresont atwynt ryw grwydyrddynion o [‡]ddehirwyr, ac wedy yddwyut gynnull y tyrfa, tervyscy yr dinas a wnaethant, a dygyrchy tuy Iason, a’ cheisiaw y dwyn hwy allan [*]at y popul. 6Eithyr pryd na vedresont ei caffael, wy luscesont Iason a’ rryw vroder at pennaethieit y dinas, gan lefain, Yr ei hyn ysydd yn dadymchwel llywodraeth y byd, a’ ll’yma ynt wy, 7yr ei a dderbyniodd Iason dan llavv, a’r ei hyn oll ys y yn gwneythy’d yn erbyn [*]devodae Caisar, gan ddywedyt vot Brenhin arall vn Iesu. 8Yno y cyffroesant vvy ’r popul, a’ phennaethieit y dinas, wrth glywet hyn yma. 9Eithyr gwedy yddwynt dderbyn [‡]atep digonawl gan Iason a chan y llaill, ei [*]maðae ymaith a wnaethant. 10A’r broder yn y [‡]lle a ddanvonesont ymaith Paul ac Silas o hyd nos i Beroia, yr ei gwedy ei dyvot yno, addaethan y mywn i Synagogae yr Inddaeon. 11Ar ei hyn oedd [‡]well o enedigaeth nac wyntwy o Thessalonica, yr ei a dderbyniesont y gair a ei [*]llawnvrydd, gan chwiliaw yr Scrythurae beunydd, y vvybot a ytoedd y pethae hynn velly. 12Am hyny llawer o hanwynt a gredesont, ac o ’roec wragedd [‡]sybervvon, ac o wyr nyd ychydigion.

13Eithyr pan wybu yr Iuddaeon o Thessalonica, vot hefyt precethy gair Dew gā Paul yn Beroia, wy ðathant yno hefyt, ac a gynyrfesont y [*]torfoeð. 14Ac yn y man yd anvones y broder Paul ymaith y vynet megis ir mor: eithyr Sylas ac Timotheus y arosont ynaw yn ’oystat. 15A’r ei y oeddent yn cyfrwyðo‐fforð i Paul, ei dugesont ef yd yn Athenas: ac gwedy yddwynt erbyn gorchymyn [‡]ar Silas ac ar Timotheus ar yðynt ddyvot ar ffrwst ataw, yr aethant ymaith,

16Ac tra ytoedd Paul yn aros arnaddvvyyt yn Athenas, yr [*]ymgythruddawdd ei Yspryt ynthaw, wrth welet y dinas aei goglyd ar [‡]ddelwae. 17Ac am hyny yr ymddaleuawdd ef yn y Synagog a’r Iuddaeon, ac ar ei [*]dwywolion, ac yn y varchnat beunydd, a’ phwy bynac a gyvarvyddent ac ef. 18A’rhyw Philosophwyr o’r Epicurieit, ac o’r Stoiceit a ymeddadlaesont ac ef, a ’r ei a ðywedent, Pa beth sy ym‐bryd y [‡]siaradwr hwn ei ddywedyt? Yr eill a ddyvvedesont, Tebic y vot ef yn vanagwr dewiae dieithr (erwydd iddo precethy yddwynt yr Iesu, a’r cyvodedigaeth.) 19Ac wy y daliesont ef, ac ei ducesont y [*]heol Mars, gan ddywedyt, Any allwn gahel gwybot, pa ryvv[‡]athroaeth newydd a ymadroddir, genyt yw hon? 20Can ys ydd wyt yn dwyn ryw pethae dieithyr y ein clustiae: am hyny yr ewyllysem wybot pa han yw y pethae hyn. 21Can ys yr oll Athenieit a’r dieithreit oedd yn preswilio ynaw, nid oeddynt yn [*]cymeryt enhyt y ddim, anid yn aill ai y ddywedyt, ai y glywet ryw beth o newydd. 22Yno Paul a safoð ym‐[*]pervedd heol Mars ac a ddyvot, A wyr Athenieit mi ach gwelaf chwi ym‐pop petholl yn vawr eich goglyd ar y dywie. 23Cāys wrth ðyvot heibio, ac edrych ar eich [‡]glochwytae ys ceveis allor, yn yr hon yð escrivenit, IR DEO ANVVYBODEDIC. Yr hwn gan hynny []eb wybot ydd ych yn ei addoly, hwnw venagaf ychwy. 24Dew yr hwn a wnaeth y byd, a’r oll pethae ys ydd ynthaw, can y vot ef yn Arglwydd nef a’ daear, ny thric ef mewn templae gwneythuredic‐a‐dwylaw, 25ac nid addolir a dwylaw dynion, val [*]pe bei arno eisiae dim, ac ef e yn rhoddi i bawp vywyt ac anhenetl a’ phop peth, 26ac a wnaeth o’r vn gwaed [‡]oll genetl dynion y breswiliaw ar hyd wynep y ðaiar, ac a ’osodes yr amserae ar y ddaroedd ei rrac ordeiniaw a’ thervynae ei preswylfa, 27er ceisiaw o hanwynt yr Arglwydd, a byddei yddwynt gan [*]ymbalfaly [‡]y gaffael ef, cyd yn diau nad yw ef yn y pell y wrth yr vn o hanam. 28Can ys [*]yntaw ef ydd ym byw, ac ydd ym yn [‡]ymodi, ac y mae en bod, megis ac y dyvot rei a eich [*]Poetau hunain, O bleit ei [‡]genedleth hefyt ym. 29A’ chan ein bot yn genedlaeth Dew, ny ddlem ni dybio vot y [*]Dywdot yn debic i aur, ai ariant, ai y vaen wedy ei lluniaw drwy gelfyddyt a’ dychymic dyn. 30Ac amser yr anwybot hyn, nid oedd Dew yn [*]ystyriaw: eithyr yr owrhon y mae ef yn rrybyddiaw pop dyn ym‐pop lle y [*]gymeryt‐ediveirwch, 31o bleit iðo ’osot dydd yn yr hwn y bairn ef y byt yn‐cyfiawnder, can y gwr hvvnvv yr vn a [‡]dervynodd ef, a’ rhoðy [*]diogelwch y pawp, am iddo y gyfody ef o veirw. 32A’ phan glywsant son am [‡]gyvodedigaeth y meirw, yr ei a watwarasant, ac ereill a ddywedesont, Ith wrandawn drachefyn am y peth hynn. 33Ac velly Paul [*]aeth allan oei plith vvy. 34A’ rryw wyr a ddylynesont wrth Paul, ac a credesont: ym‐plith pa rei ydd oedd Denis [‡]Areopagita, a’ gwreic a enwit Damaris, ac er‐eill y gyd a hwynt.

[*] 17:1 * yr

[‡] 17:3 ‡ rhoi

[*] 17:5 * cenvigēny

[‡] 17:5 ‡ o weison drwc

[*] 17:5 * ir

[*] 17:7 * cyneðfeu cyfreithien

[‡] 17:9 ‡ sicrwydd cryno, machnieth

[*] 17:9 * gellwng

[‡] 17:10 ‡ man

[‡] 17:11 ‡ vonedigach

[*] 17:11 * yn dra chwanoc

[‡] 17:12 ‡ onest

[*] 17:13 * populoedd

[‡] 17:15 ‡ at

[*] 17:16 * y cyffroes, y ffromawð

[‡] 17:16 ‡ eidolae

[*] 17:17 * creddyfol

[‡] 17:18 ‡ dywedytgar, y chwdelcwr

[*] 17:19 * ystryt Vawrth

[‡] 17:19 ‡ dysc, aðysc

[*] 17:21 * ymroi

[*] 17:22 * canol

[‡] 17:23 ‡ goelion, devosione

[] 17:23 * eb wybot, ny nys

[*] 17:25 * petei

[‡] 17:26 ‡ pop ryw ddyn

[*] 17:27 * deimlo

[‡] 17:27 ‡ vedry ar naw

[*] 17:28 * drwyðaw

[‡] 17:28 ‡ cyffroi

[*] 17:28 * Beirdd

[‡] 17:28 ‡ hiliogeth ganthaw

[*] 17:29 * dywiaeth,

[*] 17:30 ‡ darbot

[*] 17:30 * ddyvot ir iawn

[‡] 17:31 ‡ osodawdd

[*] 17:31 * ffydd, sicrwydd

[‡] 17:32 * cyfodiat

[*] 17:33 ‡ ymadewis devnydd crediniaeth

[‡] 17:34 ‡ Ynat heol Vawrth

Pen. xviij

Paul yn llauurio a’ei ddwylaw, ac yn precethy yn Corinthus Y vot ef yn ateas gan yr Iuddaeon. Ac eto bot llawer yn y dderbyn ef. Ac iddo cahel diddanwch gan yr Arglwydd. Gullio yn gommedd ymmur ar y creddyf. Aðunet Paul. Y ffyð ef yn racweledigaeth Dew, A’i ’ofal ef dros y broder. Moliant Apollos.

18

1YN ol y pethe hyn, y dychwelawdd Paul o Athenas, ac y daeth y Corinthus, 2ac y cafas [*]nebun Iddew, aei enw Aquila, y anesit ym‐Pontus, wedy dyvot yn hwyr o amser o’r [‡]Ital a’ ei wraic Priscilla (can ys gorchymynesei Claudius bot ir oll Iuddaeon ady Ruuain) ac ef a ddaeth atwynt. 3A’ chan y vot or vn [*]gelfyddyt, ef a arhoesodd y gyd ac wynt, ac a weithiawdd (can ys ei celfyddytt ytoedd gwneythyr pebyllion. ) 4Ac ef a ymðadleuoð yn y Synagog pop dydd Sabbath, [‡]ac annoc a wnaeth ef yr Iuddaeon, a’r Grocieit. 5A’ phan ddaethesei Silas ac Timotheus o Macedonia, yð [*]ymloscoð Paul yn yr yspryt, gan testiaw ir Iuddeon may Iesu ytoeð y Christ. 6Ac wrth vynd o hanwynt wy y wrthladd ac y gably, ef a yscytwodd ei ddillat, ac a ddyvot wrthwynt, Bit eich gwaet ar vvartha eich pēn eich hunain: [‡]ys glā vyvi: yn ol hynn ydd af vi at y Cenetloedd. 7Ac ef a ysmutawdd o ddyno, ac a aeth y mewn y duy [*]neb vn, y enwit Iustus, y oedd yn addoly Dew, yr hwn oeð ei duy yn cyssyllty a’r Synagog. 8Ac Crispus yr archsynagogwr, a gredawdd yn yr Arglwydd a’ ei oll duylu: a ’llawer o’r Corinthieit wrth ei glywet, a gredesont ac a vatyddiwyt. 9Yno y dyvot yr Arglwydd wrth Paul yn y nos trwy weledigaeth. Nag ofna, eithyr ymadrodd, ac na thaw‐son. 10Can ys myvi ys y gyd a thi, ac ny ’osyt nep arnat [*]y wneythy r eniwet yty: erwyð y mae i mi popul lawer yn [‡]y dinas hon. 11Ac velly e drigawdd ynaw vlwyddyn ac chwech mis, gan ðyscy yddvvynt gair Dew yn ei plith.

12Yn awr pan oeð Gal‐lio yn [*]Raglaw yr Achaia, y cyvodes yr Iuddeon o vnveðwl en erbyn Paul, ac ei ducesont ir [*]vrawdle, 13gan ddywedyt, Y mae yr dyn hwn yn annoc y dynion y addoli Dew yn erbyn y Ddeddyf. 14Ac val ydd oedd Paul [‡]ar gyngyt y agory ei enae, y dyvot Gallio wrth yr Iuddaeon, Petei am vvneythy’r cam, ai drucweithred, [*]a Iuddeon, erwydd [‡]rheswm eich gwrandawn: 15eithyr a’s [*]gorchest yw am ymadrodd, ac enwae, ac o eich Deddyf, edrychwch eich hunain arnavv: can na bydda vi [‡]vrawdwr ar y pethae hynny. 16Ac ef y gyrawdd hwy ywrth y vrawdle. 17Yno y Groegwyr oll a gymersont Sosthenes yr Archsynagogwr, ac ei baeddesont ger bron y vrawdle: ac nid oedd Gallio yn [*]gofaly am ddim o’r pethae hynny. 18Ac wedy i Paul aros yno rac llaw niver da o ddydiae, ef a ganawdd yn iach ir broder, ac avordwyawdd i Syria (ac cyd ac ef Priscilla ac Aquila) gwedy iddaw [‡]gneifio ei benn yn Cenchrea: can ys eiddunet oedd ganthaw. 19Yno yd aeth ef i Ephesus, ac y gadawdd wynt ynaw: ac ef e aeth y mywn ir Synagog ac a ddadleuodd a’r Iuddaeon. 20Ac wy ddeisyfesont arnaw aros y gyd ac wynt amser a vei hwy ac ny chydsynniawdd ef, 21anid cany yn iach yddwynt, gan ddywedyt, Y mae yn [*]angenrait i mi gadw [‡]yr wyl hon ’sy yn dyvot yn‐Caerusalem: eithr mi ymchwelaf atoch dragefyn, [*]gyd ac ewyllys Dew. Ac velly yr hwyliawdd ef o ywrth Ephesus.

22A’ phan ðescenawdd ef y Caisareia, ef a escennodd y vyny y Caerusalem, ac wedy iddaw [*]gyfarch‐gwell ir Eccles, e ddescennawdd i Antiocheia. 23Ac wedy iddo drigo ynavv[‡]amcan o amser, ef aeth ymaith, gan orymddeith drwy Galatia ac Phrygia [*]erwydd cylchgrefn, gan gadarnhay yr oll discipulon. 24Ac nebun Iuddew, Apollos ei enw, a’r a anesit yn Alexandria, a ðaeth i Ephesus, gvvr[‡]hyawdyl a’ nerthawc yn yr Scrythurae. 25Hwn oedd wedy ei addyscy ar ffordd yr Arglwydd, ac a ymðiddanawdd yn [*]vrwd yn yr Yspryt, ac a ddyscawð yddvvynt yn ddiyscaelus bethae yr Arglwyð, ac nywyddiat amyn Batydd Ioan yn vnic. 26Ac ef a ðechreawdd ymadrodd yn [‡]hyf yn y Synagog. Yr hwn pan glywsant Aquila ac Priscilla, wy y cymersont ef atwynt, ac a esponiesont iddaw ffordd Ddew yn [*]berffeithiach. 27Ac pan ydoedd ef aei vryt ar vynet i Achaia, y broder yn y annoc ef, a yscrivenesont at a discipulon y ew dderbyn: ac wedy yddaw ddyvot yno, ef gymporthodd yn vawr yr ei a gredesynt drwy [‡]’rat. 28Can ys [*]argyhoeddoð ef yn ddirving yr Iuddaeon, ar ’oystec yn drach‐chwyrn, can ddangos wrth yr Scrythurae, mae Iesu oedd y Christ.

[*] 18:2 * rryw

[‡] 18:2 ‡ Eidal

[*] 18:3 * crefft

[‡] 18:4 ‡ chynghori

[*] 18:5 * gyfyngwyt

[‡] 18:6 ‡ ydd wyf i yn ’lan

[*] 18:7 * rryw wr

[*] 18:10 * ddrygy

[‡] 18:10

[*] 18:12 * ddeputi

[*] 18:12 * ’orsedd

[‡] 18:14 ‡ aivryd

[*] 18:14 * o, chwi

[‡] 18:14 ‡ iawnder

[*] 18:15 * ymofyn, question

[‡] 18:15 ‡ varnwr

[*] 18:17 * pryderu

[‡] 18:18 ‡ eillio

[*] 18:21 * ddir

[‡] 18:21 ‡ y ffest

[*] 18:21 * as da gan ddeo

[*] 18:22 * ymanerch a’r

[‡] 18:23 ‡ enhyd

[*] 18:23 * wrth, yn ol trefn

[‡] 18:24 ‡ trwyadl, ffraeth

[*] 18:25 * ddirfing

[‡] 18:26 ‡ eon

[*] 18:26 * vanylach, bebyrach

[‡] 18:27 * ’ras

[*] 18:28 ‡ gorfu

Pen. xix.

Roddy yr Yspryt glan trwy ddwylaw Paul. Yr Iuddaeon yn caply y ddysceidaeth ef, yr hwy a gadarnhawyt trwy wyrthiae. Chwidreð a’ [*]chystwyad y consurwyr, a’r ffrwyth a ddaeth ywrth hyny. Demetrius yn peri tervysc o [‡]blait Diana. A’ Dew eisoes yn ymwared yr ei yddaw ef, ac yn heddychy trwy yscoleic y dinas.

19

1AC e ddarvu, tra ytoedd Apollos yn Corinthus, bot i Paul vynet trwy y parthae goruchelion, a dyvot i Ephesus, a’ chahel ryw ddiscipulon, 2a’ dywedyt wrthwynt, A dderbyniesoch yr Yspryt glā er pan gredesoch? Ac wytheu a ddywedesont wrthaw, Ny wnaetham ni cymeint a chlywet a oes Yspryt glan. 3Ac ef a ddyvot wrthwynt, Ervvydd pa beth gan hyny eich batyðiwyt? Ac wyntvvy a ðywedesont, Ervvydd batyð Ioan. 4Yno y dyvot Paul, Ioan yn ddiau a vatyddioð a batydd ediveirwch, can ddywedyt wrth y popul, bot yddwynt credy [*]yn hwn a ddelei ar y ol ef, ys ef yw hyny, yn y Christ Iesu. 5Ac wedy yddwynt glywet hyny, wy vatyddiwyt yn Enw yr Arglwydd Iesu. 6Ac wedy gesot o Paul ei ddwylaw arnaddynt yd aeth yr Yspryt glan arnynt, ac yr ymadroddesont davodae, ac y prophwytesant. 7A’r oll wyr ytoedd [‡]yn‐cylch dauddec.

8Yno ydd aeth ef y mewn ir Synagog, ac yr ymadroddawdd yn eon dros dri‐mis, gan [*]ddisputo ac annoc ir hynn a perthyn i deyrnas Dew. 9Eithyr pan ytoeð yr ei wedy ei caledy ei calonæ, ac ny [‡]chredent, gan ddrweddywedyt am ffordd yr Arglwydd, ger bron y lliosogrwydd, e dynnawdd ymaith y wrthwynt, ac ef a ddidolodd y discipulon, gan ðisputo beunydd yn yscol nebvn Tyrannus. 10A hynn a wnaethpwyt yspait dwy [‡]vlynedd, y n y bu y bawp oedd yn trigiaw yn Asia, glywed [*]ymadroð yr Arglwyð Iesu, yr ys Iuðeon hvvy a’r Groeceit. 11Ac Dew a weithredawdd [‡]wyrthiae nid[*]bychedigion trwy ddwylaw Paul, 12yd pan ðugit y wrth y gorph ef ir cleifion, [‡]gwrsie nai napcynae, ac ymady or clefydae ywrthwynt, a’ mynet yr ysprytion drwc allan o hanwynt. 13Yno bot i rei or Iuddaeon crwydrait, consurwyr, gymeryd arnwynt [*]enwi vch pen yr ei oedd yn perchenogion y sprytion drwc, Enw yr Arglwydd Iesu, gan ddywedyt, Ydd ym ich consurio [‡]trvvy yr Iesu, yr hwn [*]a precetha Paul. 14(Ac ydd oedd [‡]nep meibion Sceua Iuddew, yr Archoffeiriat, yn cylch saith oedd yr ei a wnaent hynn.) 15A’r yspryt drwc a atepawdd, ac a ddyvot Yr Iesu a gydnabyddaf, ac Paul a adwaenaf: anid pwy [*]yty‐chwi? 16A’r dyn ydd oedd yr yspryt drwc ynthaw, a gyrchawdd arnwynt, ac ei [‡]gorchvygawdd, ac a [*]orthrechodd yn y herbyn wy, yn y [‡]chiliesont allan or tuy, yn noethion ac yn [*]glwyfedig. 17A’ hynn vu hynot gan yr oll Iuddaeon a’r Groecwyr hefyt, a’r oedd yn preswiliaw yn Ephesus, ac e ddygwyddawð ofn ar bawp o hanwynt, ac Enw yr Arglwydd Iesu a vawrhawyt. 18Ac llawer o’r ei oedd yn credy, a ddaethant ac gyffesasont, gan ddangos ei gweithredoedd. 19Llawer hefyt o’r ei oedd yn arver o gelfyddodæ‐[*]manolwaith, a dducesont ei llyfrae, ac ei llosge‐sont yn‐gwyð yr oll popul, ac wrth gyfrif ei gwerth, ei cahad yn gyvverthydd[]pemp myrð o vathæ ariant. 20Velly mor gadarn y tyfawdd gair Dew, ac yr [*]ymgryfaodd.

21Yn awr wedy cyflawny hynn yma, y propasoð Paul trwy ’r yspryt teithiaw trwy Macedonia ac Achaia, a’ mynet i Caerusalam, can ddywedyt, Gwedy bwyf ynaw, rhait i mi hefyt welet Ruuain 22Yno yd anvones ef i Macedonia ddau o’r ei oedd yn ei weini, sef Timotheus ac Erastus, ac ef e a aroses yn Asia dros amser. 23Ac yn y cyfamser hyny y cyfodes cythrwbyl nyd bychan o bleit y fforð hono. 24Can ys [‡]neb gwr ai enw. Demetrius, gof ariant, yr hwn a wnai demplae ariant Diana, yr hvvn oedd yn peri elw nyd bychan ir crefftwyr: 25Yr ei wedy iddo ei galw ir vn‐lle, y gyd a gweithwyr yr cyfryw bethae, a’ ddyvot, Ha‐wyr, ys gwyddoch may wrth y gwaith hwnn y perir [*]caffaeliat y ni. 26Pellach chvvi welwch ac a glywch, pan yw nad yn vnic yn Ephesus, anid can mwyaf trwy’r oll Asia yr annohes, ac y traws droses y Paul hwnn lawer o popul, gan ddywedyt, Nad ynt wy ddewiae ’rei wnelir a dwylaw. 27Yd nad yw yn vnic bot y rhann hyn yn periclus y nyni, rrac argyhoeddy y cymeriat, eithyr hefyt rac bot am dempl y vawr ddewies Diana ei ðiystyry, a’ rac dyvot hefyt destryw ar vawrhydi hon, y mae’r oll Asia a’r byt yn hi addoli. 28A’ phan glywsant wy hynn, yr oeddent yn llawn []digofeint, gan ddolefain, a’ ddywedyt, [‡]Ys mawr Diana yr Ephesiait. 29A’r oll ddinas a gyflawnwyt o wradwydd, a’ rhuthraw a wnaethant ir [*]orseddfa o gytundab, a’ dalha Gaius, ac Aristarchus, Macedonieit, a’ chyd‐ymddeithion Paul. 30A’ phan ytoedd Paul yn ewyllysio mynet y mewn ymysc y popul, ny’s gadawdd y discipulon yddaw. 31A’r ei hefyt o pendevigion Asia a’r oeðent yn [*]gereint iddo, a ddanvonesont ataw, gan ðeisyfy arnaw na’d [‡]ymddangosei yn yr ’orseðfa. 32Yr ei wrth hyny a lefent vn‐peth, ar ei peth arall. Can ys y gynulleidfa oedd eb drefn, a’ rhan vwyaf ny wyddent o bleit pa beth yd aethent yn‐cyt. 33A’r ei o’r tyrfa a luscesont canthwynt Alexander, a’r Iuddaeon yn ei wthiaw racddaw. Yno Alexander a amneidiodd a [*]llaw, ac a vynesei []escusodi y peth wrth y popul. 34Eithyr pan wybuont may Iuddew oedd ef, cody a wnaeth [‡]ymleflef dros yspait dwy awr hayachen, gan bawp yn llefain, Ys mawr Diana yr Ephesieit. 35Yno [*]yscoleic‐y dinas gwedy iddo lonyddu ’r popul, a ddyvot, Ha‐wyr yr Ephesieit, pa ddyn ’sydd ny wyr bot dinas yr Ephesieit yn a ddolydd y vawr ddewies Diana, a’r ddelvv, a ðescenawdd y wrth [‡]Iupiter? 36A’ chan na ddygon nep ddywedyt yn erbyn y pethae hynn, iawn i chwy [‡]ymlonyddy, ac na wneloch ddim yn wylltpwyll. 37Can ys dugesoch yma y gwyr hynn, yr ei nid ynt na themplherwyr nac yn []caply eich dewies. 38Erwydd paam ad oes gan Demetrius na ’r crefftwyr y’sy gyd ac ef vn hawl yn erbyn neb, y mae cyfraith yw chael, ac may Raglawyeit: ymcyhuddant y gylydd. 39Eithyr ad ywch yn ymofyn dim am bethae ereill, ei tervenir mewn [*]cymynfa gyfreithlawn. 40Can ys in peryclir rac ein [‡]argyhoedddy am y derbysc heddyw, erwydd nad oes vn achos y gal’wn roi rreswm am [*]y cynnired hyn o’r popul. 41Ac wedy iddo ymadrod velly, y [‡]maddeuawdd ef y gymunfa ymaith.

[*] * phoenedigaeth

[‡] ‡ escus, liw

[*] 19:4 * ir

[‡] 19:7 ‡ meis, amgylch

[*] 19:8 * resymy, ymddadle

[‡] 19:9 ‡ vfyddahēt

[‡] 19:10 ‡ vlwydd

[*] 19:10 * gair

[‡] 19:11 ‡ viraclae

[*] 19:11 * bachain

[‡] 19:12 ‡ volede

[*] 19:13 * ’alw

[‡] 19:13 ‡ can

[*] 19:13 * y mae. &c.

[‡] 19:14 ‡ rryw

[*] 19:15 * yw

[‡] 19:16 ‡ meistroloð

[*] 19:16 * ’orvu

[‡] 19:16 ‡ ffoesont

[*] 19:16 * vriwedic, cholledic

[*] 19:19 * goaml

[] 19:19 ‡ dec mil a daugain

[*] 19:20 * grymiodd, ’orvu

[‡] 19:24 ‡ ryw wr

[*] 19:25 * ced

[] 19:28 ‡ llid

[‡] 19:28 ‡ Mawr yw

[*] 19:29 * gymynfa

[*] 19:31 * garedigiō

[‡] 19:31 ‡ ymroddei

[*] 19:33 * ei law

[] 19:33 ‡ decay

[‡] 19:34 ‡ gawri, bloeddio

[*] 19:35 * yr yscrifenydd

[‡] 19:35 ‡ Iou

[‡] 19:36 ‡ ynvoddlony, chwariany

[] 19:37 * difenwy

[*] 19:39 * cynnulleidfa

[‡] 19:40 ‡ cuhuddo

[*] 19:40 * cynniweir

[‡] 19:41 ‡ gellyngoð

Pen. xx.

Paul yn mynet i Macedonia ac i [*]Grecia. Ef e yn arlwy swper yr Arglwyð ac yn precethy. Yn Troas y mae ef yn cyfody Eutychus. Yn Ephesus y mae ef yn calw llenafieit yr Eccles ynghyt, yn gorchymyn ceidwadigaeth devait Dew yddwynt, yn ei rhubyddio rac gan ddyscyawdwyr, yn cydwediaw ac wynt, ac yn myned mewn llong tu a Caerusalem.

20

1AC wedy darvot yspeidiaw or derfysc, y galwodd Paul y discipulon ataw, ac y [*]cofleidiawdd hwy, ac y tynnawdd ymaith y vynet i Macedonia. 2Ac wedy iddaw vynet, trwy y parthae hyny, a’ ei h’annoc drwy lawer o ymadrodd, yd aeth ef i dir Groec. 3Ac yn ol trigio ynavv dri‐mis, erwyð bot [‡]cynllwyn iðo gan yr Iuðeon, val yð oeð yn ei vryd vordwyo i Syria yr [*]oeð ef yr vedr ddadymchwelyt trwy Macedonia. 4A’ chyd‐ymddaith ac ef ir Asia a wnaeth Sopater [‡]y Beroiat, ac or Thessaloniceit, Aristarchus, ac Secundus, ac Gaius Dderbaiat, ac Timotheus, ac or ei or Asia Tychicus, ac Trophimus. 5Yr ei hynn aethent o’r blaen, a’n aros a wnaethant yn‐Troas. 6Ac nineu a vordwyesam ymaith y wrth Philippi, yn ol dyðiae yr bara [*]croiw, ac a ðaetham atwynt i Troas ym‐pemp diernot, lle yr arosam saith dydd. 7A’r dyð cyntaf or [‡]wythnos a’r discipulon wedy dyvot yn‐cyt y [*]ddrylio bara, y precethawdd Paul yðwynt, ac ef ar vynet ymaith dranoeth, ac a barhaodd yn precethy y dan haner nos. 8Ac ydd oedd [‡]llucernae lawer yn‐goruch‐ystafell, lle ydd [*]oeddent wedy’r ymglascy yn‐cyt. 9Ac eisteddawdd mewn ffenestr [‡]neb gwas ieuanc a’ ei enw Eutychus, wedy [*]pwyso mewn trwmgwsc: ac val ydd oedd Paul yn hir precethy, ef e yn ’orthrwmedic gan hunaw, a [‡]ddygwyddodd i lawr or trydyðloft, ac a godwyt y vyny yn varw. 10Ac Paul a ddescennawdd, ac a orweddawdd arnaw, ac ei coflleidiawdd, gan ddywedyt, Na chyffroet arnoch: can ys y mae ei [*]enait ynthaw eto. 11Velly yn ol esceny Paul drachefn, a [‡]dryllio bara, a’ bwyta peth, ef a hir ymddiddanawð yd ar glais y dydd, ac yno yð aeth [*]ymaith. 12Ac wy a dducesont y bachcen yn vyw, ac wy ddiddanwyt yn [‡]ddivesur.

13Yno yr aetham ymaith ir llong, ac ir hwyliesam i ddinas Assos, er mwyn bot i ni dderbyn Paul yno: can ys velly y daroedd yddo [*]arvaethy, a’ myny [‡]bot ehun yn peddit. 14Ac wedy y ddyvot ef atom y y Assos, aei dderbyn o hanam, yd aetham i Mytelenes. 15Ac mordwyaw a wnaetham o ddyno a’ dyvot tranoeth [*]ar gyf‐or Chios, a’ thranoeth y tiriesam yn Samos, ac a drigesam yn Trogillium: y dydd nesaf yd aetham i Miletum. 16Can ys darvot i Paul amcanu mordwyaw eb law Ephesus, erwydd na vynnai dreuliaw amser yn Asia: can ys [‡]brysiaw ydd oedd, a’s bai possibil iddaw, y vot yn‐Caerusalem, y dydd [*]Pentecost.

17Erwydd pa ble it, o Miletum yd anvonodd ef y Ephesus, ac y galwoð am Henafieit yr Eccles. 18Yr ei pan ddaethant ataw, ef a ddyvot wrthwynt, Chwichvvy wyddoch o’r dydd cyntaf yd aethym i Asia, pa wedd y bum gyd a chwi pop amser, 19yn goasonaethy yr Arglwydd gyd ac oll gestyngeiddrwydd‐meddwl, a’ llawer daigr, a’ [*]phrovedigaethae, yr ei a ddescenesont y mi gan [‡]gynllwyne yr Iuddaeon, 20ac val na ’ommeddeis ddim ar oedd [*]gyfles, amyn ei vanegy y chwy, a’ch dyscy [‡]yn ’oleu, ac ar hyd pop tuy, 21gan testiaw ys ir Iuddaeon, ac ir Groecwyr yr ediveirwch tu ac at Ddew, ac ffydd [*]ar ein Arglwydd Iesu Christ. 22Ac yn awr wele, vyvi yn rhwym yn yr yspryt yn mynet i Gaerusalem, eb wybot pa beth a ddervydd y my‐ynthei. 23Anid bot yr Yspryt glan yn testiaw ym‐pop dinas, gan ddywedyt, bot rhwymae a’ blinderoedd yn vy aros. 24Eithyr nad wy vi yn gwneythy dim devnydd, ac nid oes genyf vri ar [‡]vy‐bywyt vyhun, a’s gallaf ’orphen [*]vy‐cerddet gyd a llawenydd, a’r gweinidogaeth yr hwn a dderbyniais y gan yr Arglwydd Iesu, y destolaethy Euangel [*]rrat Dew. 25Ac yr awrhon wele, mi ’wnn pan yw o hynn allan na bydd y chwi [‡]bawp, trwy yr ei y cerddais gan praecethy teyrnas Dew, weled vy wynep mwyach. 26Erwydd paam eich galwaf yn testolaeth y dydd heddyw, vy‐bot i yn ’lan y wrth waet pavvp oll. 27Can na childynnais i ddim, rac dangos ychwy oll gyccor Dew. 28[*]Edrychwch gan hyny arnoch eeich hunain, ac ar yr oll ddevait, ar yr ei y gwnaeth yr Yspryt glan chwi yn [*]Olygwyr, i [‡]borthy Eccles Dew, yr hon a bwrcasodd ef aei briawt waed. 29Can ys mi a wn hyn, yn ol vy mynediat, y daw bleiddiae trymion, yn eich plith, eb eiriach y []devait. 30Eb law hynny, o hanoch eich hunain y cyvyd gwyr a adroddant bethae trawsion, y dynny discipulon ar ei hol. 31Am hyny gwiliwch a’ meddyliwch, pan yw tros yspait tair blynedd na pheidiais i a rhybyddio pop vn, ðydd a’ nos a daigrae. 32Ac yr awrhon vroder, eich gorchymynaf i Ddeo, ac i air y rat ef, yr hwn ys yð abyl y adeiliat angwanec, a’rhoi y chwy [‡]etiueddiaeth ymplith yr oll rei, ys ydd wedy ei sancteiddio. 33Ariant neu aur nai gwisc nep ny chupyddais. 34[*]Ac chwychvvi a wyddoch, bot i’r dwylo hynn []arweini im angenreidiae, ac ir ei oedd gyd a mi. 35Yr oll bethae a ddangoseis y‐chwy, p’odd gan weithiaw velly, y dylech gynnal y gweiniaid, a’ choffa geiriae yr Arglwydd Iesu, can yddaw ef ddywedyt, Gwynvydedic yw rroddy yn hytrach no derbyn. 36Ac wedy yddo ddywedyt hyn, y [‡]gestyngawdd ar ei ’liniae, a’ gweddiawdd y gyd ac wynt oll. 37Yno yr wylesont wy oll yn ddirvawr, ac y rhuthresont yn‐mwngl Paul, aei gyssany, 38gan ymovidio yn bennaf o bleit y gairiae a ddywedesei ef, Na chaffent vvy welet y wynep e mwyach Ac vvy ei cynhebryngesant i’r llong.

[*] dir Groec

[*] 20:1 * breichidwys

[‡] 20:3 ‡ bwriad, brad

[*] 20:3 * arvaethoð

[‡] 20:4 ‡ o Veroia

[*] 20:6 * cri, crai

[‡] 20:7 ‡ Sabbatorū

[*] 20:7 * dori

[‡] 20:8 ‡ canwyllae oeddent

[*] 20:8

[‡] 20:9 ‡ rryw wr

[*] 20:9 * syrthio

[‡] 20:9 ‡ syrthiodd, gwympodd

[*] 20:10 * vywyt

[‡] 20:11 ‡ thori

[*] 20:11 * y gerddet

[‡] 20:12 ‡ anveidrol, dðirvawr

[*] 20:13 * bwrpasy

[‡] 20:13 ‡ myned ar ei draet

[*] 20:15 * gyferbyn

[‡] 20:16 ‡ ffrystiaw

[*] 20:16 * Sulgwyn

[*] 20:19 * themtasione

[‡] 20:19 ‡ vwriade

[*] 20:20 * vuddiol ywch

[‡] 20:20 ‡ ar ostec

[*] 20:21 * yn, tuac at

[‡] 20:24 ‡ vyeinioes

[*] 20:24 * vy‐gyrfa

[*] 20:24 * gras

[‡] 20:25 ‡ oll

[*] 20:28 * Gwiliwch

[*] 20:28 * Escopion

[‡] 20:28 ‡ vwydo, lywodraethy

[] 20:29 * parri, gyrr

[‡] 20:32 ‡ tre tadeth

[*] 20:34 * Ie, Ys

[] 20:34 ‡ beri, wasanaethy

[‡] 20:36 * penlinodd

Pen. xxj.

5 Gweddi gyffredin y ffydddlonion. 8 Pedair merchet Philip yn propwytesse. 23 Dyvalder Paul yn dwyn y groes, val y rracðyvot Agabus ac eraill, cyd boed ei gyghori yn amgenach gā y broder. 28 Y dirvawr pericul y bu ef ynthaw, a’ pha vodd y diangawdd.

21

1A’ Gwedy, daroedd y ni ddiangori, ac ymady ac wynt, ni a [*]ddaetham yn vnion‐gwrs i ynys Coos, ar dyð nesaf i Rodos, ac o ddyno i Patara.

2A’ gwedy i ni gahel llong y elei trosodd i Phoinice, ni aetham iddi, ac a hwyliesam ymaith,

3A’ gwedy ymðangos o ynys Cyprus, ni hei gadasam ar y llaw aswy, ac a hwyliasam tu a Siria, ac a diriasam yn‐Tyrus: o bleit yno y dilwythwyrhwyt y llong.

4A’ gwedy i ni gaffael discipulon, nyni a drigesam yno saith diernot. Yr ei y ddywedesant i Paul trwy ’r Yspryt, nad elei i vynydd i Caerusalem.

5Ac yn ol [‡]gorphen yr dyddiae hyny, ni a dynasam, ac aetham ymaith, ac wynthvvy oll a’ei gwragedd a’ei plant an hebryngesant yd y n yd aetham allan o’r dinas: ac estyngesam ar ein gliniae ar y lann ac a weddiasam.

6Ac wedy daroedd y ni [*]ymgydgyfarch, yr aetham ir llong, ac wynteu ymchwelasant adref.

7Ac yn ol i ni gorphen hwyliaw o ywrih Tyrus, y [‡]descenasam yn Ptolomais, ac a gyfarchasam‐well ir broder, ac a drigesam vn diernot y gyd ac wynt.

8A’ [*]thranoeth, Paul a’r ei oedd gyd ac ef, a [‡]ðaetham i Caisareia: ac aetham y mewn y duy Philip yr Euangelwr, yr hwn ytoedd vn o’r saith [*]Diacon, ac a arosam gyd ac ef. 9Ac iddaw ydd oedd pedeir merchet o [*]wyryfon, yn prophwyto.

10Ac mal ydd oeðem yn aros yno lawer o ddyðiae yd aeth atam[]nep propwyt o Iudaia, aei enw yn Agabus.

11A gwedy iddo‐ddyvot atam, e cymerth wregis Paul, gan rwymo ei ddwylo a’i draet ehun, ac a ddyvot. Hyn a ddywait yr Yspryt glan, Val hynn y bydd ir Iuðaeon yn‐Caerusalem rwymo y gwr biae yr gwregis hwn, a’i [‡]roddy yn‐dwylo y Genetloedd.

12A’ gwedy clywed o hanam hynn yma, ys nyni ac ereill [*]o ðyno a atolygesam iddo nad elei i vyny i Gaersalem.

13Yno ydd atebawdd Paul ac y dyvot: Pa wylo a wnewch gā [*]dori vy‐calon? Can ys parawt wyf nid yn vnic y vot vy rhwymo, namyn hefyt i [‡]varw yn‐Caersalem [*]er Enw yr Arglwydd Iesu.

14A’ phryt na ellit [‡]troi ei veddwl, y peidiesam, gan ddywedyt. Poet ewyllys yr Arglwydd a vo.

15Ac yn ol y dyddiae hynn y cymersam ein [*]beichiae, ac ydd aetham y vynydd y Gaersalem.

16Ac e ddaeth gyd a ni rei or discipulon o Caisareia, ac a dducesont gyd ac wynt vn Mnason o Cyprus, hen ddiscipul, y gyd a’r hwn y lletuyem.

17A’ gwedy ein dyvot i Gaersalem, in derbyniawdd y broder yn llawen.

18A’r dydd nesaf yd aeth Paul y mywn gyd a ni at Iaco: a’r oll [‡]Henafieit oeð wedy yr ymgynul’ yno.

19A’ gwedy iddo ei [*]cofleidiaw, y managawð mewn [*]dosparth bop peth ar y wnaethoeddoedd Dew ym‐plith y cenetloeð drwy y, weinidogeth ef.

20Velly pan glywsant hyny, y rhoddesont ’ogoniant ir Arglwydd, ac y dywetsont wrthaw: [*]Ys gwely, vrawt, pa niver [‡]miloedd o’r Iuddaeon ys ydd [*]yn credy, ac y maēt oll yn [‡]gwynvydy am [*]Ddeddyf.

21Ac wy a glywsant am danat, dy vot yn dyscu yr oll Iuddaeon, ys ydd ym plith y Cenetloedd, y ymwrthðot a’ Moysen, ac yn dywedyt, na ddlent anwaedy ar ei plant, na byw yn ol y devodae.

22Pa beth gā hyny ’syð yw vvneythyr?[‡]Dir iawn yw ymgynull o’r dyrva: can ys wy a [*]glywant dy ddyvot.

23Can hyny gwna hyn yma a ðywedwn wrthyt, Mae genym pedwar‐gwyr a wnaethant []eðunet.

24Cymer hwynt, a’ []glanha dy hun y gyd ac wynt, a’ chyd gostia a’ hwy, yd y n yd eilliant ei pennae: a’ gwybot a [‡]gaiff pawp, am y pethae y glywsant am danat, nad ynt dim, eithyr dy vot titheu hevyt yn rhodio ac yn cadw yr Ddeddyf.

25Can ys [*]tu ac at am y Cenedloedd, ys ydd yn credu, nyni a escrivenesam, ac a [‡]varnesam na bo yddwynt gadw dim cyfryw beth, eithyr [*]ymoglyt o hanynt rac y pethe ’ry offrymer ir [*]delwae a’ rac gwaet, ac [‡]ywrth y degir, ac ywrth godineb.

26Yno Paul a gymerawdd y gwyr, a’ thranoeth yr ymlanhaodd e y gyd ac wynt, ac ydd aeth y mewn ir Templ, gan [‡]espysy cyflawniat dyddiae yr glanhaat, yd y n y d offrymit offrwm dros bob vn o hanaddvvynt.

27A’ gwedy gorphen hayachen y saith diernot, yr Iuddaeon a’r oeddynt o’r Asia (pan welesant ef yn y Templ) a gynhyrfesant yr oll [*]popul, ac a ddodesont ddwylo arnaw.

28Can lefain, Ha‐wyr yr Israel cymporthwch: [‡]hwn ywr dyn ys ydd yn dyscy pawp ym‐pop lle yn erbyn y popul, a’r Ddeddyf, a’r lle yma: eb law hyny, e dduc Groec wyr ir Templ, ac a [*]halogawð y lle sanctaidd[]hwn.

29Can ys gwelesent or blaen yn y dinas gyd ef vn Trophimus o Ephesus, a ’thybiet [‡]mae Paul y ducesei ef ir Templ.

30Yno y cyffrowyt yr oll ddinas, ac y rreddodd y popul yn‐cyt: ac a [*]ymavlesont ym‐Paul, ac ei tynnesont allan o’r Templ, ac yn y man y caewyt y drysae.

31Ac val ydd oeddent yn [‡]caisio y ladd ef, y managwyt i bencaptaen y giwdawt, bot oll Gaerusalem [*]wedy’ thervyscy.

32Ac yn y van ef gymerawdd vilwyr a’ Chanwriait, ac a redawdd y waeret yd atwynt: a’ phan welsant y pen‐Captaen a’r [*]milwyr, wy beidiesont a [‡]bayddy Paul.

33Yna y daeth y pen‐Captaen yn nes ac y daliodd ef, ac a ’orchymynawdd ei rwymo a dwy catwyn, ac a holodd pwy ytoedd ef, a ’pha beth a wnaethoeddoedd.

34A’r ei a lefynt vn peth, ereill beth arall, [‡]ym‐plith y popul. Velly pryd na vedrei ef wybot crynodab [*]rac y dervisc, e ’orchymynawdd ei [‡]dywys ir castell.

35A’ gwedy y ddyvot ef ir [‡]grisi ae, e ddarvu gorvot y [*]ðugy ef gan y milwyr rac [*]ymffust y dyrfa.

36Can ys y dorf popul oeð yn ei ddilit, can lefain, Ymaith ac ef.

37A’ phan [‡]ddechreuit arwein Paul ir castell, e ðyvot wrth y pen‐Captaen, A alla vi gahel[*]ymðiddam a thi? Yr hwn a ddyvot, A vedry di groec?

38Anyd tydi yw ’r [‡]Egyptian, yr hwn o vlaen y dyddiae hynn a gyffroeist dervysc, ac a arweneist ir diffeithvvch pedeirmil o wyr [*]llofryddiawc.

39Yna y dyvot Paul, Yn ddiau, gwr wy vi o Iuddew, a’ dinesyð o Tarsus, dinas nid anenwoc yn Cilicia, ac atolwc yty, goddef ymy [‡]amadrodd wrth y popul.

40Ac wedy daroedd iddaw ganiady, y safawdd Paul ar y [*]grisiae, ac a amnaidiawdd a llaw ar y popul: a’ gwedy gwneythy gostec vawr, y llavarawdd wrthynt yn y tavot Hebreo, gan ðywedyt,

[*] 21:1 * hwyliesam

[‡] 21:5 ‡ cwplau

[*] 21:6 * ymgredigaw, ymgofleidiaw, ymvreicheido, cany yn iach, ymanerch

[‡] 21:7 ‡ diriasam

[*] 21:8 * thradwy

[‡] 21:8 ‡ ddaethant

[*] 21:8 * Gwenidoc

[*] 21:9 * vorynion

[] 21:10 ‡ rryw, vn

[‡] 21:11 ‡ delifro

[*] 21:12 * or cyflewyr

[*] 21:13 * goddi

[‡] 21:13 ‡ oddef marwoleth

[*] 21:13 * er mwyn

[‡] 21:14 ‡ ddianoc

[*] 21:15 * mut, ffardial, archeuad

[‡] 21:18 ‡ Henafgwyr, henefyddion

[*] 21:19 * gyfarch gwell ydðynt

[*] 21:19 * trefn

[*] 21:20 ‡ Ti

[‡] 21:20 * Gr. myrddion

[*] 21:20 * wedy

[‡] 21:20 ‡ hoffi, ai mawrserch ar

[*] 21:20

[‡] 21:22 ‡ Rait

[*] 21:22 * gan glywet

[] 21:23 * gyd a ni

[] 21:24 * phurha

[‡] 21:24 ‡ wna

[*] 21:25 * herwydd

[‡] 21:25 ‡ ordinesam, dervynesam

[*] 21:25 * ymgadw, ymwrthot

[*] 21:25 ‡ eidole

[‡] 21:25 * rrac

[‡] 21:26 ‡ honny, manegy, ðatcā

[*] 21:27 * werin

[‡] 21:28 ‡ llyma ’r

[*] 21:28 * gyffredinawdd, ddigyssegrodd

[] 21:28

[‡] 21:29 ‡ taw

[*] 21:30 * ddaliesont Bawl

[‡] 21:31 ‡ ar verdr

[*] 21:31 * mewn penbleth

[*] 21:32 * sawdwyr

[‡] 21:32 ‡ ffusto, curo, taraw

[‡] 21:34 ‡ yn y dyrfa

[*] 21:34 * gan

[‡] 21:34 ‡ arwein

[‡] 21:35 ‡ stair

[*] 21:35 * arwein, ddwyn

[*] 21:35 * trais, chwyrned

[‡] 21:37 ‡ gychwynit

[*] 21:37 * chwedlaea

[‡] 21:38 ‡ Aiphtiwr

[*] 21:38 * lleiddiaid, adwythawc

[‡] 21:39 ‡ ymddiðan, chwedleua

[*] 21:40 * ystayr

Pen. xxij.

3 Paul yn datcan hanas ei vuchedd, a’ei ddysceidaeth. 25 Ef e yn dianc rac ei chwipio, o erwydd ei vot yn ddinessydd Ruuainol.

22

1HA wyr vroder, a’thadae, gwrandewch vy‐[*]dadl y vvnaf yr owrhon wrthytch.

2A’ phan glywsant mae yn y tavot Hebreo ydd oedd ef yn llavaru wrthynt, mwy o ’ostec a roddesont, ac ef ddyvot,)

3Gwr yn ddiau yw vi, o Iddew, a’r anet yn‐Tarsus yn Cilicia, anid [*]wedy’r vaethddrin yn y dinas hon wrth draet Gamaliel, ac wedy ’r addyscy yn ol perfeith Deddyf y Tadae, ac oeddwn vawr vy‐goglyt ar Ddew, val ac ydd ych chwitheu oll y dydd heddyw.

4A’ mi erdlidiais y ffordd hon yd angae, gan rwymo a’ pheri rhoi a’ gwyr a’ gwragedd yn‐carchar,

5Megis ac y mae yr Archoffeiriat yn test ymy, a’r oll Henadurieth: y gan y’r ei hefyd yd erbyniais lythyrae [‡]at y broder, ac aethym i Damasco, y ðwyn yr ei oeðynt yno, yn rhwym i Gaerusalem, yw [*]poeni.

6¶ Ac e [‡]dderyw, val ydd oeddwn yn ymddeith ac yn dynesay at Ddamasco yn‐cylch hanner dydd, pan oedd yn ðysymwth dyscleiriaw or nef ’olauni mawr om amgylch ogylch.

7Y n y [*]ddygwyddeis i ar y ddaiar, ac a glyweis lef yn dywedyt wrthyf, Saul, Saul, paam ydd wyt im erlit?

8Yno ydd atebais inef, Pwy ytwyt Arglwydd? Ac ef a ddyvot wrthyf, Mi yw Iesu o Nazaret, yr hwn yw ti yn ei [‡]erlit.

9Ac wyntwy a’r oeddynt gyd a mi, a welsant yn wir y goleuni ac a ofnysont: eithyr ny chlywsant leferydd y neb oedd yn [*]ymleferydd a mi.

10Yno y dywedais i, Pa beth a wnaf Arglwydd? A’r Arglwydd a ddyvot wrthyf, [*]Cyvot, a’ does y Ddamasco: ac yno y manegir y‐ty am pop peth a [‡]ordeiniwyt yty yw wneythyr.

11A’ phryt na vedrwn‐welet gan ’ogoniant y golauni hwnw, im [*]tywysit erbyn vy llaw y gan yr ei oedd gyd a mi, ac a ddaethym i Ddamasco.

12Ac vn Ananias gwr dwywol, [*]herwyð y Ddeðyf ac iðo [‡]testolaeth da y gan yr oll Iuðeon oedd yn preswiliaw yno, 13a ddaeth ataf, ac a safodd, ac a ddyvot wrthyf, Y brawd Saul, [*]cymer‐dy‐olwc: [‡]ac ys yr awr honno ydd edrycheis arno. 14Ac ef a ddyvot, Dew ein tadae a racordeniodd yty, gael gwybot y veddwl ef, a’ gwelet y Cyfiawn hwnw, a’ chlywet y lleferydd ei enae. 15Can ys byddy test iddaw wrth pop dyn, [‡]am y pethe, a weleist ac a glyweist. 16Ac am hyny paam y trigy? Cyvot, a’ baddier di, a’ golch ymaith dy bechotae, gan ’alw ar Enw yr Arglwydd.

17Ac e [*]ddarvu, gwedy y mi ddyvot drachefyn i Gaerusalem, a’ gwediaw yn y Templ, y n y vum [‡]om dieithyr vy hunan, 18a’ y welet ef yn dywedyt wrthyf, [*]Bryssia, a’ thyn ymaith ar ffrwst ymaes o Gaerusalem: can na dderbyniant dy destoliaeth [‡]am danaf. 19Yno y dyweis inef, Arglwydd, hwy a wyddant vy‐bot i yn carchary, ac yn [*]bayddy ym‐pop [‡]Synagog yr ei a gredent yno ti. 20A’ phan []ddinëit gwaet dy [*]verthyr Stephan, ydd oeddwn i hefyd yn sefyll gerllaw, ac a gydsynnyais aei varwolaeth, ac a gedwais ðillat yr ei oeð yn y llað ef. 21Yno y dyvot ef wrthyf, Does ymaith: can ys mi ath ddanvonaf ym‐pell o ddyma at y Cenetloedd.

22Ac vvy y gwrandawsant ef yd y gair hwn, anid yno yd erchafasant ei llefoedd, ac a ddywedesont, [‡]Ymaith a chyfryw ddyn o ddyar y ðaiar: can nat iawn ytyw i vyw. 23A’ malydd oeddynt yn [*]llefain ac yn tavlu ei dillat y am danynt, ac yn bwrw [*]pridd ir awyr, 24y gorchymynawdd y pen‐Captaen vynet ac ef ir castell, ac archodd ei [‡]yskyrsio, a’ ei holi, er mwyn iddo gael gwybot am pa achos, y llefent velly arnaw. 25Ac wrth y rwymo ef a chareiae, y dyvot Paul wrth y Canwriat, oedd yn sefyll [*]gerllaw, Ai cyfreithlawn i chwi yskyrsio vn ’sy yn Ruueinwr ac eb ei [‡]varny?

26A’ phan glybu y Cannwriat, ef aeth, ac a vanagawð wrth y pen‐Captaen, gan ðywedyt, [*]Gwyl beth a wnelych: can ys Ruuenydd yw ’r [‡]dyn hwn. 27Yno yd aeth y pen‐Captaen, ac a dyvot wrthaw, Dyweit ymy, Ai Ruueinwr ytwyt? Ac ef a ddyvot, Ie. 28A’r pen‐captaen a attebawdd, A [‡]swmp mawr y daethym i y gael [*]vwrdeisiaeth hon. Ac Paul a ddyvot, Eithyr velly im ganet i. 29Ac yno eb ’ohir ydd ymadaosont ac ef, yr ei oedd ar vedr ei holi ef. A’r pen‐Captaen hefyt a ofnawð, gwedy ei gwybu mae Runeinwr oedd ef, a’ chan ddarvot iddo ei rwymo. 30A’ thranoeth, erwydd y vot ef yn ewyllysio gwybot diogelrwydd, am pa am y cyhuddit ef gan yr Iuddaeon, ef ei gellyngawdd yn rhydd o rhwymae, ac a ’orchymynawdd bot ir Archoffeiriait a’r oll [*]Cyccor ddyvot ynghyt: ac ef a dduc Paul ac ei gosodawdd ger y bron hwy.

[*] 22:1 ‡ escus, atep, amddyffyn

[*] 22:3

[‡] 22:5 ‡ yn erbyn

[*] 22:5 * cospi

[‡] 22:6 ‡ ddeddyw, ddarvu

[*] 22:7 * tramgwyddeis, syrthieis

[‡] 22:8 ‡ ymlit

[*] 22:9 * chwedlea, ymddiddan ymleflef

[*] 22:10 * Cwyn

[‡] 22:10 ‡ ddarparwyt

[*] 22:11 * arweddit

[*] 22:12 * o bleit, wrth, yn ol

[‡] 22:12 ‡ air

[*] 22:13 * adwyl

[‡] 22:13 ‡ a’r wir

[‡] 22:15 ‡ o’r

[*] 22:17 * ddamwyniodd, ddescennodd

[‡] 22:17 ‡ mewn trāg, gorphwyll, gweledigaeth

[*] 22:18 * Frusta

[‡] 22:18 ‡ om pleit

[*] 22:19 * curo, ffusto

[‡] 22:19 ‡ comunfa

[] 22:20 * dywelltit, gollit

[*] 22:20 * dyst

[‡] 22:22 ‡ I ffwrdd

[*] 22:23 * crio, gweiddi, bloeðio

[*] 22:23 * dwst, llwch

[‡] 22:24 ‡ ffrewyllio

[*] 22:25 * yn ei emyl

[‡] 22:25 ‡ ddamno, ady

[*] 22:26 * Edrych, mogel, goagel

[‡] 22:26 ‡ gwr

[‡] 22:28 ‡ gwerth

[*] 22:28 * dinasvaint bwrdeisieth, braint y dinas hon

[*] 22:30 * Seneddr

Pen. xxiij.

Attep Paul Paul wrth gahel ei daraw, a’r gorvot ar ei elynion. Yr Arglwydd yn ei ddyhuddaw. Ac erwydd bot yr Iuddaeon yn ei gynllwyn, ydd ys yn y ddanvon ef y Caisareia.

23

1PAul yntae a edrychawdd yn ddyfri ar y Cyccor, ac a ddyvot, Hawyr vroder, Mi a wasanaethais Dew ym‐pop cydwybot da yd y dydd hwn. 2Yna yr Archoffeirat Ananias, a ’orchymynawdd yr ei oedd yn sefyll yn ei emyl, ei daro ar ei [*]enae. 3Yno y dyvot Paul wrthaw, Eath dery Dew dydi, [‡]baret gwynlliw. A’ thi a eisteddy im barny i yn ol y Ddeddyf, ac a ’orchymynny vy‐taro [*]yn erbyn y Ddeddyf? 4A’r ei oedd yn sefyll gerllaw, a ddywedynt vvrtho, A [‡]gebly di Archoffeiriat Dew? 5Ac Paul a ddyvot, Ny wybuum i, vroder, [*]y vot ef yn Archoffeiriat: can ys bot yn escrivenedic’ Na [*]velltithia Bennaeth dy popul. 6Eithyr pan ddeallawdd Paul vot y naill parth i’r popul yn Tsadduceit, a’r llall yn Pharisaieit, ef a lefawdd yn y Cycor, gan ddyvvedyt. Ha wyr vroder, Myvi ’sy Pharisai, ac yn vap i Pharisai: am ’obeith a’ chyvodiadigeth y meirw im [‡]bernir. 7A’ gwedy yddo ddywedyt hynn yma, y cyvodes ymryson rhwng y Pharisaiait a’r Tsaduceit, y n y [‡]hollwyt y lliaws. 8Can ys y Tsadduceit a ddywedant, nad oes dim cyfodiadigeth, nag Angel, nac yspryt: a’r Pharisaiait a [*]a ddefant bop vn or ddau. 9Yno y bu [‡]llefain mawr: a’r [‡]Gwyr‐llen o blait y Pharisaiait a gyvodesont i vynydd, ac [*]ymrysonesont, gan dddywedyt, Nid ym ni yn cael dim drwc [*]yn y dyn hwn: can ys a’s bu i yspryt ai Angel ymiddan ac ef, nac [‡]ymladdwn‐ni‐a‐Dew ddim. 10A’ phan gyvodes [*]tervysc mawr, y pen Captaen, can ofny rac [‡]rhwygo Paul yn ddrylliae y ganthwynt, y ’orchymynawdd ir milwyr vynet i waeret, a’ ei [*]ddwyn ef oei plith wy, a’ei [*]arwein ir castell.

11Ar noshon nesaf y savawdd yr Arglwydd [*]wrtho, ac a ddyvot, Bydd [‡]dda dy gyssir Paul: can ys megis ac y testolaetheist [*]am danaf yn‐Caerusalem, velly y byð dir yty ðwyn testolaeth hefyd am danaf yn Ruuein. 12A’ gwedy y [‡]bot hi yn ddydd, ydd ymglasgawdd ’r ei or Iuddaeon, ac a [*]gyf‐reithiesont, gan ddywedyt, na vwytaent ac nad yfent, y n y laddent Baul. 13Ac ydd oedd mwy no dauugain‐vvyr, y wnaethoeddynt y bwriat hwn. 14Ac wyntwy a ddaethant ac yr Archoffeiriat ar Henafiait, ac a ddywedesont, Ys darvu y ni ymgyf‐reithiaw a Raith, na vwytaem ddim, nes y ni ladd Paul. 15Yr owrhon gan hyny, arwyddocewch chvvy chwi a’r Cycor ir pen Capten, bod yddaw y ðwyn ef allan y vory [‡]atoch, mal petech ar veidr cahel gwybot ryw bethe yn yspysach y gantho: a’ nineu, cyn nag y del ef yn agos, a vyddwn yn parawt yvv ladd ef. 16Eithyr pan glybu nai vap chwaer i Paul y y [*]cynllwyn, mynet a wnaeth ef, a’ dyvot y mewn ir castell, a’ manegy i Paul. 17Ac Paul a alwodd vn o’r Cannwriait attaw, ac a ddyvot, Dwc y [‡]gwr‐ieuanc hwn at y Pen‐Captaen, can ys mae canthaw beth y ei vanegy yddaw. 18Ac ef ei cymerth, ac ei duc at y pen‐Captaen, ac a ddyvot, Paul y carcharawr am galwodd attaw, ac a ddysyfawdd arnaf ddwyn y gwr‐ieuanc hwn atat, can vot gantaw [*]beth y ei adrodd wrthyt. 19Yno y pen‐Captaen ei cymerth [‡]erbyn ei law, ac aeth ar‐gwrr ac ef or naillu, ac a ’ovynodd yddaw, Pa beth ’sy genyt y ei venegy y‐my? 20Ac ef a ddyvot, Yr Iuddeon a gydvwriesont ðeisyfy arnat, ðwyn Paul allan evory ir Cyccor, megis petyn ar vedr ymofyn mwy o yspysrwydd am danaw. 21Eithyr [*]na wna di yn ei hol wy: can ys y mae o hanwynt yn y gynllwyn ef, mwy no dauugain‐wyr, yr ei a gyf‐reithiesant, na bai yðwynt na bwyta nac yfet, nes yddynt y ladd ef: ac yr awrhon yð ynt yn parawt, gan edrych am dy addewit ti. 22Yno y pen‐Captaen a ollyngawdd ymaith y gwr‐ieuanc, ac a ’orchymynawdd yddaw na venagei y neb, ddangos o [‡]hanaw cyfryw pethae wrthaw. 23Ac ef a alwodd attaw ðau [*]ryw Gannwriait, ac a ddyvot, Paratowch ddau cant [‡]milwr, y vynet y Caisareia, a’ dec a thriugain o varchogion, a dau‐cant, a [*]ffynweywyr ar y drydedd awr o nos, 24a pharatoant [‡]yscrublieit y ðody Paul arnoddynt, er ei ðwyn ef yn ddiogel at Felix y [‡]President.

25Ac ef a escrivenawdd lythyr ar y ffurf hon. 26Claudius Lysias yn anuon annerch ar yr ardderchocaf [*]President Felix. 27Wrth ddalha y gwr hwn gan yr Iuddaeon, ac a’ hwy ar vedr ei ladd, ydaethym arnynt a [‡]llu, ac y achupais ef, can wybot mae Ruueinwr ytoedd. 28A’ phan oeddwn yn ewyllysiaw gwybot yr achos, y cuhaddesent ef, y dugais ef at y Cyccor hwy. 29Yno y deellais mae ei guhuddaw a wnaethit am [*]gwestionae o y Deddyf hwy, ac nid oedd arnaw vn caredd teilwng a angae, nai rrwymae. 30A’ gwedy dangos y mi, mal yr oedd yr Iuddaeon yn [‡]cynllwyn y gwr, yn ebrwyð y danvoneis ef atat, ac ’orchymyneis ydd ei guhuddwyr ddywedyt [*]ger dy vron di y pethae oedd ganthvvynt yn ei erbyn. Does yn iach. 31Yno yr milwyr megis y gorchymynesit yddwynt, a gymeresont Paul, ac ei dugeson o hyt nos at Antipatris. 32A’r dydd dranoeth y gadawsont ir marchogion vynet gyd ac ef, ac yr ymchwelesont ir castell. 33A’ phan ddaethant i Caisareia, y rroddesont [‡]yr epistol ir President, ac a ’osodesont hefyt Paul ger ei vron. 34Velly wedy daroedd ir President ei ddarllen, a’ gofyn o ba [*]gyvoeth ydd han oedd: a ’phan []wybu mae o Cilicia ydd ytoedd, 35mi ath wrandawaf, eb yr ef, pan ddel hefyd dy guhuddwyr: ac a ’orchymynawdd ei gadw yn‐dadlaudy Herod.

[*] 23:2 * ddanedd

[‡] 23:3 ‡ vagwyr wynnedig, wyngalchaid

[*] 23:3 * yngwrthwynep ir

[‡] 23:4 ‡ ymserthy, ddivenwy

[*] 23:5 * mae ef oedd. &c.

[*] 23:5 ‡ ddrycddywait am lywodraethwr

[‡] 23:6 ‡ cyhuddir, ir achwynir arnaf

[‡] 23:7 ‡ aeth y dyrfa yn ddwyblait

[*] 23:8 * ganiatant bot

[‡] 23:9 ‡ ymleflef

[‡] 23:9 * Yscrivenyddion

[*] 23:9 ‡ ðadlenesōt

[*] 23:9 * ar y gwr

[‡] 23:9 ‡ wrthladdwn, ymdrinwn

[*] 23:10 * ancydvot

[‡] 23:10 ‡ carpio, rac tynny Paul yn ddrylliae

[*] 23:10

[*] 23:10 * gymeryt, ddwyn

[*] 23:11 * yn ei emyl

[‡] 23:11 ‡ o gonffort da

[*] 23:11 * o hanof

[‡] 23:12 ‡ mynet

[*] 23:12 * gyngreiriesont, ymrwymesont drwy lw

[‡] 23:15 ‡ ychwy

[*] 23:16 * bradchwedl

[‡] 23:17 ‡ gwas

[*] 23:18 * neges athi

[‡] 23:19 ‡ erwydd

[*] 23:21 * nath eiriler, ymheðer ganthynt

[‡] 23:22 ‡ honawt y pethae hynn wrthyf

[*] 23:23 * rei

[‡] 23:23 ‡ sawdwyr val yð elent

[*] 23:23 * dartiae

[‡] 23:24 ‡ varch nei gephyl

[‡] 23:24 ‡ Llywydd, Raglaw

[*] 23:26 * Lywyadr

[‡] 23:27 ‡ chywdawt

[*] 23:29 * ’orchestion

[‡] 23:30 ‡ gwneythyd ei vrad ef

[*] 23:30 * wrthyt

[‡] 23:33 ‡ y llythyr

[*] 23:34 * ardal, wlat

[] 23:34 ‡ syganei ef

Pen. xxiiij.

Paul wedy ei gyhuddaw yn atep dros ei vuchedd a’i ddysceidaeth yn erbyn ei gyhvddwyr: Felix yn y deimlaw ef, a’ ei vryd ar gael gobr. Ac yn ol hynny yn ei ady ef yn‐carchar.

24

1AC yn ol pemp diernot, y daeth y waeret Ananias yr Archoffeiriat y gyd a’r Henafieit, ac Tertullus rryw areithiwr, yr ei a []apariesont ger bron y President yn erbyn Paul. 2A’ gwedy ei ’alw [*]ef ir lle, e ddechreawdd Tertullus ei guhuddaw, gan ddywedyt, Can y ni vot yn byw yn dra heddychol oth bleit ti, a’ bot gwneythyr llawer o bethe gwiw, ir genedl hon drwy dy [‡]racddyall di, 3Hyn yð ym ni yn [*]cydnabot yn [‡]hollawl, ac ym‐pop lle, yr [*]ardderchocaf Felix, y gyd a chwbyl ddiolvvch. 4Eithr rac bot ymy dy ðalha yn rryhir ddygn, atolwc yty ein gwrandaw oth [‡]hynawster ar ychydic ’airiae. 5Can ys cawsam y gwr hwnn yn ddyn adwythus, ac yn [*]cyffroy tervysc ymplith yr holl Iuddaeon trwy’r holl oll vyt, ac yn [‡]brifnerthwr ar yr[*]heresi y Nazarieit, 6ac a [‡]vynysei halogy y Templ: ac am hyny y daliesam ef, ac a vynesem ei varny [*]yn ol ein Deddyf: 7Eithyr y pen‐Captaen Lysias []a ddaeth arnam, a’ thrwy drais mawr ei duc allan o’n dwylo, 8gan orchymyn ydd ei guhuddwyr ddyvot ata ti, y gan ba rei y gelly (a’s myny ymofyn )wybot yr oll pethae hynn yð ym ni yn y gyhuddaw [*]ev. 9A’r Iuddaeon hvvythe hefyt a daeresant, gan ddywedyt vot y peth y moð hynny. 10Yno Paul, gwedy amneidio o’r President arnaw y amadrawddd a atebawdd, Y mae yn [‡]haws genyf atep troso vyhun, can vy‐bot yn gwybot dy vot ti lawer o vlyddynedd yn [*]ynat ir genadleth hon, 11can ys gelly wybot, nad oes anid dauddec dieernot er pan ðaethym i vynydd i addoly i Caerusalem. 12Ac ny im cawsant i yn y Templ yn [‡]ymddadleu a nep, nac yn [*]cyffroy yr dyrva y [‡]gyvodi, nac yn y [*]Synagogae, nac yn y dinas. 13Ac ny allant chvvaith provi y pethae, y maent im cuhuddaw am danwynt. 14Eithr cyffessy yty ddwyf hyn yma, [*]mae yn ol y fforð (rhon y alwant vvy yn heresi) velly yr addolaf vi Ddew vy‐tadae, sef gan gredy yn yr oll pethe r’ y scrivenir yn y Ddeðyf a’r Prophwyti, 15a’ gobeith ’sy genyf ar Ddew, am yr vn cyfodiadigeth y meirw ac y maent wytheu hefyt yn ei ddysgwyl, y bydd ef[‡]ys ir cyfiawnion ac ir ancyfiawnion. 16Ac yn hyn ydd wy vi [*]ystudio vot genyf yn wastad gydwybot [‡]ddirwystr tu ac Ddew a’ thu ac at ðynion. 17Ac yrovvon yn ol llawer o vlyddynedd, y daethym ac y dugeis [*]eluseni im cenedleth ac offrymae. 18Ac yn yr amser hynn, ’rei or Iuðeon o’r Asia am cawsant [‡]wedy vy‐glanhay yn y Templ, ac nid gyd a thorf, na thervysc. 19[‡]Yr ei a [*]ddylesynt vot yn [‡]gynnyrchiol rac dy vron, am cyhuddaw, a bysei ganddwynt ddim im erbyn. 20Ai ynte dywedet yr ei hyn yma, a gawsant vvy ðim ancyfion [*]ynof, tra sefeis yn y Cyngor, 21[‡]dieithr am y [*]llef vnic hon, a ’r a lefeis yn sefyll yn ei plith vvy, sef Am gyfodiadigeth y meirw im [*]bernir heddyw genwch. 22Pan glybu Felix y pethae hynn, yr oedawdd ef wynt, gan ddywedyt, Pan wypwyf yn [‡]yspesach y pethae a perthyn ir ffordd hon, pan vo i Lysias y pen‐Captaen ddyvot yma, y dosparthaf eich mater. 23Yno ydd archawdd i Gannwriat gadw Paul, a gadael iddaw gahel [*]gorffywys, ac na ’oharddei i neb oei gydnabot ei weini, nei ddyvot attaw.

24Yn ol [‡]talm o ddyddiae, yd aeth Felix ef aei wreic Drusilla, yr hon ytoeð Iuddewes, ac ef a ’alwodd am Paul, ac a glywawdd ganthaw am y ffydd ys ydd yn Christ, 25Ac mal ydd oedd ef yn [‡]dosparth am gyfiawnder, a’ [*]chymmedroldep, ac am y varn y ddyvot, Felix a ddechrynawdd, ac a atebawdd, Does ymaith [‡]ar hyn o amser, anid pan gaffwy amser‐cyfaddas, mi alwaf am danat. 26Ac ydd oedd ef yn gobeithio hefyt y rhoddesit ariant iddaw gan Paul, er iddo ei ellwng ef: erwyð pa bleit yd avonodd ef am danaw yn vynychach, ac y [*]chwedleuawdd wrthaw. 27A’ gwedy cerddet dwy [‡]vlwyddyn, y daeth Porcius Festus yn lle Felix: a’ Felix yn ewyllysio enill bodd yr Iuddaeon, a adawdd Paul yn [*]rhwym.

[] 24:1 * ymddangesont

[*] 24:2

[‡] 24:2 ‡ rrac ddarpar

[*] 24:3

[‡] 24:3 ‡ gwbl

[*] 24:3 * goreu

[‡] 24:4 ‡ boneddigeiddrwydd

[*] 24:5 * cynnyrfy, peri

[‡] 24:5 ‡ benawdur

[*] 24:5 * opinion

[‡] 24:6 ‡ darperesei, amcanesei

[*] 24:6 * erwyð ein cyfraith

[] 24:7 ‡ ar ein vchaf, ar ein gwarthaf

[*] 24:8 * ef

[‡] 24:10 ‡ llawenach

[*] 24:10 * vawdwr, barnwr, Ieustus

[‡] 24:12 ‡ disputo

[*] 24:12 * peri cyffro yn y popul

[‡] 24:12 ‡ cynulleidfae

[*] 24:12

[*] 24:14 * taw

[‡] 24:15 ‡ ac

[*] 24:16 * ymorchesty

[‡] 24:16 ‡ iach, glir

[*] 24:17 * elusendot

[‡] 24:18 ‡ yn buredic

[‡] 24:19

[*] 24:19 * ddirparesynt

[‡] 24:19 ‡ presennol

[*] 24:20 * arnaf

[‡] 24:21 ‡ anid

[*] 24:21 * yr ymadrodd

[*] 24:21 ‡ cyhuddir

[‡] 24:22 * hytrach berfeithiath

[*] 24:23 ‡ esmythder

[‡] 24:24 * niuer

[‡] 24:25 ‡ rresymy

[*] 24:25 * cymesurdep

[‡] 24:25 ‡ dros

[*] 24:26 * ymddiddanodd ac ef

[‡] 24:27 ‡ vlynedd

[*] 24:27 * carchar

Pen. xxv.

Yr Iuddaeon yn cyhuddaw Paul ger bron Festus. Ef yn aatep drostaw ehun. Ac yn appelio at yr Ymperawtr. Bot yn cympwyll am y vater ef gar bron Agrippa. A’i ðwyn ef allan.

25

1GAn hyny gwedy dyvot Festus ir [*]ardal, ar ben y tridie yð aeth i vynydd i Gaerusalem o Caisareia. 2Yno [*]yð ymðangosent yr Archoffeiriat a’ phennaethieit yr Iuddaeō ger ei vron ef yn erbyn Paul, ac atolygasant iddaw, 3a’ chan erchy [‡]caredigrwydd yn ei erbyn, bod iddo ddanvon am danaw i Gaerusalem; ac hvvy a wnaethant [*]gynllwyn yw ladd ef ar y ffordd. 4Eithyr Festus a atebodd, [‡]bot cadw Paul yn Caisareia, ac a ðanei yntae ehun [*]eb ohit yd yno. 5Can hyny (eb yr ef) dauet yr ei o hanoch chwi ’sy yn abl, y gyd a ni i waeret: ac ad oes[*]neb anvviredd[‡]yn y gwr cyhuddant ef.

6Pryt na thrigesei ef yn y plith wy [*]y tuhwnt y ddec diernot, ef aeth y waeret y Caisareia, a’r dydd nesaf ydd eisteddawdd yn y vrawdle, ac a ’orchymynawdd ddwyn Paul atavv. 7Ac wedy ei ddyvot, yr Iuddaeon y ddaethent o Gaerusalem, a safasont o ei amgylch, ac a ddodesont lawer o achwyniō trymion yn erbyn Paul, yr ei ny ellynt ei provi, 8can yddaw vot yn atep, na ddaroeð yddaw [‡]pechy dim nac yn erbyn Deddyf yr Iuddaeon, nac yn erbyn y Templ, nac yn erbyn Caisar. 9Er hyny Festus yn ewyllysiaw cahel [*]bodd yr Iuddaeon, a atebawdd i Paul, gan ddywedyt, Ai di y vyn ydd y Gaerusalē, ac yno ith varny am y pethe hyn ger vy‐bron i. 10Ac Paul a ddyvot, Ydd wyf yn sefyll [‡]wrth vrawdle Caisar, lle y perthyn vy‐barny: ir Iuddaeon ny wneythym i ddim yngham, megis ac y gwyddos‐ti yn dda ddigon. 11Can ys, a’s gwneythym ddim [*]cam, ai dim teilwng o angae, ny wrthðodaf vi varw: [‡]ac anid oes dim or cyfryvv betheu ac y maent [*]wy im cyhuddaw, ny all nep vy rroddi yddwynt: appelo ydd wyf [‡]ar Caisar. 12Yno Festus wedy daroedd iddaw ymddiddam a’r Cygcor, a atebawð, A appeleas ti[*]ar Caisar? ar Caisar y cai vynet.

13Ac yn ol swrn o ddyddiae, y Brenhin Agrippa a’ Bernice ydd aethant y wared y Caisareia y [*]gyfarch-gwell i Festus. 14A’ gwedy yddwynt aros yno lawer o ddyddiae, Festus a venagawdd ir Brenhin [‡]vater Paul, gan ddywedyt: Y mae yma ryw wr wedy ei adael yn‐carchar y gan Felix. 15Am yr hwn pan ddaethym i Caerusalem, ydd oedd yr Archoffeiriait a’ Henafiait yr Iuddeon yn [*]honny ymy, gan ddeisyfy cahel barn yn ei erbyn. 16I ba ’r ei ydd atebeis, nad yw [‡]moes y Ruveinieit, er [*]bodd‐roddy nep i angae, cyn noc y caffo yr vn a gyhuddic, ei gyhuddwyr ger ei vron, a’ chaffael o honaw le y amddyffyn ehun, am y caredd. 17Wrth hyny gwedy ei dyvot wy yma, [‡]eb ’olydd y dydd cyntaf rac llavv ydd eisteddais yn y vrawdle ac a ’orchymynais ðwyn y gwr ger bron. 18Yn erbyn ba vn pan safawdd y cuhyddwyr i vyny, ny [*]ddugesōt vvy vn caredd am gyfryw bethae ac y tybyeswn i: 19namyn bot ganthwynt ryw [‡]gwestionae am [*]y gwangoel yddynt y hunain, ac am vn Iesu a vu varw, yr hwn a daerei Paul ei vot yn vyw. 20A’ mineu erwyð vy‐bot yn [*]petrusaw [‡]yn‐cylch cyfryw gwestion, a ’ovyneis iddaw a elei ef y Gaerusalē, a’ chymryt‐barn yno am y pethae hyn. 21Eithyr can ðarvot iddaw apello y ny gedwit ef i [‡]wybyðyeth Augustus, mi ’orchymynais ei gadw, ydd pan ðanvonwn ef at Caisar. 22Yno Agrippa a ddyvot wrth Festus, A’ mineu a wyl’yswn glywed y [*]dyn. Evory eb yr yntef, y cai y glywet ef. 23A’ thranoeth wedy dyvot Agrippa a’ Bernice a [‡]rhwysc mawr, a’ myned i mewn ir Orseð y gyd a’r pen‐capteinieit a’ phendevigion y dinas, wrth ’orchymyn Festus y ducpwyt Paul [*]yno. 24Ac y [‡]’syganei Festus, [*]A vrenhin Agrippa, a’ chvvithe pawp ys ydd yn presentol yma gyd a ni, ys gwelwch y [‡]dyn hwn, o bleit pa vn y galwodd oll [*]tyrfa yr Iuddaeon arnaf, bop vn yn‐Gaerusalem, ac yma, gan arthlefain, na ddlei ef gael byw a vei hwy. 25Er hyny ni vedreis i gael arnaw wneythy dim teilwng o angae: anid can ddarvot iddaw appelo at Augustus mi a verneis y ddanvon ef. 26Am pa vn nid oes genyf ddim talgrwn yw escriveny at vy Arglwydd: erwyd pa bleit mi y dygais ef atoch, ac yn enwedic atta ti, Vrenhin Agrippa, yd pan yw yn ol darvot ei holi, gaffael o honof beth yw escrivenny. 27Can ys anrysymol y tybiaf ddanvon carcharor, ac eb [‡]arwadocay yr achosion y cyhuddir ef.

[*] 25:1 * cyvoeth

[*] 25:2 * appirent

[‡] 25:3 ‡ ffavr

[*] 25:3 * vrad, vwriad

[‡] 25:4 ‡ am

[*] 25:4 * ar vyrder

[*] 25:5 * dim coegedd

[‡] 25:5 ‡ ar

[*] 25:6 * dros ben

[‡] 25:8 ‡ wneythy dim ynghā

[*] 25:9 * ffavr

[‡] 25:10 ‡ gar llaw

[*] 25:11 * yngham, eniwed

[‡] 25:11 ‡ as ynte

[*] 25:11 * rhein

[‡] 25:11 ‡ at yr Ymerawtr

[*] 25:12 * at

[*] 25:13 * ymanerch

[‡] 25:14 ‡ bethe, hawl

[*] 25:15 * cyhoeddy, menegy

[‡] 25:16 ‡ devod, arver

[*] 25:16 * ffavr

[‡] 25:17 ‡ yn ddioet

[*] 25:18 * ddyresont

[‡] 25:19 ‡ ymofyniō

[*] 25:19 * amhau, dowto,

[*] 25:20

[‡] 25:20 ‡ am

[‡] 25:21 * holedigeth

[*] 25:22 ‡ gwr

[‡] 25:23 ‡ rhodres, rrwyf

[*] 25:23 * atwynt

[‡] 25:24 ‡ dywedei

[*] 25:24 * Ti

[‡] 25:24 ‡ gwr

[*] 25:24 * llios

[‡] 25:27 * yspysy, honny

Pen. xxvj.

Gwiriondap Paul a welit wrth adrodd ei vuchedd, cymmedroldep ei atep wrth draha Festus.

26

1YNo y dyvot Agrippa wrth Paul, e genietir yty [*]ymadrodd droso tyhun. Velly Paul a estennodd ei law, ac a [‡]atepodd drosto ehū. 2Ys dedwydd y tybiaf vy‐bot vyhun Vrēhin Agrippa, can y mi gahel atep heddyw geyr dy vron di, am bop peth im cyhuddir y gan yr Iuddaeon: 3yn bēddivaddae, can dy vot ti yn gwybot o ywrth yr oll ddevodae, a’ chwestionae ’r ysydd ym‐plith yr Iuddaeon: erwydd paam, yr atolygaf yty, vy‐gwrandaw yn ddioddefgar. 4Ac am vy‐buchedd om mabolaeth, a’ pha ryw wedd ytoedd hi or dechreat ym‐plith vy‐cenedlaeth vy hyn yn‐Gaerusalem, e wyr yr oll Iuddaeon, 5yr ei am adwaenēt [*]gynt (pe mynent testolaethy) bot i mi yn ol y [‡]sect [*]cynnilaf o’n creddyf vyw yn Pharisai. 6Ac yr awrhon ydd wy yn sefyll ac im cyhuddir am obaith yr adewit a wnaed y gan Ddew i ein tadae. 7At [‡]pa addevvit ein dauddec llwyth yn gwasanaethy Dew eb dorr ddydd a’nos, a ’obeithant ðyvot: er mwyn pa ’obeith, a Vrenhin Agrippa im cyhuddir y gan yr Iuddaeon. 8Paam y tybir yn beth ancredadwy y genwch, bot y Ddew gyvody y meirw dragefyn? 9Mineu hefyd yn ðiau a dybiais yno vyhū, y [*]dylewn wneythy llawer peth [‡]gwrth wyneb yn erbyn Enw yr Iesu o Nazaret. 10Yr hynn beth a wnaethym i yn‐Caerusalem: can ys llawer o’r Sainct a ’orchaeais yn‐carcharoedd, can vot genyf awturtat o ywrth yr Archofferait: ac wrth ei [‡]divetha, y rhoddeis varn. 11A’ mi y [*]poeneis wy yn vynech drwy yr oll [‡]Synagogae, ac ei cympelleis i gably, a’ chan ynfydy ym‐pel’ach yn y herbyn wy, mi ei herlidiais, hyd ar ddinasoedd [*]estrō. 12Ac yn hynn, pan aethym i Ddamasco ac awturtawt, a’ [‡]chaniatat yr Archoffeiriait, 13ar hanner dydd, a’ Vrenhin, []ar y ffordd y gwelais [‡]leuver or nefoedd, yn ragori ar ddysclaerdap yr haul, yn towynny om amgylch, mi ar ei oeðynt yn ymðeith y gyd a ni. 14A’ gwedy daroedd y ni oll [*]ddygwyddo ar yddayar, y clywais lef yn llavaru wrthyf, ac yn dywedyt yn‐tavot Hebreo, Saul, Saul, paam im [‡]erlidy? [*]Calet yw yty wingo yn erbyn y swmbylae. 15A’ mineu ddywedais, Pwy ytwyt Arglwyð? Ac yntef ddyvot, Myvi yw Iesu yr hwn wy ti yn ei erlit. 16Eithyr cyvod y vyny a’ sa ar dy draet: can ys er mwyn hynn yr ymddangoseis yty sef er dy ’osot ti yn’wenidawc ac yn test, [*]ys am y pethae’ry weleist, ac am y pethae yn yr ei y ymddangosaf yty, 17gan dy waredy y wrth y [*]popul, ac ywrth y Cenedloedd, at pa ’r ei yd anvonaf yr awrhon, 18er yty agory ei llygait, ac ymchwelyt o hanwynt y wrth dywyllwch i ’oleuni, ac ywrth [‡]veðiant Satan [*]ar Ddew, yn y dderbyniont vaddeuant pechotae, ac etiveddiaeth ym‐plith yr ei, a sancteiddiwyt trwy ffydd yno vi. 19Am hyny, Vrenhin Agrippa, nid anvfyddheis i ir weledigaeth nefawl, 20anid dangos yn gyntaf ydd wyntwy o Damasco, ac yn‐Caersalem, a’ thrwy oll orwlat Iudaia, ac yno ir Cenedloedd, [‡]er yddwynt edivarhay, ac ymchwelyt [*]ar Ddew, a’ gwneythy gweithredoedd a vei teilwng i wellaat buchedd. 21Am yr achos hynn []yr amavlawdd yr Iuddaeon ynof yn y Templ, ac a geisiesont vy lladd. 22Er hyny mi gefeis borth y gan Ddew, ac wyf yn [‡]aros yd y dydd hwn, gan destolaethy ac i vychan a’ mawr, [*]ac eb dywedyt dim amgen no’r pethae y ðyvawt y Prophwyti a’ Moysen y delei, ys ef yvv hyny, 23bot i Christ ddyoddef ac yðaw ef vot yn gyntaf a gyvotai o veirw, ac a ddangosei ’oleuni ir popul, ac ir Cenedloedd. 24Ac mal ydd oedd ef yn atep hynn drostaw ehun, y dyvot Festus a llef vchel, Paul, ydd wyt []yn ynvydu: [‡]lliaws o ðysc syð ith wneythy’r yn ynvyd. 25Ac yntef ddyvot Nyd wyf wedy ynvydy, [‡]arðerchawc Festus eithr gairiae gwirionedd a’ sobrwyð wyf yn ei hadroð. 26Can ys [*]gwyr y Brenhin am y petheu hyn, ger bron yr hwn hefyt ydd wyf yn [*]cympwyll yn [‡]hyf, ac ydd wyf yn tybieit nad oes dim or pethe hynn yn guddiedic rac ðaw ef: can na wnaethant hynn yma mewn congyl. 27A Vrenhin Agrippa, a gredy di y Prophwyti? Mi wnn dy vot yn credy. 28Yno y ’saganei Agrippa wrth Paul, Yðwyt [*]o vewn ychydic im annoc y vot yn Christian. 29Ac Paul a ddyvot, Mi[‡]ddamunwn gan Dew nid yn vnic y tydi, namyn a’ phavvp oll ys ydd im clywet i heddyw, eich bot ac o vewn ychydic ac yn gwbyl oll yn gyfryw ac ydd wyf vinef[*]diethyr y rrwymae hynn. 30Ac wedy yddaw ddywedyt hyn, y cyvododd y Brenhin i vynydd, a’r President, ac Bernice, a’r ei oedd yn cyd eistedd ac wynt. 31Ac wedy yddwynt vyned o’r ailltu, wynt a gympwyllesont yn ei plith ehunein, gan ddywedyt, Nid yw’r [*]dyn hwn yn gwneythy dim teilwng o angae, na rrwymae. 32Yno y dyvot Agrippa wrth Festus, Ef ’ellit gellwng y [‡]gwr hwnn, pe na bysei iddaw appelo []ar Caisar.

[*] 26:1 * ddywedyt

[‡] 26:1 ‡ ddyvot

[*] 26:5 * or blaen

[‡] 26:5 ‡ gohanred

[*] 26:5 * craffaf, dichlinaf

[‡] 26:7 ‡ yr hwn

[*] 26:9 * dyleswn

[‡] 26:9 ‡ trawsedd

[‡] 26:10 ‡ lladd, rhoi yw marwolaeth

[*] 26:11 * cospeis

[‡] 26:11 ‡ gynnulleidvaon

[*] 26:11 * dieithr

[‡] 26:12 ‡ chomissiō

[] 26:13 * am

[‡] 26:13 ‡ lewych, goleuni goleuad

[*] 26:14 * gwympo, syrthio, ir llawr

[‡] 26:14 ‡ ymlidy

[*] 26:14 * Anhawdd

[*] 26:16 * yn gystal

[*] 26:17 ‡ ’sef yr Iuðaeō

[‡] 26:18 * allu

[*] 26:18 ‡ at

[‡] 26:20 * ar

[*] 26:20 ‡ at o

[] 26:21 * y daliawð yr Iuddaeon vi

[‡] 26:22 ‡ parhay

[*] 26:22 * nad wyf yn

[] 26:24 ‡ wedy ampwyllo

[‡] 26:24 * llawer

[‡] 26:25 ‡ ddayonus, bendevic

[*] 26:26 * ef a wyr, y mae yn espes gan

[*] 26:26 * ymddiðan amadrodd

[‡] 26:26 ‡ eon, yu hoderus

[*] 26:28 * wrth vrō, hayachen

[‡] 26:29 ‡ buchwn, rybuchwn

[*] 26:29 * anyd

[*] 26:31 * gwr

[‡] 26:32 ‡ Gr. dyn

[] 26:32 * at

Pen. xxvij.

Mor peryglus vu [*]taith Paul ai gyfeillion parth a Ruuein. Pa wedd a’ pha le ei tiriasont.

27

1GWedy daroedd yddynt[*]gytvarny, y ni hwylio ir [‡]Ital, hwy a roðesant bob un Paul, a’rryw garcharorion ereil’ at Gānwriat aei enw Iulius o [*]gatyrva Augustus. 2A’ dringo a wnaethom i long o Adramyttium ar vedr hwyliaw ar dueðae yr Asia, ac a dynasō ymaith, ac Aristarchus or Macedonia o vvlad Thessalonia, oedd gyd a ni. 3A’r dydd [*]nesaf y tiriesam yn Sidon: ac Iulius a ymdduc yn [*]ddyngar wrth Paul, ac a roes iðaw []ryðdit i vynet at ei gereint, y gahel ced ganthwynt. 4Ac o ddyno y moriesam, ac yr hwyliesam eb law Cyprus, erwydd bot y gwyntoedd yn wrthwynep. 5A’ gwedy [‡]traweny o hanam dros y mor ger llaw Cilicia ac Pamphylia, a’ dyvot i Myra, dinas yn Lycia: 6ac yno cahel or Cannwriat long o Alexandria, yn hwyliaw ir Ital, ac a’n [*]gosodes ynthei. 7A’ gwedy y ni hwyliaw yn [‡]llusgenaidd dros lawer o ddyddiae, ac o vraidd dyvot gar llaw Gnidum, can vot y gwynt in [*]lluddiaw, hwylio a wnaetham [‡]yn‐goror Candi, gar llaw Salmone, 8ac o vreidd yr hwyliesam hebddei, ac a ddaetham i ryw le elwit y Porthlaðoeð prydferth, ac yn gyfagos iddaw ydd oedd dinas Lasaia. 9Velly wedy cerddet llawer o amser, ac yn awr bot moriaw yn [*]periclus, can [‡]ddarvot hefyt amser yr vmpryt, Paul y cygcorawdd hvvy, 10gan ddywedyt wrthynt, Ha‐wyr, mi welaf y byð [*]yr hynt hon gyd a sarhaed ac eniwed mawr, nid am y llwyth a’r llong yn vnic, anid am ein [‡]eneidiae hefyt. 11Er hyny y gyd mwy y credei y Cannwriat ir llywydraethwr a’r llong-lywydd na’ ar pethae y ddywedesit gan Paul. 12A’ phryt nad oedd y porthladd yn aðas y ’ayafy [‡]yntho, llawer a gymersont yn ei cygor, voriaw o ddyno, a’s gallent mewn ryw vodd ddyvot hyd yn Phoinice a’ gayafy yno, yr hwn ’sy porthladd yn‐Candi, ac y’sydd ar gyfor Deau‐’orllewyn a’r Gogledd ’orllewin. 13A’ pan [*]chwythawð awel vach o ddeheuwynt, wyntwy yn tybieit caffaei [‡]pwrpos, a ddatdodesont [*]i Asson, ac a hwyliasont eb law Candi. 14Eithyr cyn pen ne‐mawr o amser, e gyvodes yn [‡]ei hemyl rhyvelwynt y elwir [*]Euroclydon. 15A’ phan attelit y llong, ac na allai [‡]wrthladd y gwynt, ni adawsam yddi [*]borthi yr mor, ac in [‡]arweddwyt ymaith. 16A’ gwedi yni redec goris ynys vach a elwit Clauda, braidd y gallesam gahel ir bad, 17yr hwn a dderchafesont i vyny, ac arveresont o bob canhorthwyon, gan [*]gyl‐chy y llong o ddydenei, ac ofny a wnaethāt rac syrthio mewn [‡]Syrtis, a gadael y llestr i waeret, ac velly y ducpwyt hwy. 18A’r dydd nesaf gwedy cyvodi [*]morgymladd ddirvawr arnam, [‡]y diyspyddesont wy yr llong: 19a’r trydydd dydd y bwriesam an dwylaw ein hunain daclae y llong allan o hanei. 20Ac pryd na welit na’r haul na’r ser dros [*]liaws o ddyddiae, a’ thempestl nyd bychan oedd ar ein gwartha, ys daroedd [‡]trosgwyddo oll ’obeith bywyt o ddyarnam. 21Eithyr yn ol hir [*]ddirwest, y safodd Paul yn y canol hwy, ac a ðyvot, Ha‐wyr, chvvi ðylysech wrandaw aruavi a’pheidio a [‡]datdot o ywrth Cādi, ac yno[*]y diēgesech rac y sarhaed a’r gollet yma. 22Ac yr awrhon ydd eiriolaf arnoch vod yn dda ei cyssir: can na chollir vn map eneit dyn o hanoch, amyn y llong yn vnic. 23Can ys safawdd []gar fy llaw y nos hon Angel Dew, yr hwn am piae, ac ydd wyf yn ei wasanaethy, 24gan ddywedyt, Nac ofna Paul: can ys dir yw dy [*]ðwyn gerbron Caisar: [‡]a’ nachaf y rhoddes Dew yty yr oll rei ’sydd yn moriaw gyd a thi. 25O bleit paam, ha‐wyr, byddwch lew‐eich‐calon, can ys credaf Ddew, mae velly y bydd yn y moð ac y dywetpwyt ymy. 26Eithyr dir yw ein [*]tavly i [‡]nebun ynys. 27A’ gwedy dyvot y petwaredd nos ar ddec, mal ydd oeddem yn [*]bwhwman yn y mor Adrial yn‐cylch haner nos, y tybrawdd y morinwyr [‡]nesau o ryw wlat yddwynt, 28ac a [*]sowndiasont, ac ei cawsont yn vcain ’wrhyd o ddyfnder: a’ gwedy myned ychydic pellach, sowndio drachefn a wnaethant a’ ei gael yn pempthec ’wrhyd. 29Ac wy yn ofny rac syrthio mewn ryw leoedd [‡]geirwon, bwrw a wnaethant pedair ancor allan o’r parth‐ol‐ir‐llong, gan ddamunaw [*]gwawrio o’r dydd. 30Ac mal ydd oedd y llongwyr yn ceisiaw ffo allan o’r llong, a’ gwedy gellwng bad i wared i’r mor, mal petyssent ar veidr bwrw ancorae allan o’r pen‐blaen ir llong, 31y ’syganei Paul wrth y Cannwriat a’r milwyr. A’ ddieithyr ir ei hyn aros yn y llong. ny ellw‐chwi vot yn [‡]gadwedic. 32Yno y torawdd y [*]milwyr raffae yr bat, ac y gadaosont yddaw [‡]ddygwyddaw ymaith. 33A’ gwedy dechrae y bot hi yn ddydd, yr eiriolawdd Paul ar bawp gymeryt bwyt, gan ddywedyt, Llyma ’r pedwerydd dydd ar ddec ydd arosoch, ac y parhaesoch [*]yn ymprydiaw, eb gymeryt ddim llunieth. 34Am hyny yð eiriolaf arnoch gymeryt bwyt: can ys lly’ma eich [‡]iechyt: o bleit ny ddygwydd vn blewyn y ar ben yr vn o hanoch. 35A’ gwedy iddaw ddywedyt hynn, y cymerawdd vara, ac y diolchawdd i Ddew, yn‐[]golwc pavvp oll, ac ei[*]drylliawdd, ac a ddechreawdd vwyta. 36Yno y [‡]siriod pawp, ac y cymersont vvythe vwyt hefyt37Ac ydd oedd o hanam y gyd oll yn y llong ddaucant, trivgain ac vn ar pemthec o eneidiae. 38A’ gwedy daroedd yddynt vwyta [*]digon, yr yscafnhasont y llōg, gan vwrw yr gwenith allan ir mor. 39Ac pan ytoedd hi ddydd, nid adnabuont wy yr [‡]tir, ac hwy ganvuesōt ryw [*]ebach a’ [‡]thorlan iddaw, ir lle y meðyliesant (a’s gallent) wthio yr llong y mewn. 40Ac wedy yddwynt dderchafy yr ancorae, y maddeuesont [*]y llong ir mor, ac y gellyngesont yn rhydd rwymeu y llyw, ac y dyrchafasont y lliein‐hwyl parth ar gwynt, ac a dynnasont ir ’lann. 41A’ gwedy dygwydo o hawynt mewn lle dauvor‐gyhvvrdd, y gwthiasont y llong y mewn: a’r pen‐blaen‐iddei a lynawdd eb allu ei sylfyd, a’r penn‐ol a ymoascarawdd gan [‡]nerth y tonnae. 42Yno cycor y milwyr oedd lladd y carcharorion, rac bot ir vn o hanynt wedy nofio ir ’lan, [*]ffo ymaith. 43Eithyr y Cannwriat yn ewyllysio cadw Paul, ei goharddawdd ywrth y cygcor hvvn, ac a ’orchymynodd ir ei vedrent nofiaw, ymvwrw ir mor yn gyntaf, a’ myned allan ir tir: 44ac bot ir lleill, ’rei ar [*]estyllot, ac ereill ar ryw ddrylliae o’r llong: ac velly y darvu, dyvot o bawp oll ir tir yn ddiangol.

[*] * sivvrnai

[*] 27:1 * ymgynghori

[‡] 27:1 ‡ Eidal

[*] 27:1 * ranwyr

[*] 27:3 * Gr. arall

[*] 27:3 * voneddigaidd, hawðgar

[] 27:3 ‡ diangara=

[‡] 27:5 ‡ hwyliaw

[*] 27:6 * dodes

[‡] 27:7 ‡ hwyr, ddyurys

[*] 27:7 * rhwystro

[‡] 27:7 ‡ gan ystlys

[*] 27:9 * enbydus

[‡] 27:9 ‡ vynet

[*] 27:10 * y daith yma

[‡] 27:10 ‡ bywyt, hoedl, einioes

[‡] 27:12 ‡ ynthei

[*] 27:13 * gyvodes

[‡] 27:13 ‡ helhynt

[*] 27:13 * yn nes

[‡] 27:14 ‡ wrthi

[*] 27:14 * Gogleddddwyreinwynt

[‡] 27:15 * vwhwmā

[*] 27:15

[‡] 27:15 ‡ ducpwyt

[*] 27:17 * wregysy

[‡] 27:17 ‡ sugyndraeth

[*] 27:18 * tempestl

[‡] 27:18 ‡ yr yscafnesont

[*] 27:20 * lawer

[‡] 27:20 ‡ dwyn

[*] 27:21 * newyn, cythlwng

[‡] 27:21 ‡ diangori

[*] 27:21 * enill

[] 27:23 ‡ yn v’emyl, wrthyf

[*] 27:24 * osot

[‡] 27:24 ‡ ac wele, llyma

[*] 27:26 * bwrw

[‡] 27:26 ‡ ryw

[*] 27:27 * mordwyo, in trawsddugit

[‡] 27:27 ‡ ymðangos

[*] 27:28 * blwmiesont

[‡] 27:29 ‡ agarw, geirw

[*] 27:29 * y myned hi yn ddydd

[‡] 27:31 ‡ ddiangol

[*] 27:32 * sawdwyr

[‡] 27:32 ‡ gwympo, syrthio

[*] 27:33 * ar eich cythlwnc

[‡] 27:34 ‡ diogelrwydd

[] 27:35 * gwydd

[*] 27:35 ‡ torawdd

[‡] 27:36 * ymlewhaoð, llonhodd

[*] 27:38 * ei gwala

[‡] 27:39 ‡ vro, wlad

[*] 27:39 * borthladd vach

[‡] 27:39 ‡ glan, phērryn

[*] 27:40 * y hunain

[‡] 27:41 ‡ rwyf, hwrddiat

[*] 27:42 * gilo, ðianc

[*] 27:44 ‡ vyrdde, verde

Pen. xxviij.

Paul a’ei gydymðeithion yn cahel yr estron genedl yn vwyn ac yn gymmwynasgar. Bot y [*]wiper eb wneythur eniwed iddo. Ef e yn Iachay tad Publius ac ereill, a’ gwedy iddo gael ei ddiwally ganthwynt o bethe angenreidiol, tynny a wnaeth i Ruuein. Ac yno wedy dderbyn gan y broder, y mae yn dangos ei negesae. Ac yno yn precetha yspait dwy vlynedd.

28

1AC wedy yddwynt ddianc yn‐iach, yno y gwybuant mae [*]Melita y gelwit yr ynys. 2A’r [‡]Barbarieit a ðangosesant yni [*]hawðgarwch nid‐bychan: can ys wy a gynneuson dan, ac an derbyniesant y gyd oll, o bleit y gawat gynnyrchiol, ac o bleit yr oervel. 3A’ gwedy casclu o Paul talm o vriwyð, a’ ei dody ar y tan, e ddaeth [‡]gwiper allan o’r gwres, ac a ruthrawð y ei law. 4A’ phan welawdd y Barbarieit y [*]bwystvil yn‐crog wrth ei law, y dywedent yn ei plith ehunain, Yn sicr [‡]lleiddiat yw’r dyn hwn, yr hwn cyd diangawdd [*]or mor, ny’s gad dialedd i vyw. 5Ac ef e a yscytwodd y bwystvil y wrtho ir tan ac ny bu arno ddim eniwed. 6Eithyr wyntvvy a ddysgwilient gantaw am chwyddo, [*]nai []dygwyddo y lawr yn ddysyvyt yn varw: ac wynt yn hir o amser yn [*]edrych, ac eb welet dim [‡]ancyflwr yn dygwyð iddaw, troi ei meddwl a wnaethant, a’ dywedyt, Mae Dew ytoedd ef. 7Yn y cyfleoedd hyny, ydd oeð [*]tiredd i bennaeth yr ynys, (aei enw oedd ef Publius) yr hwn an erbyniawdd, ac ’an lletyawdd dros dri‐die yn [‡]anwyl. 8At e [*]dderyw, bot tad Publius yn gorwedd yn glaf [‡]o gryd, a’ darymred gwaedlyt; ac attaw ydd aeth Paul y mewn, a’ gwedy iddo weddiaw, y dodes ei ddwylo arnaw, ac yr iachaodd ef. 9A’ gwedy gwneythyd hynn, yr‐eill hefyt or ynys, ar oedd heintiae arnynt, a ðaeth attaw, ac eu iachawyt: 10yr ei an [*]parchasont yn vawr iawn: ac wrth longi o hanam, in llwythesant a phethae angenreidiol.

11Ac ar ben y trimis ir aetham ir mor mewn llong o Alexandria, yr hon y vesei yn gaeafy yn yr ynys a’i harwyð hi oeð Castor ac Pollux. 12Ac wedy ein [‡]dyvot i Syracusa y trigesam yno dri‐die: 13Ac odd yno y cyrchasam amgylch, ac y daetham i Rhegium: ac yn ol vn dydd, y chwythawdd Dehauwynt, ac y daetham yr ail dydd i Puteoli, 14lle causam vroder, ac in deisyfwyt i drigo gyd ac wynt saith diernot, ac velly ydd aetham [*]parth a Ruuein.

15Ac o ddyno, pan glybu yr broder oddywrthym, y daethant y [‡]gyfarvot a ni yd ym‐Marchnat Appius, a’r Tair tavarn, yr ei pan welawdd Paul, diolvvch i Ddeo a wnaeth, a bot yn [*]hyderus. 16Ac vel’y wedy ein dyvot i Ruuein, y rhoðes y Cāwriat y carcharoriou at y Captaen‐goruchaf: eithyr Paul y adwyt y drigo [‡]vvrtho ehun y gyda [*]milwr oedd y ei gadw. 17Ac ar ben y tridie, y galwoð Paul [‡][]bēnaethieit yr Iuðeon yn‐cyt: Ac wedy ei dyvot, y dywedawdd wrthwynt, Ha‐wyr vroder, cyd na wneythym ddim yn erbyn y popul, nai Cyfreithiae yrtadae eto, im rroðwyt i yn garcharawr o Gaerusalem i ðwylo y Ruueinwyr, 18y r ei wedy darvot yð wynt vy holi, a vynesent vy‐gellwng ymaith, can nad oedd ðim achos angae ynof. 19Eithyr can vot yr Iuðaeon yn gwrthðywedyt, im cympellwyt i appelo [*]ar Caisar, nid o herwydd bot genyf ddim y achwyn ar vy‐cenedl. 20[‡]Ac or achos hyn y galweis am danoch, y eich gwelet, ac y [*]gydgympwyl’ a chvvi: er mvvyn gobaith yr Israel im []cylchynir a’r catwin hon. 21Ac wythe a ðywedesōt wrtho. Ny wnaetham ni na chael l’ythyre o Iuðaia [*]am danat, na dyvot neb o’r broder a venegoð nei a ddyvot dim [*]anvad am danat. 22Eithyr ni wyllysē glywet genyt’ pa beth a [*]synny: can ys am [‡]y sect hon, y mae yn [*]wybodedic genym, vot ym‐pop lle yn ei gwrthðywedyt. 23A’ gwedy gosot diernot iddo, e daeth llaweredd attaw ir [‡]hospyty, i ba rei yd esponiodd ac testolaethawdd ef deyrnas Dew, ac a precethawð yddwynt am yr Iesu ac o Ddeddyf Moysen ac or Prophwyti, o’r borae yd [*]’osper. 24A’r ei a gydsynient a’r y pethae, ry ðywedesit, a’r ei ny chredent. 25A’ phryt nad oedden yn cydcordio yn ei plith ei hunain, ymadael a wnaethant, gwedy dywedyt o Paul vn gair, nid amgen, Da y [‡]llavarawdd yr Yspryt glan trwy Esaias y Prophet wrth ein tadae, 26gan ddywedyt, Cerdda at y popul hyn, a’ dyweit, [*]Yn clywet y clywch, ac ny ðeallwch, ac yn gwelet y gwelwch, ac ny chanvyddwch. 27Can ys calon y popul hynn a vrassawyt, ac aei clustiae ys pwl y clywant, a’ei llygait a gaeasont, rac bot yddwynt welet a ei llygait, a’ chlywet a ei clustiae, a’ deall a ei calonae, ac ymchwelyt [‡]y n yd iachawn i hwy. 28Gwybodedic gan hyny vo ychwy, mae yr [*]iechydvvrieth hwn [‡]gan Ddew a ðanvonwyt ir Genetloedd, ac wyntvvy ei [*]clywant. 29A’ phan ddyvot ef y pethae hyn, ydd aeth yr Iuddaeon ymaith, gan vot ymresymy mawr ganthwynt yn ei plith ehunain. 30Ac Paul a drigawdd ddwy vlynedd yn ei duy ardrethol, ac a dderbyniawdd bawp oll a ddaeth y mewn attaw, 31gan pregethy teyrnas Ddew, a dyscy cyfryw bethae, ac a ’sydd [‡]herwyð yr Arglwydd Iesu Christ, yn gwbyl [*]hyderus, ac eb nep yn[‡]gohardd.

[*] * neidr

[*] 28:1 * hon y elwir heðyw Malta

[‡] 28:2 ‡ Estron genedl

[*] 28:2 * ddyngarwch, vwynder

[‡] 28:3 ‡ rryw neider bericlaf

[*] 28:4 * pryf

[‡] 28:4 ‡ lladdwrcelain

[*] 28:4 * ar vor

[*] 28:6 * neu

[] 28:6 ‡ cwympo, syrthio

[*] 28:6 * dysgwyl

[‡] 28:6 ‡ an cymmesur

[*] 28:7 * cyfanneddion

[‡] 28:7 ‡ gu, yn voesawl, yn gwrtais

[*] 28:8 * ddamwyniodd

[‡] 28:8 ‡ o’r ddeirton a haint ei galon

[*] 28:10 * anrrydeddesont

[‡] 28:12 ‡ tirio

[*] 28:14 * i

[‡] 28:15 ‡ gyfwrdd

[*] 28:15 * ehon, hyf

[‡] 28:16 ‡ yntef

[*] 28:16 * sawdiwr

[‡] 28:17 ‡ blaenorieit

[] 28:17 * henuriait

[*] 28:19 * at

[‡] 28:20 ‡ Can hyny

[*] 28:20 * ymðiddau

[] 28:20 ‡ rrwymir

[*] 28:21 * oth bleit di

[*] 28:21 ‡ drwc

[*] 28:22 * dyby

[‡] 28:22 ‡ yr opinion

[*] 28:22 * honneit

[‡] 28:23 ‡ yw letuy, ostri

[*] 28:23 * pryd gosper, prydnawn, hwyr, nos

[‡] 28:25 ‡ dywedodd

[*] 28:26 * Gan

[‡] 28:27 ‡ val yr

[*] 28:28 * iecheit

[‡] 28:28 ‡ eiddo

[*] 28:28 * gwrandawant

[‡] 28:31 ‡ yn porthynu

[*] 28:31 * rrwystro, llestair, lluddias, deor, rragot

[‡] 28:31

ROMEpistol Paul yr

Apostol at y Ruueinieit.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Epistol Paul yr

Apostol at y Ruueinieit.

Pen. j.

Paul yn dangos y gan bwy vn, ac i ba beth y galwyt ef. Y barawt wyllys ef. Pa beth yw ’r Euangel. Mwyniant creadurierit ac y ba beth y gwnaethpwyt hwy. Ancaredigrwydd, drigioni a’ phoen pop ryw ddyn.

1

1PAUL gwasanaehvvr Iesu Christ vvrth galwediceth yn Apostol, wedyr [*]’ohanu i precethu’r Euangel Duw 2(yr hō a racaðawoð ef drwy ei Brophwyti yn yr scrythurae glan) 3am ei Vap Iesu Christ ein Arglwydd ni (yr hwn oedd wneuthuredic o had Dauid erwydd y cnawd, 4ac a ðeclarwyt yn [‡]nerthol y vot yn Vap Duw, erwyð Yspryt sancteidiat [*]gan y cyfodiadiadigaeth o veirw) 5trwy ’r hwn yd erbiniesā ni ’rat ac [‡]Apostoliaeth (er bot uvyðdot ir ffyð) [*]yn y Enw ef ym‐plith [‡]yr oll Genetloedd, 6ymysc yr ei n ydd yw chwi hefyt yn ’alwedigion Iesu Christ: 7Atoch oll yr ei ’sydd yn Ruuein caredigion gan Dduw, galwedigion y vot yn Sainctæ: Rat vo y’wch a’ [*]thangneddyf y gan Dduw ein Tat, a’ chan yr Arglwydd Iesu Christ. 8Ac yn gyntaf y diolchaf i’m Duw trwy Iesu Crist trosoch vvi oll, o bleit bot eich ffyð chvvi yn gyoeðus[‡]tros yr oll vyt. 9Can ys bot Duw yn test ymy (yr hwn wyf yn ei wasanaethu yn vy yspryt yn Euangel y Vap ef) vy‐bot yn [*]ddibait yn gwneuthur coffadurieth am danoch, 10yn ’oystadawl yn vy‐gweddiau, yn [‡]erchi, ar vot ymy mewn ryw vodd o’r dywedd ryw bryd gael rwydd‐hynt [*]gan wyllys Duw, y ddyvot atoch. 11Can ys bot yn hiraethus genyf [*]nes eich gwelet, val y gallwyf gyfranu [‡]y chwi ryw ddawn ysprytawl, er mvvyn eich cadarnhay, 12’sef yw hyny, er cael cyd [*]ymddiðanu a chwi, trwy ffyð y gylyð, sef[‡]eich vn chwi a’r veuvi. 13[*]Can hyny vroder, mi wyllyswn na baech yn anwybot, [‡]modd y pwrpasais yn vynech ddyvot atoch (and darvot vy rhwystro yd hyn) val y caffwn beth ffrwyth hefyt yn eich plith chwithe, megis ymae y mi ym‐plith y Cenetloeð eraill. 14Dyledwr wyf ac ir Groecieit, ac ir Barbarieit, [‡]ac ir doethion, ac ir andoethion. 15Wrth hyny, yd y mae yno vi, parot wyf i [*]Euangelu y chwithe hefyt ys yð yn Ruvein. 16Can nad cywiliðus‐genyf Euāgel Christ: o bleit gallu Duw yw hi er [‡]iechydvvrieth i bawp vn ’sy yn credu, ir Iuddew yn gyntaf, a’ hefyt ir Groecwr. 17Can ys [*]trwyddei hi y [‡]datcuddir cyfiawnder Duw, o ffydd i ffydd: megis y mae yn scrivenedic, Y cyfiawn a vydd byw [*]gan ffydd. 18Can ys digofein Duw a ddatcuðiwyt o’r nef yn erbyn pop andwyolder, ac ancyfiawnder dynion sef, yr ei y attaliant y gwirionedd mewn ancyfiawnder, 19can ys cymeint ac aller ei [*]wybot am Dduw, y sydd[‡]amlwc ynthynt vvy: can ys Duw ei [*]amlygawð yddynt. 20O bleit y anweledigion bethe ef, nid amgen, ei [‡]veddiant tragyvythavl a’i [*]Ddywdab, vvy a welir wrth [*]creadurieth y byd, gan vod ystyried y weithredoedd ef, megis y byddent yn ddiescus: 21O bleit ac yn hwy yn adnabot Duw, nys roeson‐ogo niant yddaw megis y Dduw, ac ny ddiolchesant, eithyr ymwacau o hanynt yn ei [‡]rhesymae, a’i calon [*]ampwylloc oedd yn llawn tywylluch. 22Pan dybient y bot yhunain yn ddoethion, [‡]ynvydion oeddent vvy. 23Can ys wy a [*]ysmudesant ’ogoniant yr anllygredic Dduw i [‡]lun delw lygredic ddyn, ac [*]ehediait, ac aniveilieid‐pedwar [‡]carnol, ac ymlyscieit, 24Erwydd paam y rhoes Duw hwy i vynydd i ddrycwante eu calonae i aflendit, y [*]warthau eu cyrph y hun yn y plith ei hunain: 25sef yr ei a droent wirionedd Duw yn gelwydd, ac a [‡]aðolēt ac a wasanaethent y creadur, [*]a‐gady‐heibio y Creawdr, yr hwn ’sydd yn[‡]vendigedic yn oes oesoedd, Amen. 26O bleit hyn y rhoddes Duw hwy i vynydd i [*]chwantae gwarthaus: can ys ei [‡]gwragedd hvvy a newidiasant yr arver [*]anianawl yn yr vn ys ydd yn erbyn [‡]anian. 27Ac yn gyffelyp hefyt y [*]gwyr y adawent yr arver anianawl [‡]o’r wreic, ac a ymloscent yn ei chwant [*]wrth eu gylydd, gan ir gwyr‐ryvv weithio [‡]croesaneth a’r gwyr‐ryvv, a’ derbyn ynddyn y hunain cyfryw daliad dros ei [*]cyfeilorn ac oeð addas. 28Can ys megis na bu wiw ganthwynt vvy adnabot Duw, velly y rhoes Duw hwy i vynydd i veddwl [*]an‐ynad, y wneuthur y petheu ny chygweðāt, 29ac vvy yn llawn o bob ancyfiawnder, [‡]ffornicrwyð, enwiredd [*]cupyðdra, drugioni, yn llawn cenvigē, a l’að‐celain, cynen, hocced, [‡]dryc‐anwydae, yn hustingwyr, 30yn athrodwyr, yn ddigasoc ganthyn Dduw, yn [*]ancyfarchwyr, yn veilchion, yn ffrostwyr, yn ddychymygwyr drygeu, yn [*]anuvyddion y [‡]rieni, 31yn [*]ampwyllogion, yn rei yn tori ammot, [‡]eb‐ganthyn‐gariat‐naturiol, [‡]yn dalha‐galamasdra, yn antrugarogion. 32Yr ei, er eu bot yn adnabot [*]Deddyf Dnw, may pwy rei pynac a wnant gyfryw bethae, eu bot yn deilwng o angae, ac nyd yn vnic bot yn gwneuthu’r y petheu hyn, amyn hefyt cydsynnio a’r ei ’sy yn ei gwnethur.

[*] 1:1 * ddidoli

[‡] 1:4 ‡ ’rymiol

[*] 1:4 * drwy

[‡] 1:5 ‡ swydd Apostol

[*] 1:5 * bleit

[‡] 1:5 ‡ pop ryw

[*] 1:7 * heddwch

[‡] 1:8 ‡ trwy, rhyd

[*] 1:9 * ddidor

[‡] 1:10 * ervynied, adolwyn

[*] 1:10 ‡ drwy

[*] 1:11 * am gael

[‡] 1:11 ‡ yn eich plith

[*] 1:12 * ymddyhuddaw, ymgonfforddio

[‡] 1:12 ‡ yr yddo chwi

[*] 1:13 * Yr owon

[‡] 1:13 ‡ p’odd

[‡] 1:14 ‡ ys

[*] 1:15 * bregethu’r Euangel

[‡] 1:16 ‡ cadweddigaeth

[*] 1:17 * wrth

[‡] 1:17 ‡ amlyceir, eglurir, estennir

[*] 1:17 * wrth trwy

[*] 1:19 * adnabot

[‡] 1:19 ‡ oleu, eglaer

[*] 1:19 * dangosodd

[‡] 1:20 ‡ allu, nerth

[*] 1:20 ‡ ddywdot

[*] 1:20 * wneuthuriad

[‡] 1:21 ‡ trawsfeddylie

[*] 1:21 * cuell, lledynvyd,

[‡] 1:22 ‡ ffolieit cuell

[*] 1:23 * newidiesant, droesā

[‡] 1:23 ‡ gyffelyprwydd

[*] 1:23 * adar

[‡] 1:23 ‡ troedioc

[*] 1:24 * gwradwyddo cywilyddio, halogi

[‡] 1:25 ‡ anrydeðēt

[*] 1:25 * eb, yn vwy nar, gan wrthot

[‡] 1:25 ‡ volianedic

[*] 1:26 * wniae, gwradwyddus

[‡] 1:26 ‡ merchet

[*] 1:26 * naturiol

[‡] 1:26 ‡ natur

[*] 1:27 * gwrwfieit

[‡] 1:27

[*] 1:27 * ampwyllic

[‡] 1:27 ‡ godneb

[*] 1:27 * trachwāt

[*] 1:28 ‡ anynadrwydd, gwrth pwyll

[‡] 1:29

[*] 1:29

[‡] 1:29 ‡ drowsion

[*] 1:30 * anorthous

[*] 1:30

[‡] 1:30 ‡ dad a’ mam

[*] 1:31 * andeallus

[‡] 1:31

[‡] 1:31 ‡ yn vlwng, eb darpar ymgeledd, yn ðiðarbot

[*] 1:32 * Cyfraith

Pen. ij.

Gyrru ofn y mae ef ar y geusaint a barn Duw, Ac yn confforddio y ffyddlonieid. Er mwyn curo i lawr pop escus anwybodaeth, santeiddrwydd, a’ thras Duw, y mae ef yn provi bot pawp yn pechadurieit, Y Cenetloedd wrth ei cydwybot, Yr Iuddaeon wrth y Ddeddyf yscrifenedic.

2

1CAn hyny diescusod wyt, [*]ti ddyn, pwy pynac a verny: can ys yn yr hyn y barny arall, [‡]ith cydverny dyhun: can ys ti yr hwn wyt yn barnu arall, wyt yn gwneuthur yr vn petheu. 2Eithyr gwyddom vot barn Duw [*]yn ol gwirionedd, yn erbyn yr ei y wnant [‡]gyfryw betheu. 3Ac a dyby di hyn, a ddyn, ’rhwn a verny yr ei a wnant gyfryw betheu, ac a wnai yr vnryw, y diengy di rac varn Duw? 4Neu a dremygy di[*]’olud y [‡]ddayoni ef, ai ddyoddefgarvvch, ai [*]ammynedd, eb gyfadnabot vot daioni Duw yn dy [‡]arwein di y ediverwch? 5Eithyr tydi, herwydd dy galedrwydd a’ chalon anediveirol, wyt yn [*]tyrru y tyun ddigofeint yn erbyn dyddd y digofeint ac ymatguð cyfiawn varn Duw, 6yr hwn a rydd i bawp vn erwydd ei weithredoedd: 7sef, ir ei gan barhau yn gwneuthur daioni, a geisiant ’ogoniat, ac anrydedd, ac [‡]anllygredigaeth, vywyt tragyvythawl: 8eithyr ir ei sy yn[*]cynnenus ac nyd vvyddhant i wirionedd, ac yn ymvvyddhay i [‡]enwiredd y bydd llid a’ digofaint. 9[*]Trwbl ac ing vydd ar eneit pop dyn a wna ðrwc: [‡]yddo’r Iuddew yn gyntaf, ac hefyt yddo’r Groecwr. 10Eithyr i bop vn a wna ddaioni, y bydd gogoniant, ac anrydedd, a’ thangneddyf, ir Iuddew yn gyntaf, a’ hefyt ir Groecwr. 11Can nad oes derbyn [*]braint nep[‡]gar bron Dduw. 12Obleit pa sawl bynac a bechasant [‡]yn ddi‐ddeðyf, a gyfergollir hefyt yn ddi‐ðeðyf: a’ pha sawl bynac a pechasant yn y ddeðyf, vvy a vernir [*]wrth y Ddeddyf. 13Can ys nyd gwrandawyr y Ddeddyf ynt yn gyfiawn ger bron Duw: eithyr [‡]gwneuthuwyr y Ddeddyf a gyfiawnheir. 14Obleit pan [*]vo y Cenetloedd yr ei nid yw ’r deddyf ganthynt, yn gwneuthur wrth [‡]anian y petheu ’sy yn y ddeddyf, y’n hwy eb vot y ddeddyf ganthynt, ynt ddeddyf yddyn y hunain, 15’sef yr ei a ddangosant [*]weithret y ddeddyf yn scrivenedic yn eu caloneu, a’ ei cydwybot vvy hefyt yn cyt testolaethu, ai meddyliae yn [‡]cyhuddo y gilydd, nei yn escusodi,) 16yn y dydd pan varno Duw ddirgeloedd dynion trwy Iesu Christ, erwydd yr Euangel veuvi.

17Wely, Iuddew ith elwir di, a’ gorphywys ydd wyt yn y Ddeddyf, ac yn []ymlawenhau yn‐Duw, 18ac yn gwybot y wyllys ef, ac yn [‡]darbot petheu‐rragorol, erwydd dy addyscy gan y Ddeddyf: 19ac wyt yn coylio dy vot yn [‡]dywysoc ir deillion, yn llewych ir ei y sy yn‐tywyllwch, yn athro ir ampwyllogion, 20yn ddysciawdr ir ei andyscedic, a chenyt ffurf [*]gwybyddiaeth, a’r gwirionedd [*]yn y Ddeddyf. 21Tithe gan hyny rhwn a [‡]ðyscy arall, a n’ith ddyscy dyhun? ti yr hwn a precethy na ledrataer, a ledrety di? 22Ti yr hwn a ddywedy, Na [‡]wnaed nep ’odinep a wnai di ’odinep? ti rhwn ’sy ðygas genyt [*]eidolae, a gyssegr‐yspeily di? 23Ti rhwn a [‡]ymhoffy yn y Ddeddyf, trwy dori’r Ddeddyf a [*]ddianrydeddy di Dduw? 24Can ys Enw Duw a [‡]geplir ym‐plith y Cenetloedd [*]och pleit chwi, megis y mae yn escrifenedic. 25Can ys enwaediat yn wir a wna lles, a’s cedwy y Ddeðyf: eithyr a’s torwr y Ddeðyf vyðy, ef aeth dy enwaediat yn [‡]ðienwaediat. 26Can hyny a’s y dienwaediat a gaidw [*]gyfreithiaey Ddeðyf, any chyfrifir y ðienwaediat ef yn enwaediat? 27Ac any byð ir dienwaediat yr vn ’sy wrth [‡]anian (a’s caidw y ddeðyf) dy varnu di yr hwn wrth y llythyren a’r enwaediat vvyt yn dorwr y Ddeddyf? 28Can nad yw ef yn Iuddew, yr hwn ’sy yn vnic o ðyallan: ac nid enwaediat yw hwnw, [‡]ys ydd yn vnic o ydd allan yn y cnawd: 29eithr efe ysy Iuddew yr hwn ’sy vn oddy wewn, a’r enwaediat ’sy [‡]ir galon, sef yn yr yspryt, nyd yn y llythyren, a’ ei voliant nyd yw o ddynion, amyn o Dduw.

[*] 2:1 * a, o

[‡] 2:1 ‡ y vwry, ðamny

[*] 2:2 * herwydd

[‡] 2:2 ‡ sut

[*] 2:4 * amylder

[‡] 2:4 ‡ vwynder

[*] 2:4 * ymaros, voneddigeidrwydd

[‡] 2:4 ‡ wahodd, dywys

[*] 2:5 * cascly

[‡] 2:7 ‡ anvarwoldep

[*] 2:8 * ymrysongar

[‡] 2:8 ‡ ancyfiawnder

[*] 2:9 * Gorthrymder

[‡] 2:9 ‡ enaid yr

[*] 2:11 * ansodd ddynol

[‡] 2:11 ‡ gan

[‡] 2:12 ‡ eb y gyfraith

[*] 2:12 * gan, trwy

[‡] 2:13 ‡ cyflanwyr

[*] 2:14 * yw

[‡] 2:14 ‡ natur

[*] 2:15 * grym

[‡] 2:15 ‡ achwyn

[] 2:17 * ymhoffy, ath arvoledd

[‡] 2:18 ‡ gwybot gohanion

[‡] 2:19 ‡ arwenwr

[*] 2:20 * gwybodaeth

[*] 2:20 ‡ trwy, gan

[‡] 2:21 * ðangosy y

[‡] 2:22 ‡ thored nep priodas

[*] 2:22 * ddelweu

[‡] 2:23 ‡ ymryfygy

[*] 2:23 * ddiystyry

[‡] 2:24 ‡ ddivenwir

[*] 2:24 * trywoch

[‡] 2:25 ‡ circūcisio, cylchdoriat vlaengroeniat

[*] 2:26 * gyneddfe, devodae

[‡] 2:27 ‡ natur

[‡] 2:28 ‡ rrad

[‡] 2:29 * o’r

Pen. iij.

Gwedy iddo ganiadu peth ragorvraint ir Iuddeon, o bleit [‡]rrydd a’ dianwadal addewit Duw. Y mae ef yn provi wrth yr Scrythurae, bot pop vn yr Iuddaeon a’r Cenetloedd yn pechaturieit, A’ bot ei cyfiawnhau hwy [*]gan rad trwy ffydd, ac nid can weithredoedd, Ac velly bot cadarnhau y Ddeddyf.

3

1PA [*]ragorieth gan hyny ’sy ir Iuðew? nei pa les ’sy o’r enwaediat? 2Llawer ym pop ryw vodd: can yn bennaf, am ’orchymyn yddwynt wy [‡]ymadroddion Duw. 3O bleit beth, er nad oedd ’rei yn credu? a wna y ancrediniaeth hwy [*]ffydd Duw yn [‡]ddi rym? 4Na [*]bo hyny: eithr []bid Duw yn [‡]gywir, a’ phob dyn yn gelwyddoc, megis ydd scrivennwyt, Mal ith cyfiawnheir yn dy ’eiriae, ac yty ’orvot pan ith varner. 5Velly a’s ein anwiredd ni a gymenna [*]wirionedd Duw, pa beth a ddywedwn? aydyw Duw yn ancyfiawn yr hwn ’sy yn rroi [‡]poen (dywedyt ydd wyf val yn ol dull dyn.) 6Ymbell yw: nei ynte pa wedd y barn Duw y byt? 7O bleit a’s gwirionedd Duw vu chelaethach trwy vy‐celwydd i yvv ’ogoniant ef, paam mwyach im bernir inef mal pechatur? 8Ac (megis in [*]gogonir, ac megis y ’sygana rei ein bot yn dywedyt) paam na wnawn ddrwc, val y del da o hanavv? yr ei ’sy gyfion ei barnedigeth arnynt. 9Beth am hyny? a ym ni mwy ragorawl? Nag ym ddim oll: can ys provesam eisioes, vot pawp ys yr Iuddaeon a’r Cenetloedd y dan bechot: 10megis y mae yn scrivenedic, Nyd oes nep cyfiawn, nac oes vn. 11Nyd oes nep a ddyall: nyd oes nep a ymgais a Dduw. 12VVy aethont oll oddyar y ffordd: vvy aethon y gyd oll yn []anvuðiol: nyd oes neb a wna ddaioni, nac oes [*]neb un. 13Bedd agoret yvv eu [‡]mwngl: ei tauodae a arveresont er twyllo: gwenwyn [*]nadroedd ys id y dan ei gwefusae. 14Yr ei ’sy a’ ei geneu yn llawn rhegy, a’ chwerweð. 15Ys buan yvv ei traet y ellwng gwaet. 16[‡]Artaith ac aflwyðion ’sy ar ei ffyrdd. 17A’ ffordd tangneddyf ny’s adnabuont. 18Nyd oes ofn Duw ger bron ei llygeit. 19A’ gwyddom [*]mai pa pethe bynac a ddywait y ddeddyf, mae wrth yr ei ’sy dan y Ddeðyf y dywait hi, [‡]y n y chaeer pop geneu, ac y ny bo yr oll vyt yn euoc geir bron Duw. 20Am hyny [*]can weithredoeð y Ddeddyf ny chyfiawnheir [‡]vn [*]cnawd yn y ’olwc ef: o bleit can y Ddeðyf y cair adnabodedigeth pechot. 21Ac yr owon yr eglurwyt cyfiawnder Duw eb y Ddeðyf, y gan destiolaeth y Ddeðyf a’r Prophwyti, 22ys ef, cyfiawnder Duw trwy ffydd Iesu Christ, i bawb, ac ar bawp a credant. Can nad oes ’ohanieth: 23can ys pechoð pawp, ac ynt yn [*]ol am ’ogoniant Duw, 24ac wy a gyfiawnir yn [*]rhat sef drwy y [‡]rat ef, trwy’r prynedigaeth ysyð yn Christ Iesu, 25yr hwn a ’osodes Duw yn [*]gymmot trwy ffydd yn y waed ef y ddangos y gyfiawnder ef, [‡]can vaddeuant y pechoteu [*]oeddent gynt, drwy [‡]ddyoddefiat Duw, 26y ddangos y pryd hyn y gyfiawnder ef, mal y byddei ef yn gyfiawn, ac yn cyfiawnhau y neb ysydd o ffydd Iesu. 27P’le gan hyny y mae’r ffrost? E gaywyt allan. Trwy pa ddeddyf? Ai vn y gweithredoedd? Nac ef: eithr can ddeddyf ffydd. 28Ydd ym ni yn [*]ddibenny gan hyn bod yn cyfiawnhau dyn eb weithredoedd y ðeddyf. 29Duvv, ai Duw ’r Iuddeon yw ef yn unic, ac nyd ir Cenetloead hefyt? Yn wir, y mae ef ir Cenetloedd hefyt. 30Can ys vn Duw ytyvv, yr hwn a gyfiawnha yr enwaediat o’r ffydd, a’ dienwaediat trwy ffydd. 31A ydym ni velly yn gwneuthur y ddeðyf yn ddirym trwy ’r ffydd? Ymbell oedd: ’sef ydd ym yn []cadarnha y ddeddyf.

[‡] ‡ rrad

[*] * trvvy, ras

[*] 3:1 * ’orchafieth

[‡] 3:2 ‡ roddy

[*] 3:3 * ymddiddaneu, geiriae

[‡] 3:3 * addewit

[*] 3:4 ‡ over, wac, ddiffrwyth

[] 3:4 * ato Duw, bid ymbell.

[‡] 3:4 ‡ ’airwir

[*] 3:5 * gyfiander

[‡] 3:5 ‡ ddial

[*] 3:8 * ceplir, beijr

[] 3:12 ‡ aflesol, amprofitiol

[*] 3:12 * hyd vn

[‡] 3:13 ‡ gwddwc

[*] 3:13 * lindys, aspieit

[‡] 3:16 ‡ Distriw, dinistr

[*] 3:19 * taw

[‡] 3:19 ‡ val &c.

[*] 3:20 * wrth

[‡] 3:20 ‡ neb

[*] 3:20 * dyn

[*] 3:23 * ddefficiol

[*] 3:24 * ddownus

[‡] 3:24 ‡ ras

[*] 3:25 * gyssyl

[‡] 3:25 ‡ trwy

[*] 3:25 * or blaen

[‡] 3:25 ‡ ymaros

[*] 3:28 * gorvoleð, ymhoffi

[] 3:31 * gyrru, crynoi

Pen. iiij.

Ymae ef yn datcan vot cyfiawnhat yn ddawn rrad, a’ thrwy y cyfryw rei yhunain, sef am yr ei y ffrostiai yr Iuddeon yn bennaf, vegis am Abraham, ac am Dauid. A’ hefyd wrth swydd y Ddeddyf a’ ffydd.

4

1PA beth gan hyny a ddywedwn, gahel o Abraham ein tad erwydd y cnawd? 2Can ys a’s Abraham a gyfiawnwyt [*]gan weithredoedd, may iddo achos[‡]gorvoledd, eithyr nyd[*]geir brō Duw. 3Can ys pa beth a ðyweit yr Scrypthur ’lan? Credawdd Abraham y Dduw, ac ei cyfryfwyt iddaw [‡]yn gyfiawnder. 4Ac ir neb a weithia, ny chyfryfir y cyfloc [*]erwydd [‡]rhat, anyd o erwydd dlyed. 5Eithyr ir neb ny weithia, anyd credu yn hwn a gyfiawnha yr [*]enwir, y ffydd ef a gyfrifir yn gyfiawnder. 6Megis ac y datcan Dauid [‡]ddedwyddwch y dyn, yr hwn y cyfrif Duw yddo gyfiawnder eb weithredoedd, 7gan ddyvvedyt, [*]Ys dedwyddion yr ei, y maddeuwyt eu henwireddae, a’r ei y gorchuddiwyt ei pechotae. 8Ys dedwydd y gwr, ny [‡]chyfrif Duw bechot y‐ddaw. 9A ddaeth y dedwyddid hyn aryr enwaediat yn vnic, ai ar y dienwaediat hefyt?

Yr Epistol ar ddydd Enwaediat Christ.

Can ys‐dywedwn, ddarvot cyfrif y ffydd i Abraham [*]yn lle cyfiawnder. 10Pa vodd y cyfrifwyt hi? ai gwedy enwaedu arno, ai cyn enwaedu? nyd gwedy yr enwaedu, anyd [‡]cyn yr enwaedu. 11Yno y cymerth ef arwydd yr enwaediat, vegis yn insel yr ffydd rhon oedd ganthaw cyn enwaedu arno, val y byddei ef yn dat pawp vyddei yn credu, cyn enwaedu arnynt, mal y cyfrifit yn cyfiawnder yddwynt vvy hefyt, 12ac yn dat yr enwaediat, nyd yddynt wy yn vnic yr ei o’r enwaediat, anyd ir sawl hefyt a gerddant [‡]ar olion ffydd ein tat Abraham, ’rhon oedd ganto cyn yr enwaediat. 13Can ys yr addewit ar iddo vot yn etifedd ir byt, ny roed i Abraham, nei [*]yw had, trwy ’r ddeddyf, amyn trwy gyfiawnder ffydd. 14Can ys a’s yr ei y sydd o’r ddeddyf [‡]yvv ’r etiveddion ys gwacavvyt ffydd, ac ys[*]dir ymiwyt yr addewit. 15O bleit y ddeddyf a bair [‡]ðigofeint: can ys lle nyd oes deddyf, nyd oes[*]camwedd. 16Can hyny o ffydd y mae yr etiveddiaeth, val y del trwy rat, a’ bot yr addewit yn ddilis ir holl had, sef nyd yn vnic ir hwn ysydd o’r ddeddyf: anyd hefyt ir hwn ysydd o ffydd Abraham, rhwn yw ein tad ni oll, 17(megis y mae yn scrivenedic, Mi ath wnaethym yn dat llawer o genedloeð) ’sef geir bron Duw yr hwn a gredawdd ef, yr hwn a vywocaa ’r meirw, ac a’ ailw y petheu nyd ynt, val [*]pe baent. 18Yr hwn Abraham[‡]tros ben gobeith, a gredawdd y dan ’obeith, val y byðei yn dat Cenetloedd lawer: erwydd hyn a ðywedesit vvrthavv, Velly y bydd dy had di. 19Ac ef e nyd yn egwan [*]o ffyð nyd ystyriawdd y gorph y hunan, yr hwn oedd weithiō wedy [‡]marweiddio, ac yn cylch can blwyð oed, na [*]marwoleth bru Sara. 20Ac nyd amheuawdd ef addewit Duw o ancredyniaeth, eithyr e nerthit yn y ffyð, ac a roes’ogoniant i Dduw, 21gan vot yn gwbl [‡]ddilis ganto, am yr hwn a aðawsei, y vot ef hefyt yn abl yvv[*]wneuthur. 22Ac am hyny y cyfrfiwyt iddaw yn gyfiawnder. 23Ac nyd scrivenwyt hyny er y vwyn ef yn vnic, gyfrif hyn yddaw yn gyfiawnder, 24eithyr hefyt erom nine, ir ei y cyfrifir yn gyfiavvnder, y sawl a gredwn yn yr hwn a gyvodes Iesu ein Arglwydd o veirw. 25Yr hwn a roddet i angeu dros ein pechotae, ac a adgyfodwyt er ein cyfiawnhat ni.

[*] 4:2 * am, trwy

[‡] 4:2 ‡ ffrost, bost gorhoffedd

[*] 4:2 * gyd a

[‡] 4:3 ‡ dros, am

[*] 4:4 * yn lle

[‡] 4:4 ‡ gwobr, syberwyd

[*] 4:5 * nnuwiol

[‡] 4:6 ‡ wynvydedicrwydd

[*] 4:7 * Gwynvydedic

[‡] 4:8 ‡ liwio * liwiodd

[*] 4:9 * dros

[‡] 4:10 ‡ in præputio, blaengroen

[‡] 4:12 ‡ yn llwybre

[*] 4:13 * yddy

[‡] 4:14 ‡ ynt, yn

[*] 4:14 * over

[‡] 4:15 ‡ llid

[*] 4:15 * troseð, tor deddyf, sarhaed, trespas

[*] 4:17 * petent

[‡] 4:18 ‡ tuhwnt i ’obeith

[*] 4:19 * yn y

[‡] 4:19 ‡ llescau

[*] 4:19 * llesceð bol croth, mam

[‡] 4:21 ‡ ddiogel, sicr

[*] 4:21 * gwplau

Pen. v.

Ef yn declario ffrwyth ffydd. Ac wrth gyffelybwrieth y mae ef yn espysu cariat Duw ac vvyddtot Christ, yr hwn yw sail a’ grwndwal yr vnryw.

5

1CAn ein cyfiawnhau ni[*]can ffydd, y mae genym dangneðyf tu ac at Dduw trwy ein Arglwydd Iesu Christ. 2Trwy’r hwn hefyt y may i ni [‡]fforddoliat trwy ffydd [*]i rrat hyn, [*]yn yr hwn yð ym yn sefyll, ac yn [‡]ymlawenychu dan ’obeith y gogoniant Duw. 3Ac nyd ym yn gvvneuthur hyn yn vnic, eithyr hefyd ydd ym yn ymlawenychu yn [*]gorthrymderon, gan i ni wybot may gorthrymder a ddwc [‡]ddioddefgarwch, 4a’ dioddefgarwch, broviat, a’ phroviad ’obaith, 5a’ gobaith ny chywilyddia, vot cariat Duw wedyr [*]ddinëu yn ein caloneu can yr Yspryt glan, yr hwn a [‡]roespwyt i ni. 6Can ys Christ, pan oeddem eto yn ddinerth yn ei amser a vu varw dros yr anduwolion. 7Diau may braidd y bydd neb varw dros vn cyfiawn: er hyny dros vn da ef allei y beiddiai vn varw. 8Eithyr y mae Duw yn eglurhau ei gariat [*]tu ac attam, o bleit a nyni yn pechaturieit, marw o Christ trosō. 9Mwy ynte o lawer, can ddarvot ein cyffiawnhau ni weithion [‡]can y waet ef, in iachëir rac digofeint trwyddaw ef. 10Can ys a’s pan oeddem ’elynion eyn [*]cyssylieit a Duw [‡]gan angeu y Vap ef, mwy o lawer wedy’n cyssilio, in iacheir gan y [*]vywyt ef. 11Ac nyd yn vnic hyny, eithyr ymlawenychu ddym hefyt yn‐Duw trwy ein Arglwyð Iesu Christ, can yr hwn yr awrhon y [‡]derbyniesam [*]y cyssyl. 12Erwyð pa bleit, megis trwy vn dyn y daeth pechat ir byt, ac angae trwy pechat, ac velly yd aeth angae dros bop dyn: yn gymeint a’ phechu o bavvb oll. 13Cā ys yd amser y Ddeddyf ydd oedd pechat yn y byt, eithyr ny chyfrifir pechot, pryd nad oes Ddeddyf. 14Eithyr angeu a deyrnasawdd o Aða yd [*]Moysen, ac arnynt wy hefyt a’r ny phechhasant yn ol cyffelipiaeth y camwedd Adda yr hwn [‡]yw [*]ffurf yr vn a ddauei. 15Eithr nyd yw’r [‡]dawn velly, vegis y mae’r camwedd: o bleit a’s trwy gamwedd vn, y bu veirw l’awer, mwy o lawer rhat Duw, a’r dawn drwy rat, yr hyn ’sy trwy vn dyn Iesu Christ, a [*]vwyedigawdd i lawer. 16Ac nyd yw’r dawn velly, vegis y peth a ddeuth y mevvn trwy’r vn a bechawdd: can ys y bai a ddaeth o’r vn camvvedd i [‡]varnedigeth eithyr y dawn ’sydd o gamweddae lawer [*]i gyfiawnhad. 17Can ys a’s trwy gamwedd vn, y teyrnasawdd angae trwy vn, mwy o lawer y bydd ir ei a dderbyniant y lliosogrwydd o rat, ac o ddawn y cyfiawnder, deyrnasu ym‐bywyt trwy vn, ’sef Iesu Christ. 18Can ys yr vn modd vegis trwy gamweð vn y ddaeth y bai ar bawb dyn er barnedigeth, velly trwy gyfiawnhat vn y lliosoceit y davvn i bop dyn er cyfiawnhat bywyt. 19O bleit megis trwy anuvyðdot vn dyn y gwnaethpwyt llawer yn pechaturieit, vel’y trwy uvyðdot vn y gwnair llawer yn gyfiawn. 20Hefyt y Ddeddyf a ddaeth y mywn er []amylhau camwedd: er hyny lle ’r amylhaodd pechot, yno y traamylhaodd rhat yn vwy o lawer: 21y n y byddei megis y teyrnasawð pechawt ir angeu, velly bot hefyt i rat deyrnassu drwy gyfiawnder i vywyt tragyvythawl, trwy Iesu Christ ein Arglwydd.

[*] 5:1 * trwy

[‡] 5:2 ‡ gychwyniat

[*] 5:2 * at y gras

[*] 5:2 * wrth

[‡] 5:2 ‡ ymhoffyi

[*] 5:3 * tryble, trallode, cyfelri

[‡] 5:3 ‡ an‐myned ymaros

[*] 5:5 * dywallt

[‡] 5:5 ‡ roddet

[*] 5:8 * i ni, arnā

[‡] 5:9 ‡ trwy, wrth

[*] 5:10 * cymmodwyt, heddychwyt

[‡] 5:10 ‡ trwy

[*] 5:10 * vuchedd

[‡] 5:11 ‡ camsam

[*] 5:11 * cymmot, heddychiat

[*] 5:14 * y Voysen

[‡] 5:14 ‡ oedd

[*] 5:14 * llun, delw, ffigur

[‡] 5:15 ‡ rhodd

[*] 5:15 * amylhaoð

[‡] 5:16 ‡ ddamnedigeth

[*] 5:16 * er cyf=

[] 5:20 ‡ angwanegu

Pen. vj.

Er mwyn na byddei i neb ymhoffi yn y cnawd, eithyr yn hytrach ceisio ei ðarestwmg e ir yspryt, Y mae ef yn dangos trwy rinwedd a’ dywedd Betydd, Bot ail‐enedigeth yn gyssylltedic a chyfiawnder, ac am hyny yr annoc ef bot buchedd dduwiol, Gan ’osot yn‐gwydd golwc dyn wobr pechot a’ chyfiawnder.

6

Yr Epistol y vi. Sul gwedy Trintot.

1BEth wrth hynny a ddywedwn? a drigwn ni yn wastad mevvn pechot er amylhau rhat? 2[*]Na ato Duw. Pa wedd y byð [‡]ir ei ydym yn veirw i bechot, vyw eto ynddo? 3Any wyddoch, am danom ni oll y sawl a vetyddiwyt [*]ir Iesu Christ, ddarvot ein betyddio ni[‡]yn y angen ef? 4In claddwyt ni gan hyny y gyd ac ef trwy vetydd yn y angeu ef, val megis ac y cyfodwyt Christ o veirw gan ’ogoniant y tat, velly bot i ni hefyt rodio yn newydd [*]vvch buchedd. 5Can ys [‡]a’s in [*]cydhimpiwyt ni ac ef [‡]i gyffelypiaeth y angeu ef, ac velly y byddwn ni[*]i gyffelypieth y gyfodiat ef, 6can wybot hyn, ddarvot crogy ein hen ddyn ni gyd ac ef, er mvvyn[‡]dirymio corph pechot, megis [*]rac llaw na wasanaethom bechot. 7Can ys hwn a vu varw, a [‡]ryddhawyt y wrth pechot. 8Can hyny a’s meirw [*]ni gyd a Christ, credu ydd ym y byddwn vyw hefyt gyd ac ef, 9gan wybot am Christ gwedy ei gyfodi o veirw, na bydd marw mwyach: ac nad arglwyddia angeu arno mwyach, 10Can ys [‡]o ei varw, e vu varw vnwaith y bechot: ac [*]o ei vyw, byw [‡]y mae i Dduw. 11Velly [*]dyellwch chwithe hefyt, ych meirw chwi y bechot, a’ch bot yn vyw y Dduw [*]yn‐Christ Iesu ein Arglwydd. 12Na theyrnaset gan hyny pechot yn eich corph marwol, er ychvvy vvyddhau [‡]yddaw yn chwantae y corph. 13Ac na rowch eich aelodae yn arveu anwiredd i bechot: eithyr rhowch eich humain y Dduw, megis rei o veirw yn vyw, a ’rhovvch eich aylodae yn arvae [*]gwiredd i Dduw. 14Can ys nyd arglwyddiaetha pechot arnoch: can nad ych y dan y Ddeddyf, anyd y dan ’rat. 15Beth am hyny? a bechwn ni, am nad ym y dan y Ddeddyf, [‡]amyn dan rat? Na ato Duw. 16Any wyðoch, mae i bwy bynac yr ymroddwch ychunain yn weision y vvyddhau, eich bot yn weision ir hwn yr vvyddhaoch y‐ddaw, ai yn vveison y bechot ir angeu, ai yn vveison vvyðdot i [*]wiredd? 17And y Dduw y ddiolvvch, can eich bot chvvi gynt yn weision pechot, eithyr vvyddhau o hanoch o’ch calon ir ffurf ar ddysc, ir hwn ich [‡]athrawyt yndo. 18Can ych rhyddhau chvvi ywrth pechawt, ich gwnaethpwyt yn weision [*]gwiredd.

Yr Epistol y. vij gwedy Trintat.

19A’r ðull‐dynol yr wyf yn ymadrodd, o bleit gwendit eich cnawt chvvi: can ys megis y rhoesoch eich aylodae yn weision aflendit ac [‡]anwiredd y vvneuthur enwiredd, velly yr awrhon rhowch eich aylodeu yn weision i wiredd mewn sancteiddrwydd. 20Can ys pan oeddech yn weision pechawt, yr oeddech yn rhyddion ywrth [*]wiredd. 21Pa ffrwyth [‡]oedd y chwi y pryd hyny yn y cyfryw betheu, [*]ac y cywilyddiwch yr awrhon? Can ys dywedd y petheu hynny yw angeu. 22Ac yr owrhon gwedy ych rhyddhau y wrth pechawt, ac wedy eich gwneuthur yn weision y Dduw, y mae y chwi eich ffrwyth [‡]yn sancteiddrwydd, a’r dywedd yn vywyt dragyvythawl. 23Can ys [*]cyfloc pechot yw angeu: eithyr [‡]dawn Duw yw bywyt tragyuythawl trwy Christ Iesu ein Arglwydd.

[*] 6:2 * ymbell vo

[‡] 6:2 ‡ a nyni

[*] 6:3 * yn

[‡] 6:3 ‡ yw, yddy

[*] 6:4 * dep

[‡] 6:5 ‡ o’n

[*] 6:5 * cysylltwyt

[‡] 6:5 ‡ ar trwy

[*] 6:5 * wrth

[‡] 6:6 ‡ dinerthu, difa

[*] 6:6 * yn ol hyn, mwyach

[‡] 6:7 ‡ waredwyt

[*] 6:8 * ydym

[‡] 6:10 ‡ tuac am

[*] 6:10 * tuac am

[‡] 6:10 ‡ ydyw

[*] 6:11 * meddiliwch, ystyriwch

[*] 6:11 * trwy

[‡] 6:12 ‡ sef ibechot

[*] 6:13 * cyfiawnder

[‡] 6:15 ‡ ond, eithr

[*] 6:16 * gyfiawnder

[‡] 6:17 ‡ arwedwyt rhoddwyt

[*] 6:18 * cyfiawnder

[‡] 6:19 ‡ afreol, anllywodreth

[*] 6:20 * gyfyawnder

[‡] 6:21 ‡ a gawsoch

[*] 6:21 * am yr ei

[‡] 6:22 ‡ mewn

[*] 6:23 * tal, taliad, taledigaeth

[‡] 6:23 ‡ rhodd

Pen. vij.

Mwyniant y Ddeddyf, A’ megis in gwaredawdd Christ rhagddei. Gwendit y ffyddlonion. Yr ymladd periclus rhwng y cnawt a’r Yspryt.

7

1ANy wyddochvvi, vroder, (wrth wybyddieit y Ddeddyf y dywedaf) yr arglwyddia y Ddeðyf ar ðyn tra vo ef byw? 2Can ys y wraic ’rhon ’sy y dan lyvvodreth gwr, ’sy yn rhwym wrth y Ddeðyf i’r gwr, tra vo e byw: anid a bydd marw y gwr, hi ryddhawyt y wrth ðeðyf y gwr. 3Ac velly a’s [*]a’r gwr yn vyw y cymer hi hi wr arall, hi elwir yn [‡]’odinabus: eithr a’s marw vydd y gwr, mae hi yn rhyð y wrth y Ddeðyf val nad yw hi yn ’odnebus, er [*]cymeryd o hanei wr arall. 4Ac velly chvvithe vy‐broder, ydych wedy meirw ir Ddeðyf [‡]gan gorph Christ, val y byðech i vn arall, sef i hwn a gyfodwyt o veirw, val y dygem ffrwyth y Dduw. 5Can ys pan oeddem yn y cnawd, [*]gwniae pechotae, yr ei n oedd [‡]drwy nerth y Ddeddyf, [*]vyddent‐mewn‐grym yn ein aelodae, y ddwyn ffrwyth i angeu. 6Ac yr awrhon in rhyddhawyt ywrth y Ddeddyf, gwedy ein meirw ir peth in attalit, val y gwasanaethem yn newyðeb Yspryt, ac nyd yn [‡]hendeb y llythyren. 7Beth gan hyny a ddywedwn? Ai pechot yvv’r Ddeddyf? Ymbell oedd. Eithyr nyd[*]adnabum i pechot, anyd wrth y Ddeðyf: can nyd adnabeswn i drachwant any ddywedesei ’r Ddeðyf, Na [*]chwenych. 8Ac a gymerth pechawt achos gan y gorchymyn, ac a weithiawdd ynof bop trachwant: can ys eb y Ddeðyf, ys marw pechot. 9Can ys mi a vum gynt yn vyw eb y Ddeðyf: and pan ðaeth y gorchymyn yr advywiodd pechot. A’ mi a vum varw: 10a’r gorchymyn hwn a [‡]arlvvyesit i vywyt, a gahad y vot i mi yn angeu. 11Canys pechot a gymerth achos trwy ’r gorchymyn, ac am twyllawð, ac wrth hyny im lladdawdd. 12Ac velly sanctaidd yw’r Ddeddyf, a’ sanctaidd yw’r gorchymyn, a’ chyfiawn, a’ da. 13Can hyny a wnaethpwyt y peth oedd dda, yn angeu i mi? Na ato Duw: eithyr pechot, er iddo ymddangos yn bechot, a weithiawdd angeu ynof trwy yr hyn ysy yn dda, val y byddei pechot yn dra phechadurus trwy’r gorchymyn. 14Can ys gwyðam vot y Ddeddyf yn ysprytawl: a’ minef y n gnawdawl, wedy vy‐gwerthu y dan bechawt. 15Can nad cymradwy genyf yr hyn wyf yn y wneuthur: can ys hyn y wyllyswn, hyny nyd wyf yn y wneuthur: eithyr ysy gas genyf, hyn y r ’wyf yn ei wneuthur. 16Ac ad wyf yn gwneuthur yr hyn nyd wyllyswn, ydd wyf yn cydsynio a’r Ddeddyf y bot hi yn dda. 17Velly yr owon, nyd myvi ’sy mwy yn gwneuthur hyny, amyn y pechawt ysy yn trigiaw yno vi. 18Can ys gwn, nad oes yno vi, ys ef yn vy‐cnawd i, ddim da yn trigiaw: o bleit yr wyllysio ysy [*]gydrichiol genyf: eithyr nad wyf yn medry cwplau yr hyn ’sy dda. 19Cannad wyf yn gwneuthur y peth da, a ewyllyswn, anyd y drwc rhwn nyd wyllyswn, hyny ddwyf yn y wneuthur. 20Velly a’s gwnaf, yr hynn nyd wyllysia vi, nyd myvi aei gwnaf, anyd, y pechat rhwn a drig ynof. 21Ydd wyf gan hyn yn cahel wrth y Ddeðyf, pan wyllyswn wneuthur da, vot y drwc yn gynnyrchiol genyf. 22Can ys y mae yn [‡]hoff genyf Ddeðyf Duw erwydd y dyn o ddy mywn: 23eithr gwelaf Ddeddyf arall yn vy aelodeu, yn [*]gwrthladd Deddyf vy meddul, ac im caethiwo i Ddeddyf pechot, yr hon ’sydd yn vy aelodae. 24Ys truan o ðyn vvy vi, pwy am gwared ywrth y corph yr angae hwn? 25Ydd wyf yn diolvvch y Dduw trwy Iesu Christ ein Arglwydd. Sef gan hyny ydd wy [‡]vinef yn vy meðwl yn gwasanaethu Deðyf Duw, anyd yn vy‐cnawt Ddeddyf pechat.

[*] 7:3 * tra. &c. ymywr gwr

[‡] 7:3 ‡ ordderchwraic

[*] 7:3 * priodi

[‡] 7:4 ‡ trwy

[*] 7:5 * chwante

[‡] 7:5 ‡ oddiwrth

[*] 7:5 * yn gweithio, gynyrchent

[‡] 7:6 ‡ heneint, hender

[*] 7:7 * adnabuo

[*] 7:7 * thrachwanta

[‡] 7:10 ‡ ordinesit

[*] 7:18 * barawt

[‡] 7:22 ‡ voddlon, ddigrif

[*] 7:23 * ymladd, cyverbyniet

[‡] 7:25 ‡ vyvi, vyhun

Pen. viij.

Dilysrwydd y ffyddlonieit, ac am ffrwyth yr Yspryt glan ynthynt hwy. Gwendit y Ddeddyf, a’ phwy ei cwplaodd. Ac iba beth. O ba ryw weð y dyly y ffyddlonieit vot. Frwyth yr Yspryt ynddynt hwy. Am ’obeith. Am ddioddefgarwch dan y [*]groc. Am y cydgariat rhwng Duw a’ei blant. Am y racwyboddaeth ef.

8

1CAn hyny ynte nyd oes ddim[*]gollvarnedigaeth ar yr ei ’sy yn Christ Iesu, nid amgen y sawl ny rodiant ar ol y cnawt, eithyr ar ol yr Yspryt. 2Can ys Deddyf Yspryt y bywyt rhvvn yvv yn‐Christ Iesu, a’m rhyðhaodd i rac deddyf pechot ac hon angeu. 3Can ys (hyn y ydoedd yn [‡]analluawc ir Ddeddyf, pan ytoedd hi yn [*]egwan, o bleit y cnawt) Duw gan ddanvon ei Vap ehun yn‐cyffelypiaeth cnawt pechaturus, ac am bechot y coll[]varnawdd ef bechot, yn y cnawt, 4y n y chyflanwit [‡]cyfiawnder y Ddeddyf ynom, yr ei ny rodiwn [*]erwydd y cnawd: amyn erwydd yr Yspryt. 5Can ys yr ei ynt erwydd y cnawd, am bethau ’r cnawd yr ymsynwyrant: anyd yr ei ’sy erwydd yr Yspryt, am betheu ’r Yspryt. 6Can ys [‡]synwyr y cnawt, angeu yvv: a’ synnwyr yr Yspryt, bywyt, a’ thangneddyf, 7achos synnwyr y cnawt ’sy elyniaeth yn erbyn Duw: can nad yw ddarostyngedic i Ddeddyf Duw: ac ny’s dychon vot chvvaith. 8Can hyny ysawl ynt yn y cnawt, ny allant ryngy boð Duw. 9Weithian chwychvvi nyd ydych yn y cnawd, anyd yn yr Yspryt: can vot Yspryt Duw yn trigo ynoch: ac a’s [*]oes neb eb Yspryt Christ ganto [‡]nyd yw hwnvv yn yddo ef. 10Ac ad yw Christ ynoch, y mae’r corph gwedy marw, o bleit pechot: eithyr yr yspryt bywyt yvv er mwyn [*]cyfiawnder. 11Ac a’s Yspryt hwn a gyfodawdd Iesu o veirw, ’sy yn trigo ynoch, ys ef hwn a gyfodawdd Christ o veirw, a’ vywoca hefyt eich cyrph marwol chvvi, can vot y Yspryt ef yn trigo ynoch.

Yr Epistol yr viij. Sul gwedy Trintot.

12Can hyny vroder, ydd ym yn ddledwyr nyd ir cnawd, y vyw [*]erwydd y cnawd: 13can ys a’s byw vyddwch erwydd y cnawd, meirw vyddwch: eithyr a’s [‡]marwhewch ’weithredoeð y corph trwy ’r Yspryt, byw vyddwch. 14Can ys cynnuer ac a [*]arwedder gan Yspryt Duw, yr ei hyn ’sy blant i Dduw. 15Can na dderbynesoch Yspryt caethiwet er ofn drachefyn; eithyr derbyniesoch Yspryt [‡]mabwysiad, trwy ’r hwn y llefwn Abba, Dat. 16Yr vnryw Yspryt a gyd testolaetha a ’n Yspryt ni, ein bot ni yn blant i Dduw. 17Ad ym ni yn blant, ydd ym ni hefyt yn etiueddion, ys etiveddion i Dduw, ac yn gyd etiueddion a’ Christ, ac a’s cyd ðyoðefwn ac ef, val ac ein cydogoneðir ac ef.

Yr Epistol ar y iiij. Sul gwedy Trintot.

18O bleit [*]gadu yr wyf nad yw gofidiae yr amser yr awrhon, yn [‡]deilwng o’r gogoniant, a ddangosir i ni. 19Can ys awyddvryd y creatur ’sy yn dysgwyl pa bryd [*]yd atcuddir meibion Duw. 20Can vot y creatur yn ðarestyngedic i wagedd, nyd oei vodd ehun, anyd o bleit yr hwn, a ei darestyngawð y dan ’obeith, 21can ys y creatur hefyt a ryddheir o gaethiwet llygrydigaeth i [‡]ryðit gogoniaut meibion Duw. 22Can ys gwydam vot pop creatur yn [*]cydvcheneidio a ni, ac yn cydtravaelu‐yn ovidus yd yr amser hyn. 23Ac nyd yn vnic y creadur, and nineu hefyt y sawl a gawsam vlaenffrwyth yr Yspryt, sef yð ym ni yn vcheneidio ynom eyn hunain, yn dysgwyl y mab‐wysiad, nid amgen prynedigaeth ein corph. 24Can ys wrth ’obaith in [*]iacheir: eithyr gobeith rhon a welir, nyd yw ’obaith: o bleit [‡]pa ’obeitho wna vn am y peth a wyl? 25Ac a’s gobeithiwn am yr hyn ny welwn, yð ym drwy [*]ammynedd yn [‡]dysgwyl am dano. 26Ac yn gyffelyp y mae’r Yspryt yn canhorthwyaw eyn gwendit ni: can na wydddam pa beth a weddiwn mal dylyem: eithyr yr Yspryt yhun ’sy yn erchi drosom [*]ac vcheneidieu [‡]anrtaethawl. 27Anyd yr hwn a chwilia ’r calonae, a wyr beth yw meddwl yr Yspryt: can ys mae ef [*]erwydd evvyllys Duw yn erchi tros y [‡]Sainctæ. 28A’ gwyddom vot pop peth yn cydweithio [*]ir hyn goreu, ir sawl a garant Dduw, sef ir ei a ’alwyt erwyð y [‡]pwrpos ef. 29Can ys yr ei y ragwybu ef, yr vnrei hefyt a rac luniawdd ef y vot yn [*]vnffurf a delw y Vap ef, val y byddei yn gyntenid ym‐plith broder lawer. 30A’r sawl a [*]raclunioð ef, yr ei hyny hefyd a alwoð ef, a’r ei a alwodd, reini hefyt a gyfiawnhaodd ef, a’r ei a gyfiawnhaodd ef, yr ei hyny hefyt a ’ogoneddawdd ef. 31Beth ynte a ddywedwn ni wrth y pethe hyn? A’s yw Duw [‡]ar ein tu, pwy all vot in herbyn? 32Yr hwn nyd arbedawdd ei [‡]briawt Vap, anyd y roðy ef drosom ni oll y amgeu, py wedd y gyd ac ef na ryð y ni bop peth hefyt? 33Pwy a ryð ddim yn erbyn [*]etholedigion Duw? Duw yvv r hvvn a gyfiawnha, 34pwy a []ddamna? Christ yvv, yr hwn a vu varw, ie yn hytrach, yr vn a gyfodwyt drachefn, yr hwn hefyt ’sy ar ddeheulaw Duw, ysy hefyt yn yn [‡]erchy drosom. 35Pwy a’n gohana ni ywrth cariat Christ? ai gorthrymder nei gyfyngder, nei ymlid, nei newyn, neu noethi, nei pericul, nei gleddyf? 36Megis mae yn yscrivenedic, Er dy vwyn di[]in lleddir ni trwy’r dydd: in cymerir ni mal deueit yw lladdfa. 37Eithr yn y petheu hyn oll yð ym yn vwy na choncwerwyr trwy’r hwn a’n carawdd ni38Can ys mae yn ðogel genyf, nad oes nac ange, na bywyt, nac Angelion, na na phennaetheu, na [*]meddianneu, na chydrycholion, na phetheu y ddyvot, 39nac uchelder, na dyfnder, nac vn creatur arall a aill ein [‡]yscar ni ywrth cariat Duw, ysyð yn‐Christ eun Arglwydd.

[*] * groes.

[*] 8:1 * danmedigeth

[‡] 8:3 ‡ ampossibil

[*] 8:3 * analluoc

[] 8:3 ‡ damnoedd

[‡] 8:4 ‡ gwiredd

[*] 8:4 * ar ol

[‡] 8:6 ‡ doethinep, dyall

[*] 8:9 * bydd

[‡] 8:9 ‡ ny phieivydd ef hwnw

[*] 8:10 * gwiredd

[*] 8:12 * yn ol

[‡] 8:13 ‡ marweiðiwch, marwolwch

[*] 8:14 * dwyser

[‡] 8:15 ‡ tadogeth, mab gynwys

[*] 8:18 * barnu, bwrw

[‡] 8:18 ‡ gystal, gystedlyð, gygwerthydd

[*] 8:19 * yr amlygir, eglurir

[‡] 8:21 ‡ vraint

[*] 8:22 * cydryddfā, cydgwynfā

[*] 8:24 * cedwir

[‡] 8:24 ‡ paam y gobeitha

[*] 8:25 * ymaros

[‡] 8:25 ‡ edrych

[*] 8:26 * gan, trwy

[‡] 8:26 ‡ ny ellit ei hadrodd

[*] 8:27 * wrth yn ol

[‡] 8:27 ‡ Christnogion

[*] 8:28 * er daioni

[‡] 8:28 ‡ racvryd

[*] 8:29 * vnwedd, gyffelip

[*] 8:30 * racdervynawdd

[‡] 8:31 ‡ gyd a ni, ar ein plaid

[‡] 8:32 ‡ dabyhun

[*] 8:33 * dewisedigtou

[] 8:34 ‡ varna yn euoc

[‡] 8:34 ‡ cyfrwng

[] 8:36 * yn hyd y

[*] 8:38 * galluoedd

[‡] 8:39 ‡ gohanu, dithol

Pen. ix.

Gwedy iddo testolaethu ei vawr serch yw genedl, a’ei arwyddion, Y mae ef yn traethu am yr etholedigaeth, a chwliat. Am ’alwedigeth y Cenetloedd, a’ gwrthddededigeth yr Iuddaeon.

9

1GWir a ddywedaf yn‐Christ, ny ðywedaf gelwydd, a’m cydwybot yn cyttestolaethu a’ mi yn yr Yspryt glan, 2vot [*]tristit mawr a’ dolur [‡]dibait yn vy‐calon. 3Can ys mi a rybuchwn vot yn [*]’ohanedicbeth y wrth Christ, [*]dros vy‐brodur, sef [‡]vy‐cenetl erwydd y cnawt, 4yr ei ynt yr Israelieit, i ba ’r ei y perthyn y [*]mab‐wysiad, a’r gogoniant, a’r Dygymmodae, a’ dodiat y Ddeddyf, a’ [‡]gwasanaeth Duvv, a’r gaddeweidion. 5O ba’r ei yr hanoedd y tadae, ac o ba ’r ei [*]erwydd y cnawd, yr hanoedd Christ, yr hwn ’sy yn Dduw arucha oll yn[]vendigedic yn oes oesoedd, Amen. 6Er hyny ny ddychon vot mynet gair Duw yn [‡]ðirym: can nad ynt vvy oll yn Israeliait, a’r a hanoeddynt o’r tad Israel. 7Ac nyd ynt vvy oll yn blant, o blelt eu bot o had Abraham: eithyr yn Isaac y galwer dy had di: 8ys ef yw hyny, nyd yr ei ’sy yn blant y cnawt, ydynt plant Duw: eithyr plant yr addewit a gyfrifir yn had. 9Can ys gair addewit yw hwn, Yn yr amser hwn yma y dauaf, ac y bydd map i Sara. 10Ac nyd efe yn vnic a vvybu hyn, anyd hefyt Rebecca gwedy iddi [*]ymðwyn gan vn, ’sef gan ein tad Isaac. 11Can ys eto cyn na geni ’r[‡]plant, a’ phryd na wnaethesent na da ’na drwc (megis y trigei [*]bwrpos Duw yn safedig[‡]erwydd ei etholedigaeth sef nyd [*]gan weithredodedd, anyd gan yr vn ’sy yn galw) 12y dywetpwyt wrthei, Yr henaf a wasanaetha ’r ieuaf. 13Megis y scrifenwyt, Iacob a gerais, ac Esau a gasëis. 14Beth ddywedwn [‡]wrth hyny? A oes ancyfiaunder [*]gan Dduw? Ymbell oedd. 15Can ys wrth Voysen y dywait, Mi drugarhavvyf wrth yr hwn, y trugarhaf: ac a dosturiwyf wrth hwn bynac, y tosturiaf. 16Ac velly nyd yw ’r etholedigeth ar lavv hvvn a wyllysa, nac ar law hwn a red, anyd ar law Duw rhvvn sy yn trugarhau. 17Can ys yr Scrypthur ’lan a ddywait, wrth Pharao, I hyn yma yth cyffroeis i vynydd, val y dangoswn [*]vy‐meddiant yno ti, ac val y [‡]datcenit vy Enw trwy ’r oll ðaiar. 18Can hyny wrth yr hwn [*]yr wyllysia, y trugarha ef, a’r hwn a wyllysia, ef ei caleda. 19Dywedy gan hyny wrthyf, Paam ymae ef eto yn cwyno? can ys pwy a [‡]wrthladdawdd y wyllys ef? 20Eithyr [*]a ddyn, pwy [*]wy ti rhwn [‡]ymddadleuy yn erbyn Duw? A ddyweit y [‡]peth ffurfedic wrth hwn aei ffurfiawdd, Paam im gwnaethost val hyn? 21Anyd oes meddiant ir crochenydd ar y [*]priddgist y wneuthur o’r vn [‡]telpyn pridd vn llestr i [*]barch, ac arall i amparch? 22Beth a’s ewyllysei Dduw, y ddangos ei [‡]ðigofeint, ac y beri adnabot ei [*]veðiāt, ðioðef drwy hir ymaros l’estri ’r digofeint wedy y harlwy i gifergol’? 23Ac er mwyn yðo [*]beri‐gwybot golud ei ’ogoniant ar lestri trugaredd, yr ei a [‡]arlwyodd ef i ’ogoniant? 24Sef nyni, yr ei a ’alwodd ef, nyd o’r Iuddeon yn vnic, amyn hefyt o’r Cenetloedd, 25megis y dywait ef hefyt yn Osee, Mi, alwaf yn bopl ymy, yr ei nyd oedden yn bopul y‐my: ac yhi yn garedic, rhon nyd oedd yn garedic. 26Ac y bydd yn y lle y dywetpwyt wrthynt, Nyd ydych yn popul y mi, yno y gelwir hwy, Plant Duw byw. 27Hefyt Esaias ’sy ’n llefain [*]am yr Israel, Cyd bei niver plant Israel mal tyvot y mor, er hyny oddiethr[‡]relyw nyd iacheir. 28Can ys ef a wna ei gyfrif, ac ei crynoa gyd a chyfiawnder: can ys yr Arglwydd a wna gyfrif cryno yn y ddaiar. 29A’ megis y dyvot Esaias yn y blaen, Any bysei y Arglwydd y lluoedd adael i ni had, in gwneuthesit ni val Sodoma, ac a’n cyffelypesit i Gomorrha. 30Beth gan hyny a ddywedwn? Can ir Cenetloedd yr ei ny ddilynesont gyfiawnder, [*]ymgahel a chyfiawnder, ’sef y cyfiawnder ysydd o’r ffydd. 31Ac Israel rhwn a ddilynei Ddeddyf cyfiawnder, ny allawdd ’ordiwes Ddeddyf cyfiawnder. 32Paam? Can na’s ceisyent wrth ffydd, anyd megis o weithredoedd y Ddeðyf: can ys trancwyddesont wrth vaen y trancwydd. 33Megis y mae yn scrifenedic, [‡]Nycha vi y n [*]gosot in Tsion vaen trancwydd, a’ charaic gwymp: a’ phop vn a gred ynðo, ny [*]chywilyddir.

[*] 9:2 * trymder

[‡] 9:2 ‡ gwastadol anguriol

[*] 9:3

[*] 9:3 * wedy vy-nithol, vy yscar

[‡] 9:3 ‡ vy‐cereint

[*] 9:4 * cynwys

[‡] 9:4 ‡ diwyll

[*] 9:5 * oran, o barthred, yn ol

[] 9:5 ‡ molianedic dragywyth

[‡] 9:6 * anolo, anghwbl, balledig

[*] 9:10 * veichiogi

[‡] 9:11 ‡ bechein

[*] 9:11 * ragosodiat, arvaeth

[‡] 9:11 ‡ wrth ddewys

[*] 9:11 * o bleit, er mwyn

[‡] 9:14 ‡ gan hyn

[*] 9:14 * gyd a yn

[*] 9:17 * vy‐gallu

[‡] 9:17 ‡ manegit

[*] 9:18 * a vyn

[‡] 9:19 ‡ wrthnebodd

[*] 9:20 * ti

[*] 9:20 ‡ yw

[‡] 9:20 * wyt yn gwrthatep

[‡] 9:20 ‡ gwaith wrth y gweithwr

[*] 9:21 * or gistprid, clai

[‡] 9:21 ‡ anrydedd

[*] 9:21 * soriāt, llit

[‡] 9:22 ‡ allu, bwer

[*] 9:22

[*] 9:23 * eglurhau

[‡] 9:23 ‡ baratoawdd, ordeiniawdd

[*] 9:27 * ar, obleit

[‡] 9:27 ‡ gweddill, gwargred

[*] 9:30 * orddiwes, oddiweddyt

[‡] 9:33 ‡ Wely

[*] 9:33 * dodi

[*] 9:33 * wradwyddir

Pen. x.

Gwedy iddo venegi ei serch arnuyn, Y mae ef yn dangos achos cwymp yr Iuddeon. Dywedd y Ddeddyf. Y gohan rhwng cyfiawnder y Ddeddyf a’ ffydd. O ba han y daw ffydd, ac y bwy i perthyn. Gwrthddodedigeth yr Iuddeon, a galwedigeth y Cenetloedd.

10

1Y Brodur, y mae [*]gwir wyllys vy‐calō a’m gweði a’r Dduw dros yr Israelieit, [‡]er iechyt. 2Cā ys testiaf am danwynt, vot gāthynt [*]gariat ar Dduw, eithr nyd yn ol gwybodaeth. 3Can ys hwy, yn anwybot cyfiawnder Duw, ac yn ceisio gosot ei cyfiawnder y hunain, nyd ymostyngesant y gyfiawnder Duw. 4Canys Christ yw dyweð y Ddeðyf er cyfiawnder i bop vn a gred. 5Canys Moysē a ddospartha y cyfiawnder ysydd o’r Ddeðyf, val hyn Y dyn a wna y petheu hyn, a vydd byw wrthynt. 6Eithyr y cyfiawnder ys ydd o’r ffydd, a ddywait vellyn, Na ddywait yn dy galon, Pwy a escend ir nef (ys ef yw hyny dwyn Christ [‡]odduchod) 7nei pwy a ddescend ir dwfnder? (sef yw hyny [*]dyvot a Christ drachefn ywrth y meirw) 8Anyd pa dywait Y mae’r gair [‡]yn agos atat, sef yn dy eneu, ac yn dy galon. [*]Hwn yw gair y ffydd yr hwn ydd ym ni yn y bregethur.

Yr Epistol ar ddydd S. Andreas.

9Nyd amgen a’s cyffessu ath eneu yr Arglwydd Iesu, a’ chredu yn dy galon, vod y Dduw y gyfodi ef o veirw, [*]iach vyddy. 10Can ys a’r galon y credir er cyfiawnder, ac a’r geneu y cyffessir er [‡]iechydvvrieth. 11O bleit yr Scrythur a ddywait, Pwy pynac a gred ynðo ef, ny chywilyddir. 12Can nad oes’ohanieth rhwng yr Iuddew a’r Groecwr: o bleit yr hwn ’sy Arglwydd ar bawp, ’sy [*]’oludawc i bawp, a’r a alwant arnaw ef. 13Can ys pwy pynac a [‡]ailw ar Enw yr Arglwydd, [*]iachedic vydd. 14And pavodd y galwant ar yr hwn, ny chredasant ynddaw? a’ pha vodd y credant yn yr hwn, ny chlywsant ywrthaw? a’ pha vodd y clywant eb precethwr? 15a’ pha vodd y precethant, oddieithyr eu danvon? megis y mae yn escrivenedic, Mor brydverth yw [*]traed yr ei sy yn [‡]evangelu [*]tangneddyf, ac yn euangelu petheu dayonus? 16Eithyr nyd uvyðesont vvy oll ir Euangel: Canys‐dywait Esaias, Arglwyðd, pwy a gredawdd i’n [‡]ymadrodd ni? 17Can hynny ffydd ’sy [*]wrth glywet, a’ chlywet gan ’air Duw. 18Eithr gofyn ydd wyf, Any chlywsant vvy? Diau vynet o y [‡]son hwy dros yr oll ddaiar, a’ ei gairiae yd[*]ffiniae y byt. 19Eithyr gofyn yr wyf, Anyd adnabu Israel Dduvv? Yn gyntaf y dywait Moysen, Mi baraf yw’ch wynfydu gan genetl nyd yvv genetl i mi, a’ chan genetl[‡]ampwyllic i’ch digiaf. 20Ac Esaias ’sy yn [*]llyfasu, ac yn dywedyt, Im caffad y gan yr ei ni’m ceisynt, ac i’m gwnethpwyt yn eglur ir ei nyd ymovynnent am danaf. 21Ac [‡]wrth yr Israel y dywait, Yn hyd y dydd yr estendais vy‐dwylo at popul anvvydd, ac yn [*]gwrthddywedyt.

[*] 10:1 * da

[‡] 10:1 ‡ ar eu bot yn gadwedic

[*] 10:2 * gwynvyd, serch

[‡] 10:6 ‡ y wared

[*] 10:7 * dwyn

[‡] 10:8 ‡ wrthyt

[*] 10:8 * Llyma

[*] 10:9 * cadwedir

[‡] 10:10 ‡ cadwedigeth

[*] 10:12 * gyvoethoc

[‡] 10:13 ‡ ymoralwo ac

[*] 10:13 * cadwedic

[*] 10:15 * dyvotiat

[‡] 10:15 ‡ manegi

[*] 10:15 * heddwch

[‡] 10:16 ‡ clywet

[*] 10:17 * o gan drwy

[‡] 10:18 ‡ sain, llais, swn

[*] 10:18 * tervyne, diben

[‡] 10:19 ‡ guell, ynfyd, ffol

[*] 10:20 * ehofn, ewn, hyf

[‡] 10:21 ‡ yn erbyn

[*] 10:21 * dywedyt yn erbyn

Pen. xj.

Bot gan Duw ei Eccles cyd na’s gweler gan ’olwc dyn. Moð y dangosir Rad ir etholedigion. Barnedigeth y gwrthddodedigion. Darvod i Dduw ddallu yr Iuddaeon tros amser, ac ymddangos ir Cenetloedd. Yr ei y mae ef yn gorchymyn yddyn ymestwng ac ymvvyddhau. Bot doniae. Duw eb [‡]ediueirwch Gorddufnder barn Duw.

11

1GOfynnaf gan hyny, A [*]wrthddododawdd Duw ei bopul? Na ato Duw: can ys mine hefyt wyf Israeliat, o had Abraham, o dylwyth Ben‐iamin. 2Ny [*]wrthddodawdd Duw ei bopul [‡]y racadnabu ef yn y blaen. Any wyddoch pa ddywait yr Scrythur am Elias? pa vodd y mae ef yn erchy ar Dduw yn erbyn yr Israel, gan ddywedyt, 3Arglwydd, wy lladdasant dy Prophwyti, ac a gloðiesont ir llawr dy allorae: a’ mi a adwyt yn vnic, ac y maent yn ceisio vy [‡]einioes? 4Eithyr pa ddywait atep Duw wrthaw? [*]Gedewais y myhun saith mil gwyr, a’r ny [‡]phlygesōt y glinieu y ddelvv Baal. 5Sef y moð hyny yn yr amser hyn yr owhon y mae [*]relyw trwy’r etholedigeth rhat: 6Ac a’s [‡]o rat y mae, nyd yw ynte[‡]ddim o weithredoedd: a’s amgen, ny byddei []ddim rat yn rat: ac a’s o weithredoedd ymae, nyd yw e mwy yn rat: a’s amgen [*]ny byddei gweithred mwy yn weithret. 7Beth ynte? Ny chafas Israel yr hyn a geisiawdd: and yr etholedigeth ei cafas, a’r [*]llaill a [‡]galedwyt, 8megis y mae yn escrivenedic, Roddes Duw yddwynt yspryt trymgwsc: llygait val ny welent, a’ chlustieu val ny chlywent yd y dydd heddyw. 9Ac Dauid a ddywait, Byddet y bort hwy yn [*]groclath, ac yn rhwyt, ac yn drancwyddfa, ’sef yn [‡]daledigeth yddynt. 10Tywyller y llygeit wy, val na welont, a’ [*]chryma di eu cefnau yn ’oystat. 11Ys gofynnaf gan hyny, a dramcwyddesont wy, val y cwympent? Na ato Duw? eithr trwy y cwymp hwy y daeth iechyt ir Cenetloedd, er eu [‡]hanoc yw dilyn hwy. 12Erwydd paam a’d yvv y cwymp hwy yn [*]’olud i’r byd, ai lleihad wy yn ’olud i’r Cenetloeð, pa veint mwy y bydd y [‡]cyflawnder hwy? 13Can ys yn hyn y dywedaf wrthy‐chwi Genetloedd, yn gymeint am bot i yn Apostol y Cenetloedd, y mawrygaf vy swydd, 14er ceisio yn rhyw vodd annoc [*]yr ei ’sy o’m cic am gvvaed y dylyn hwy, [‡]ac iachau ’r ei o hanwynt. 15Can a’s y gwrthddodiat wy vydd[*]cysiliat y byt, pa vydd y[‡]add d derbyniat, anyd bywyt o veirw? 16O bleit a’s y blaenffrwyth ys y sanctaidd, velly ymae y []cyffeith: ac ad yvv y gwreiddyn yn sanctaidd, velly y mae ’r y caingae. 17A’ chyd bod ’rei or ceingae wedy eu tori ymaith, a’ thitheu yn olewwydden ’wyllt, wedy dy himpio [‡]arnynt yn y lle hwy, ath wneuthur yn gyfrannoc o’r gwreiðyn, ac o vraster yr Olewydden, 18nag [*]ymffrostia yn erbyn y caingen: ac a’s ymffrosty, nyd yw ti yn dwyn y gwreidyn, anyd y gwreiddyn dy di. 19Yno y dywedy, E dorwyt ymaith y ceingae er mwyn vy himpio i y mewn. 20Da: trwy ancrediniaeth y tored wy ymaith, a’ thithe ’sy yn sefyll [*]gan y ffyð: na vydd vchelvryd, and ofna. 21Can ys a’s Duw nyd arbeddawdd y caingeu [‡]anianol ymogel, rac nad arbeto dithe chwaith. 22Gwyl am hyny vwyneidddra, a’ [*]thostedd Duw: ir ei a gwympesont, dostedd: and y ti, vwyn‐eidddra, a’s arosy yn ei vwyneidddra: a’s amgen, ith torir dithe hefyt ymaith. 23A’ hwynteu hefyt, anyd arosant‐yn‐’oystat yn ancrediniaeth, a himpir [‡]y mewn: can ys gall Duw y himpio hwy y mewn drachefn. 24Can ys a’s tored tudi allan o’r olew wydden ’rhon oedd wyllt wrth [*]anian, ath himpio yn erbyn anian [‡]yn‐gwir olew‐wydden, pa gymeint mwy y caif yr ei ’sy erwydd anian, ei himpio yn y olewwydden [*]y hunain? 25Can na ewyllyswn, vrodur, y chwi anwybot y dirgelwch hyn (rac eich bot yn rryddoethion ynoch ych hunain) am o ran ddyvot yr anhydynder i’r Israel, y’n y ddel cyflawnder y Cenetloedd y mewn. 26Ac velly yr iacheir yr oll Israel, mal y mae yn scrivennedic, Y gwaredwr a ddaw allan o Tsion, ac a ddymchwel ymaith yr anwiredd y wrth Iaco. 27A’ hynn yw vy‐dygymmod yddynt, pan dduchwyf ymaith eu pechodeu. 28A’ thu ac at am yr Euangel y maent vvy yn ’elynion [‡]och pleit chwi: and erwydd yr etholedigeth, hwy gerir er mwyn y Tadeu. 29Can ys [*]donieu a’ galwedigeth Duw syð ddiedifar ganto. 30Can ys megis yr oedde‐chwi gynt eb gredw y Dduw, ac yr owrhon wedy cael trugarhau wrthych trwy y ancrediniaeth wy: 31ac vel’ y yr owrhon ny chredesont y trwy’r drugareð yddangosvvyt y chwi, val y caen wythe hefyt drugaredd. 32Can ys Duw a [*]gydgaeawdd bavvb oll yn ancrediniaeth, val y byddei ynddo drugarhau wrth pavvp oll. 33O veint dyfnder golud, ac o ðoethinep a’ gwybyddiaeth Duw? mor anchwiliadwy yw y varneu ef, ai ffyrdd yn anveidrawl? 34Can ys pwy a wybu veddwl yr Arglwydd? nei pwy a vu yn gyngorwr y‐ddaw? 35Nei pwy a roddes yddo ef yn gyntaf, ac y telir iddo? 36Can ys o hanaw ef, a’ thrwyddaw, ac ynddaw ymae pop dim oll: yddaw ef y bo gogoniant yn dragyvyth. Amen.

[‡] ‡ yn ddiedivar

[*] 11:1 * wrthlaðoð

[*] 11:2 * wrthlaðoð

[‡] 11:2 ‡ yr hwn, yr ei

[‡] 11:3 ‡ eneit

[*] 11:4 * Cedweis

[‡] 11:4 ‡ chamesant

[*] 11:5 * gweddill gwargred, swrn, talm

[‡] 11:6 ‡ trwy, gan, yn, wrth

[‡] 11:6 ‡ mwy, haiach, wrth

[] 11:6 ‡ mwy

[*] 11:6 * nyd gweithred gweithred

[*] 11:7 * gweðilliō gwargred

[‡] 11:7 ‡ ddallwyt

[*] 11:9 * vagl, hoynyn

[‡] 11:9 ‡ daliat, bwyth

[*] 11:10 * chrwcaha

[‡] 11:11 ‡ peri y wynvydu

[*] 11:12 * gyfoeth

[‡] 11:12 ‡ amledd

[*] 11:14 * vynghenedl

[‡] 11:14 ‡ a’ cvadw

[*] 11:15 * cymmot,

[‡] 11:15 ‡ cyweriat

[] 11:16 * clamp, telpyn

[‡] 11:17 ‡ am da nyn twy

[*] 11:18 * ymhoffa, ymvalchia

[*] 11:20 ‡ wrth, trwy

[‡] 11:21 ‡ naturial

[*] 11:22 * dirvarn

[‡] 11:23 ‡ yndi

[*] 11:24 * natur

[‡] 11:24 ‡ mewn

[*] 11:24 * briawd

[‡] 11:28 ‡ er eich mwyn

[*] 11:29 * rroddion

[*] 11:32 * ’orchaeodd

Pen. xij.

Ymwreddiat, cariat a’ gweithrtdoedd y sawl a credant yn‐Christ. Na bo ymddial.

12

Yr Epistol y Sul cyntaf gwedi’r Ystwyll

1ATolwc ywch gan hyny, vrodur, [*]er trugareðae Duw, roddy o hanoch eich cyrph yn [‡]aberth byw, sanctaidd, cymradwy [*]y Dduw, yr hyn yvv eich []dosparthus wasanaethu yðaw. 2Ac nachydymffurfwch a’r byd hwn, eithyr ymnewidiwch gan adnewyddiat eich meddwl, val y galloch brovi pa yw ewyllys da Duw, a’ chymradwy, a’ pherffeith. 3Can ys dywedaf trwy y [‡]rat a [*]roed y my, wrth bop vn ysydd ys ydd yn eich plith, na bo i neb ddyall uchlaw y [‡]dylir dyall, anid dyall o hanaw [*]erwyðpwyllogrwydd, mal y rhanawð Duw y bop vn vesur ffyð. 4Can ys‐megys ymae ini lawer o aelodae mewn vn corph, ac nad oes ir oll aelodae yr vn [‡]swydd: 5velly nineu er ein bot yn llawer ydym vn corph yn‐Christ, a ’phop vn yn aylod y’w gilydd.

Yr Epistol yr ail Sul gwedy ’r Ystwyll.

6A’ chan vot i ni [‡]amryw ddoniae, erwydd y Rat a roespwyt y ni, ai bot ini brophedoliaeth prophvvydvvn erwydd [*]cymedroldep y ffydd: 7ai swydd, dylynvvn y swydd: nei ’r hwn a vo yn athro rhoed athraweth: 8nei a roddo cyngor, bot yn cygcori: rhwn a gyfranno, cyfranned yn [‡]symplrwyð: a lywodraetho, gvvnaed[*]a diescaeluster: a drugarhao, gvvnaed gan [‡]hyfrydwch. 9Bid cariad yn [*]ðiffuant. [‡]Dycasewch yr hyn ’sy ddrwc, a’ glynwch wrth y sy dda. 10Bid hawdd genwch garu y gylyð a chariad brawdol. I roddy [‡]parch, aed pawp o vlaen y gylydd, 11eb vod yn [*]ddioc [‡]ar astudrwydd: yn vrwdion yn yr Yspryt: gan wasanaethu yr Arglwydd, 12bot yn llawenychu, yn‐gobaith, yn ddioddefgar mewn [*]advyd, yn [‡]wastadol yn‐gweði, 13gan gyfranu wrth gyfreidiae ’r Sainctæ: ac yn dilyn rhoi lletuy. 14Bendithiwch yr ei’sy ich ymlit, bendithiwch meddaf, ac na velltithiwch. 15Bot yn llawen gyd a’r ei llawen, ac wylo gyd a’r ei wylofus. 16Byddwch vn vryd da bavvp yw gylydd: na vyddwch vchel vyddwl: eithyr ymgydestwng a’r ei isel: na vyddwch ddoethion ynoch ych vnain.

Yr Epistol y iij. Sul gwedy ’r Ystwyll.

17Na thelwch i nep ddrwc tros ddrwc: [*]perwch betheu [‡]sybervv yn‐golwc pop dyn. 18A’s dichon vot, yd y mae o hano‐chwi, byddwch mewn tangneddyf a phop dyn. 19Y caredigion, nac ymddielwch anid rhowch le i ddigofeint: can ys mae yn escrivenedic, Y mi mae dial: mi ei talaf, medd yr Arglwydd. 20Can hyny a’s dy ’elyn a newyna, [*]portha ef: a’s sycheda, dod iddo ddiot: can ys a’s gwnai hyn, ti[‡]bentyri [*]varwar am y ben ef. 21Na [‡]’orchyfyger‐di gan ddrwgioni, eithyr [*]gorchvyga di ddrwc drwy ddaioni.

[*] 12:1 * gan o drwy

[‡] 12:1 ‡ offrwm

[*] 12:1 * gan

[] 12:1 ‡ resymol

[‡] 12:3 ‡ gras

[*] 12:3 * roespwyt

[‡] 12:3 ‡ dirperei

[*] 12:3 * yn ol sobredd

[‡] 12:4 ‡ gwaith

[‡] 12:6 ‡ amrafael roddion yn ol y gras

[*] 12:6 * cyssondep, cyfran

[‡] 12:8 ‡ ddiblyc, wirion

[*] 12:8 * yn

[‡] 12:8 ‡ llawenydd

[*] 12:9 * weniaith, ddiamredyd

[‡] 12:9 ‡ Arswydwch, Fieiddiwch

[‡] 12:10 ‡ anryded

[*] 12:11 * hwyr

[‡] 12:11 ‡ yngorchwyl

[*] 12:12 * trwbl

[‡] 12:12 ‡ parhaus

[*] 12:17 * patatowch

[‡] 12:17 ‡ onest

[*] 12:20 * bwyda

[‡] 12:20 ‡ gescly

[*] 12:20 * rysod ar

[‡] 12:21 ‡ ’ormeiler

[*] 12:21 * gormeila, gorvod

Pen. xiij.

Yr vvyðdot ir llywodraethwyr. Paam y mae ’r cleddyf ganthynt wy. Wrth cariat y dyleir mesuro ein oll weithredoedd. Annogedigeth i wiriondap a’ phurdep buchedd.

13

Yr Epistol ar y iiij. Sul gwedy’r Ystwyll.

1YMddarostynget pop map eneit dyn ir [*]Awdurdodae goruchel: can nad oes awdurtot, anyd [‡]y gan Ddew: a’r awdurdodae ysy, o ddygan Dduw y maent wedy ei hordinio. 2Ac velly pwy pynac a [*]wrthwynepa awdurtot, a wrthnepa ’ordinhat Duw: a’r ei a wrthnepant, a dderbyniāt varnedigaeth yðynt y hunain. 3Can nad yw tywysogion yn ofn i weithredoedd da, anyd ir ei drwc. Ac a vyny nad ofnych yr awdurtot? gwna ddayoni: a’ chai voliant ganto. 4Can ys [‡]gwasanaethwr Duw ydyw er [*]lles yty: and a’s gwnai ddrwc, ofna: can na ddwc ef y cleddyf yn over: can ys gwasanaethwr Duw ydyw y ddial llid ar hwn a wnel drwc. 5Erwydd pa bleit mae yn rhait yvvch ymdarestwng, nyd yn vnic [*]erwydd llit, anyd er mwyn cydwybot. 6Can ys, o bleit hyn y telwch hefyd [‡]gellidion: can ys gwasanaethwyr Duw ynt, yn ymroi ir peth yma.

Yr Epistol ar y Sul cyntaf yn Aduent.

7Rowch y bawp gan hyny ei dyledion: teyrnget, ir neb y bo arnoch deyrnget, toll ir hwn y bo arnoch doll: ofn, ir hwn y mae iavvn bot ofn: [*]parch ir hwn a ddyly barch. 8Na vyddwch yn‐dlyed neb, anyd ar garu pavvp y gylydd: can ys hwn ’sy yn caru arall, a gyflawnodd y Ddeddyf, 9[‡]Can ys hyn, Na [*]wna ’odinep, Na ladd, Na ledrata, Na dwc gamdestiolaeth, Na [‡]chupydda: ac a oes vn gorchymyn arall, ymae wedy’ [*]gynwys yn [‡]gryno yn yr ymadrodd hwn, ys ef yn hwn, Car dy gymydawc mal tyun. 10Cariat ny wna ddrwc yw gymydawc: am hynny cariat yw cyflawnder y Ddeddyf. 11A’ hyny can ystyried yr amser, ys y bot hi yr owrhon yn bryd y ddyffroi o gyscu: can ys yr awrhon y mae ein iechydwrieth yn nes, na phan gredesam. 12Y nos aeth heibio, a’r dydd [*]a nessaodd: bwriwn ymaith gan hyny weithredoedd y tywyllwch, a’ gwiscwn arveu y goleuni, 13val y gallom rodio yn weddus megis [‡]vvrth livv dyð: nyd mewn gloðest a [*]chyfeðach nyd yn [‡]cydorwedd ac [*]anlladrwyð, nyd yn‐cynnen, a’ chenvigeny: 14eithyr gwiscwch am danoch yr Arglwydd Iesu Christ, ac na vit eich gofal tros y cnawt, er mwyn porthi tra[‡]chwantae.

[*] 13:1 * Galluoeð

[‡] 13:1 ‡ ywrth

[*] 13:2 * wrthladdant

[‡] 13:4 ‡ gwenidoc

[*] 13:4 * dayoni

[*] 13:5 ‡ rac, achos

[‡] 13:6 ‡ deyrnget

[*] 13:7 * anrydedd

[‡] 13:9 ‡ Sef

[*] 13:9 * thor briodas

[‡] 13:9 ‡ thragwnta

[*] 13:9 * ymgyfred

[‡] 13:9 ‡ vyr

[*] 13:12 * sy geyrllaw

[‡] 13:13 ‡ hyd, oleyr

[*] 13:13

[‡] 13:13 * gorweðial

[*] 13:13 ‡ aniweirdep

[‡] 13:14 ‡ ei ’wynie

Pen. xiiij.

Ny ddyleit diystyru y gwan. Ny ddyly neb rwystro cydwybot arall, Anyd cyunal o bob vn y gylydd mewn cariat perfaith a’ ffydd.

14

1YR vn ys ydd wan o ffydd, derbyniwch atoch, ac nyd[*]i ymrysonion dadleuae. 2Vn a gred y gall ef vwyta pop peth: ac vn arall, rhwn ’sy wan ei ffydd, a vwyty [‡]lyseuae. 3Na thremyget hwn ’sy yn bwyta yr hwn nyd yw yn bwyta: ac na varnet yr vn ny vwyty, yr vn a vwyty. Can ys Duw y derbiniawð ef. 4Pwy yw ti yr hwn a verny yn euoc was gvvr arall? Y mae ef yn sefyll: nei yn cwympo [*]yw arglwydd y hun: ac ef a gynhelir: can ys dichon Duw beri iddo sefyll. 5Ryw vn a varn bot dydd [‡]uchlaw dydd, ac vn arall a varu bop dydd [*]yn o’gyfuvvch: bit pop vn yn gwbl ddilys yn ei veddwl. 6Yr hwn a [‡]ystyria ddydd, ei hystyria ir Arglwydd: a’r hwn nyd ystyr ddydd, nyd ystyr ir Arglwydd: yr hwn a vwyty, a vwyty ir Arglwydd: can y vot yn diolvvch y Dduw: a’r hwn ny vwyty, ny vwyty ir Arglwyð, ac a ddiolch y Dduw. 7Can nad byw yr vn o hanom yddo ehun, ac nyd marw yr vn yddo y hun. 8Can ys ai byw vyddom, byw vyddom ir Arglwydd: ai meirw vyddom, meirw vyddom ir Arglwydd: pa vn bynac gan hyny a wnelom ai byw ai marw, yr Arglwydd a’n pieu. 9Can ys er mwyn hyn y’bu varw Christ, ac yr adcyvodes, ac y bu vyw drachefn, val y byddei Arglwydd ar veirw a’ byw. 10A’ phaam y berny di ar dy vrawt? neu paam y tremygy di dy vrawt? can ys [*]ymddangoswn oll geyr bron brawdle Christ. 11O bleit scrinedic yw, Ys byw vi medd yr Arglwyð, a’ phob glin a [‡]ymestwng i mi, a’ phob tavot a gyffessa i Dduw. 12Velly ynte pop vn o hanom a rydd gyfrif am dano y hun y Dduw. 13Na bo i ni gan hyny varnu pawp ar e gylydd mwyach: anyd bot yn hytrach i chwi varnu yn‐cylch hyn, na ðoto nep [*]yw vrawt achos [*]tramcwyð, nei gwymp. 14Mi wn, ac yn mae yn ddilys genyf trwy’r Arglwydd Iesu, nad oes dim yn [‡]aflan o hano y hunan: anyd ir vn ’sy yn tybieit vot [*]dim yn aflan, yddaw ef y mae yn aflan. 15Eithyr a’s dy vrawt a [‡]dristaa o bleit y bwyt, nyt wyt yr owhon yn rhodio erwydd cariat perffeith: na choll ef ath vwyt, yr hwn y bu varw Christ drosto 16Na pherwch ’oganu eich [*]braint. 17Can nad yw teyrnas Duw na bwyt, na diot, anyd cyfiawnder, a’ thangneddyf, a’ [‡]gorvoledd yn yr Yspryt glan. 18Can ys pwy pynac yn yr ei hynn a wasanaetha Christ, ’sy gymradwy gan Dduw, a [‡]chanmoladwy gan ddynion. 19Velly dylynwn ni y petheu ’sydd o bleit tangneðyf, a’r petheu ’sy y ni y adeilat y gylydd. 20Na ddinistr waith Duw er mwyn bwyt: diau yvv bot pop peth yn yn [‡]’lan: eithyr drwc yvv ir dyn a vwyty drwy [*]drancwydd. 21Da yvv na vwytaer cic, ac nad yfer gwin, na dim, drwy ’r hyn y tramcwydda dy vrawt, [‡]ai y rhwystrir, ai y gwanheir. 22A oes ffydd genyti? bid hi gyd a thi tyhun geyr bron Duw: gwyn y vyd yr vn ny’s[*]barn y hunan yn yr hyn y mae ef yn [‡]ymarddel. 23Can ys yr vn a [*]betrusa, a’s bwyty, y mae yn varnedic, can nad yw ef yn bvvyta[‡]o ffydd: a’ pha beth bynac, nyd yw o ffyð, pechat yw.

[*] 14:1 * er

[‡] 14:2 ‡ ’oddail

[*] 14:4 * yddy

[‡] 14:5 ‡ rac, ragor, o vlaen

[*] 14:5 * val ei gilydd, yn vn suvvt

[‡] 14:6 ‡ gaidw

[*] 14:10 * gosodir ni, dodir ni i sefyll

[‡] 14:11 ‡ blyg, gama

[*] 14:13 * yddy

[*] 14:13

[‡] 14:14 ‡ gyffredin

[*] 14:14 * peth

[‡] 14:15 ‡ vydd drwc ganto

[*] 14:16 * buddget, caffaeliat, cymmoynas

[‡] 14:17 ‡ llewenydd

[‡] 14:18 ‡ phrofadwy

[‡] 14:20 ‡ bur

[*] 14:20 * rwystr

[‡] 14:21 ‡ neu

[*] 14:22 * damna

[‡] 14:22 ‡ eiganmol

[*] 14:23 * ameu, ddowta

[‡] 14:23 ‡ trwy, wrth

Pen. xv.

Paul yn ei cygcori y gynnal pawp y gylydd wrth esempl Christ, A’ thrwy vnigol drugaredd Dduw rhon ’sy achos iachawdurieth ir ddwyblaid. Mae ef yn dangos ei serchvryd arnynt wy, a’r Eccles. Ac yn erchi yr vnryw ganthyn hwytheu.

15

1NYni yr ei [‡]cedyrn a [*]ðlyem ðwyn gwendit yr [‡]ancedyrn, ac nyd yn boddhau ein hunain. 2Am hynny boddhaet pawp o hanom ei gymydoc yn yr hyn ’sy dda y adeilad. 3Can ys Christ ny’s boddlonawdd ehunan, eithr megis y mae yn scrivenedic, [*]Goganion yr ei ath ’ogonant, a gwympesont arnaf.

Yr Epistol yr ail Sul yn Aduent.

4Can ys pa betheu bynac a scrivenwyt ym blaenllaw, er addysc i ni y rracscrivenwyt vvy: val y gallem ni trwy ammynedd a’ chonffort yr [‡]Scrythurae gahel gobeith. 5A’ Duw pen avvdur yr ammynedd a’r [*]confort a roddo y chwi [‡]syninet yr vn peth bavvp ai gylydd, [*]erwydd Christ Iesu. 6Mal o gytundep, ac o vn geneu y galloch [][‡]voliantu Duw ’sef Tad ein Arglwydd Iesu Christ. 7Erwydd paam derbyniwch bavvp eu gylydd, megis ac yd erbyniawdd Christ ninæ y ’ogoniant Duw. 8A’ hyn, a ðywedaf, bot Iesu Christ yn [*]wenidoc ir [‡]enwaediat er mwyn gwirionedd Duw, er cadarnhau yr addeweidion avvnaethpvvyt ir tadae. 9A’ rhoet y Cenetloeð ’ogoniant y Dduw, dros ei drugaredd, mal y mae yn scrivenedic. Er mwyn hyn ith [*]cyffessaf ym‐plith y [‡]Cenetloedd, ac y canaf ith Enw. 10A’ thrachefn y dywait, Ymlawenhewch Genetloedd y gyd aei bopul ef. 11A’ thrachefn, Molwch yr Arglwydd, yr oll Cenetloedd, a’ chydvolwch ef yr oll populoedd. 12A thrachefyn Esaias a ddywait, E vydd gwreiddyn yr Iesse, a’r hwn a gyfyt y lywodraethu ’r Cenetloedd, yn hwnw y gobeithia ’r Cenetloedd. 13A’ Duw ’r gobeith a’ch cyflanwo o bop llewenydd, a’ thangneddyf gan gredu, val ich amylhaer yn‐gobeith trwy nerth yr Yspryt glan.

14Ac y mae yn ðilys genyf vi vyhun am dano‐chwi, vy‐broder, a’ch bot chwi yn llawn daoni, ac yn gyflawn o bop [*]gwybodaeth, ac y metrwch gygcory ei gylydd. 15Er hyny vrodur, mi scrivennais atoch yn []hyfach o beth, val vn yn dwyn ar gof ywch, trwy y Rat a roed ymy gan Dduw, 16y vot o hanof yn [‡]wasanaethwr Iesu Christ [*]tu a’r Cenetloeð, gan [‡]’lanweithiaw Euangel Duw, val y byddei offrymiat y Cenetloedd yn gymradwy, wedy’ sancteiddio [*]gan yr Yspryt glan. 17Y mae i mi gan hyny a [‡]ymlawenychwyf yn‐Christ Iesu yn‐cyfryw betheu a berthyn y Dduw. 18Can na veiddiaf [*]yngan am ðim, a’r ny’s gwnaeth Christ trywof, y vvnevvthur y Cenetloeð yn uvydd [‡]ar ’air a’ gweithret 19trwy [*]nerth arwyddion a’ rhyveddadae, gan nerth Yspryt Duw: val pan yw o Gaerusalē ac o amgylch yd Illyricum y gorllenwais o Euangel Christ. 20Ac velly ydd ymorchestais y Euangelu nyd lle yr enwit Christ, rac bot ymy adailad ar ucha sailiad neb arall. 21Eithyr megis y mae yn scrivenedic, Y bwy ny venagwyt am dano ef, wy y gwelant ef a’r ei ny chlywsant, ei dyallant. 22Am hynny hefyt im []rhwystrwyt i yn vynech y ddyvot atoch. 23Anyd yr awrhon can nad oes ymy le mwy yn yr artale hyn, a’hefyd bot arnaf chwant er ys llawer o vlyddynedd y ðyvot atoch, 24pan elwyf ymdðaith ir [‡]Hispaen, y dauaf atoch: can ys gobeithaf ych gwelaf wrth deithio ffordd yna, a’ chael vy hebrwng genwch tu ac yno, gwedy im golāwer o’ch cymdeithas. 25Ac yr awrhon yr ymddeithiaf y Gaerusalem, y weini ir Sainctæ. 26Can ys rhyngodd bodd ir ei o Macedonia ac Achaia, y wneuthur ryw gymorth ir Sainctæ tlodion yr ei [‡]ynt yn Caerusalem. 27Cā ys ryngodd boð yddynt, a’ ei dyledwyr ydynt: o bleit a’s y Cenetloedd vyð cyfranwyr o ei petheu ysprytawl hwy, hwynteu a ddylent hefyt weini yddynt ym‐petheu cnawdol. 28Yno gwedy cwplawyf hyn yma, a’ selio yddynt y ffrwyth hwn, mi ddavvaf heboch ir Hispayn. 29A’ mi wn pan ddelwyf, y dauaf atoch a chyflawnder bendith Euangel Christ. 30Hefyt vroder, atolygaf ychwy er mwyn ein Arglwyð Iesu Christ, ac er cariat ar yr yspryt, ymryson ohanoch a’ mi [*]a gweddiaw ar Dduw drosof. 31[‡]Y n ym rhyddhaer ywrth yr ei ’sy yn anuvydd yn Iudaia, ac y [*]im gweinidogeth ’sy i mi vvnevvthur yn‐Caerusalem, vot yn gymradwy gan y Sainctæ, 32val y gallwyf ddyvot atoch [*]yn llawenydd trwy ewyllys Duw, ac ymorphwys gyd a chwi? 33Weithian Duw pennaeth y tangneddyf a vo y gyd a chwi oll, Amen.

[‡] 15:1 ‡ cryfion

[*] 15:1 * ddirperem

[‡] 15:1 ‡ y gweinieit

[*] 15:3 * lliwiante, dannodeu, senneu

[‡] 15:4 ‡ Scrifēnae

[*] 15:5 * cysur

[‡] 15:5 ‡ veddwl

[*] 15:5 * yn ol

[] 15:6 ‡ ’ogoneddu

[‡] 15:6 ‡ anrydeddu

[*] 15:8 * wasanaethwr

[‡] 15:8 ‡ cylchdoriat

[*] 15:9 * addefaf

[‡] 15:9 ‡ nasiwne, y werin

[*] 15:14 * celfyddyt

[] 15:15 ‡ ehovnach

[‡] 15:16 ‡ wenidoc

[*] 15:16 * ymplith

[‡] 15:16 ‡ weini

[*] 15:16 * or, drwy

[‡] 15:17 ‡ ymhoffwy

[*] 15:18 * son

[‡] 15:18 ‡ yn‐gair

[*] 15:19 * rym

[] 15:22 * llesteiriwyt

[‡] 15:24 ‡ Gr. Spaen

[‡] 15:26 ‡ sy

[*] 15:30 * gan, trwy

[‡] 15:31 ‡ Val im

[*] 15:31 * gwasanaeth

[*] 15:32 ‡ mewn, drwy

Pen. xvj.

Gwedy llawer o anerchion, Y may ef yn y rhubyddio hwy y ymoglyd rhac brodyr geuawc, ac edrych yn ei gylch. Ef yn gweddiaw drostwynt, ac yn diolwch y Dduw.

16

1GOrchmynnaf y‐chwi Phoibe ein chwaer, yr hon ’sy wenidoc i Ecclesi Cēchreaia, 2ar vot ywch y derbyn hi yn yr Arglwydd, megis y mae yn [‡]deilwng i Sainctæ ai chanhorthwyaw ym‐pop [*]neges y bo rait yddei wrth‐ych porth: can ys hi vu dda o lety wrth lawer, ac wrthy vinef hefyt. 3Anerchwch Priscilla ac Aquila vy‐[‡]cydweithwyr yn Christ Iesu 4(yr ei dros vy [*]‐bywyt i a ðodesont i lavvr y mynygleu y hunain. Yr ei ny ddiolcha vi yn vnic yddynt, anyd hefyt oll Ecclesidd y Cenetloedd) 5Anerchvvch hefyt yr Eccles ys id yn y tuy hwynt. Anerchwch vy‐caredic Epainetus, yr hwn yw blaenffrwyth Achaia in‐Christ. 6Anerchwch Vair yr hon a [‡]lavuriodd yn vawr erom ni. 7Anerchwch Andronicus ac Iunia vy‐cereint a’m cydgarcharorion, yr ei ’sy [*]hynot ym‐plith yr Apostolion, ac oedden hefyt in Christ [‡]cyn na myvi. 8Anerchwch Amplias vy‐caredic yn yr Arglwyð 9Anerchwch Urbanus ein cydweithwr yn‐Christ, ac Stachys vy‐caredic. 10Anerchwch Apel’es y provedic in‐Christ. Anerchwch yr ei sy o[‡]drase Aristobulus. 11Anerchwch Herodion vy‐car. Anerchwch yr ei sy o drase Narcissus yr ei ynt yn yr Arglwydd. 12Anerchwch Triphaina a’ Thriphosa, yr ei verchet a [*]lavuriant yn yr Arglwydd. Anerchwch y garedic Persis, yr hon a lavuriawdd lawer yn yr Arglwydd. 13Anerchwch Rufus [‡]etholedic yn yr Arglwydd, a’ y vam ef a’ mi. 14Anerchwch Asygcritus, Phlegon, Hermas, Patrobas, Mercurius, a’r brodyr ysy gyd ac wynt. 15Anerchwch Philologus ac Iulius, Nerias, a’ei chwaer ef, ac Olympas, a’r oll Sainctæ ysy gyd a hwynt. 16Anerchwch bob vn y gylydd a chusan sanctaidd. Y mae Ecclesi Christ yn eich anerch.

17A’ mi atolygaf ywch’ vroder, [*]edrych‐yn‐graph ar yr ei ’sy yn peri ancydfot a’ [‡]rhwystrae, yn erbyn [*]yr athraweth a ddyscesoch, ac ymogelwch racddwynt. 18Can ys yr ei ’sy gyfryw, ny wasanaethant yr Arglwyð Iesu Christ, anyd y bolie y hunain, a’ thrwy ’eiriae‐tec a’ gweniaith yn [‡]twyllo calonae yr ei [*]diddrwc. 19Gan ys ych uvyddtot chwi a ddaeth ar lled at pavvp oll: Ydd wyf yn llawen gan hyny [‡]am danoch: and eto mi wyllysiwn eich bot yn ddoethion, tu ac at ddayoni, ac yn wirion tu ac at ddrwgioni. 20Duw pen y tangneðyf a [*]sathr Satan y dan eich traed [‡]eb ohir. Rat ein Arglwydd Iesu Christ a vo gyd a chwi. 21Y mae Timothëus [*]vy‐cydweithwr, a’ Lucius ac Iason. a’ Sosipater vy‐cereint, yn erchi ych anerch. 22Mi Tertius, yr hwn a scrivenodd yr epistol hwn ach anerchaf yn yr Arglwydd. 23Gaius vy llytuywr i, mi a’r oll Eccles ’sy yn erchi ych anerch. Y mae Erastus [‡]diwydrwydd y dinas yn erchi ych anerch, a’ Chwartus [*]y brawt. 24Rat ein Arglwydd Iesu Christ y gyd a chwi bawp. Amen. 25Iddo ef yr hwn a ddychon ech cadarnhau [‡]yn ol vy Euangel, a’ phregethiat Iesu Christ, gan [*]ymatguddiat y dirgelwch, yr hwn vu gyfrinachol er yn oes oesoedd: 26(ac yr awrhon yr [‡]eglurhawyt, ac a gyoeddwyt ymplith yr ol’ Cenetloedd gan Scrythurae ’r Prophwyti, wrth ’orchymyn y tragyvythol Dduw er mwyn vvyddtot ffydd) 27I Dduw, meddaf, yr vnic ddoeth, bid gogoniant trwy Iesu Christ yn oes oesoedd. Amen.

Hvvn a escrivenwyt at y Ruueiniet o Corinthus ac a ddanvonvvyt trwy Phoibe, hon oedd wenidoc yr Eccles yn‐Cenchraia.

[‡] 16:2 * weddus

[*] 16:2 ‡ dim, peth

[‡] 16:3 * ganhorthwywyr

[*] 16:4 ‡ einioes, hoedl

[‡] 16:6 * dravaeloedd

[*] 16:7 ‡ odidog

[‡] 16:7 * om blaen i

[‡] 16:10 ‡ dylwyth

[*] 16:12 * weithiant

[‡] 16:13 ‡ ddewisedic

[*] 16:17 * syniaid, espio

[‡] 16:17 ‡ thramcwydde

[*] 16:17 * y ddysc

[‡] 16:18 ‡ eudo

[*] 16:18 * gwirion, Gr. ’acacoō.

[‡] 16:19 ‡ och pleit

[*] 16:20 * vysseing, dwmpan, vathr

[‡] 16:20 ‡ ar vyrder

[*] 16:21 * vynghyvaill

[‡] 16:23 ‡ pentuylu

[*] 16:23 * vrawt

[‡] 16:25 ‡ herwydd

[*] 16:25 * eglurhat

[‡] 16:26 ‡ amlygwyt

1COYr Epistol cyntaf

i Paul at y Corinthieit.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16

Yr Epistol cyntaf

i Paul at y Corinthieit.

Pen. j.

Ef yn canmol mowrion [*]radae Duw a ddangoswyt yddynt wy, Gan ei hannoc wy i gyfundap a’ gestyngeiddrwydd. Ef yn curo y lawr oll valchedd, a’ doehinep ar ny sailiwyt ar Dduw, gan ddangos pwy a ddetholes Duw i wradwyddo doethinep y byt.

1

1PAul galwedic yvot yn Apostol IESV CHRIst trwy’wyllys Duw, a ’n brawt Sosthenes, 2at yr Eccles Duw rhō sy yn‐Corinthus, at yr ei sainctiedic yn Christ Iesu, Sainctæ wrth ’alwedigeth y gyd ac oll a’r a ymor alwant [*]ar Enw ein Arglwið Iesu Christ ym‐pop lle, sef y Arglvvydd hwy, [‡]a’n vn ni: 3Rat vo gyd a chwi, a’ thangneddyf gan Dduw ein Tat, a’ chan yr Arglwydd Iesu christ.

Yr Epistol y xviij. Sul gwedy Trintat.

4Diolchaf i’m Duw yn’oystat drosochwi am y Rat Duw, a roddet y chwi in Christ Iesu, 5am ddarvot ym‐pop peth eich cyfoethogi ynthaw ef, ym‐pop ryw ymadrodd a’ phop gwybodaeth: 6me‐gis y cadarnhawyt testoliaeth Iesu Christ ynoch. 7Yd nad ydych yn ddefficiol o vn dawn: gan edrych am ymddangosiat Iesu Christ. 8Yr hwn Dduvv hefyt ach gadarnha chwi yd ydywedd, val y boch yn [‡]ddihawl yn‐dydd ein Arglwydd Iesu Christ. 9Fyðlon yw Duw, trwy’r hwn ich galwyt y [*]gymddeithas y Vap ef Iesu Christ eyn Arglwydd. 10Ac atolwgaf ywch, vroder, gan Enw eun Arglwydd Iesu Christ, bot ychwi [‡]oll ddywedyt yr vn‐peth, ac na bo [*]ymrysoniō yn eich plith: eithyr cyssyllter chwi ynghyt yn vn veðwl, ac yn vn varn. 11Can ys declariwyt i mi, vy‐broder, am danoch gā yr ei ’sy o duy Cloe vot cynneniō yn eich plith. 12A’ hyn a ðywedaf, vot pop vn o hanochwi yn dywedyt, Ys mi [*]yw vn i Bawl, a’ mineu vn i Apollos, a’ mineu i Cephas, ac ys mineu i Christ. 13A rannwyt Christ? Ai Paul a groget trosoch? nei ach batyðiwyt chvvi yn enw Paul? 14Im Dduw y diolchaf, na vetyðiais i[*]neb o hanoch, anyd Chrispus a’ Gaius, 15rac y nep ddywedyt, ddarvoc i mi vatyddio [‡]ym henw vy hunan. 16Mi vatyðiais hefyt duylwyth ty Stephanas: [*]bellach ny wn a vetyddiais i[‡]neb arall. 17Can na ddanvonawdd Christ vi y vatyddiaw, anyd y [*]Euadgelu, nyd a [‡]doethinep ymadrodd, rac gwneuthur croc Christ yn [‡]ði‐rym. 18Can ys precethu o’r groc ir ei a gyfergollir, ’sy gantynt wy yn ynvydrwydd: a’ chenym ni, yr ei a [*]iacheir, [‡]rhinwedd Duw yddyw. 19Can ys y mae yn scrivenedic, Ys[*]dileaf ddoethinep y doethion, ac a vwriaf ymaith ddyal y dyallwyr. 20P’le mae ’r doeth? p’le mae’r [‡]Gwr‐llen? p’le mae dadleuwr y byt hwn? any wnaeth Duw ddoethinep y byt hwn yn ynvydrwydd? 21O bleit ir byt [*]gan ddoethinep nad adnabu Dduw yn‐doethinep Duw, e welawdd Duw yn dda trwy ynvydrwydd precethu [‡]iachau yr ei a gredant: 22pan ytyw hefyd yr Iuddaion yn gofyn arwyð, a’r Groecwyr, yn [*]ceisio doethinep. 23Eithyr nyni sy yn precethu Christ wedy ei grogi: ir Iuðaion ’sef yn drancwyddfa, ac ir Groecwyr, yn [‡]ynvydrwydd: 24anyd ir ei a ’alwyt, ys [*]ir Iuddaion, a’r Groegiwyr y precethvvn Christ, ys[‡]nerth Duw, a’ doethinep Duw. 25Can ys [*]ynvydrwyð Duw ’sy ðoethach na dynion, a’ gwendit Duw sy gadarnach no dynion. 26Can ys, vroder, chvvi welwch eich galwedigeth [‡]pa vodd nad llawer o ðoethion erwyð y cnawd, nad llawer o gedyrn, nad llawer o [*]wyr cenhedloc a alvvyt. 27Eithyr Duw a ddetholawdd y petheu [‡]ynvydion y byt y [*]wradwyðo ’r doethion, a’ Duw a ddetholawdd y petheu gweinion y byt, y wradwyddo y petheu cedyrn. 28A’r petheu gwaelion y byt, a’ phetheu a []dremygir, a ddetholes Duw, a’ phetheu nyd ynt, y [*]ddilëu y petheu ynt. 29Val nad ymhoffei [‡]neb [*]cnawd yn y wydd ef. 30A’ chvvy chwi sy o [‡]hanaw ef yn‐Christ Iesu, yr hwn gan Dduw a wnaethpwyt i ni, yn ddoethinep, a’ chyfiawnder, a’ [*]sanctedigeth, a’ phrynedigeth: 31Megis erwyð yr yscrivenwyt, Yr hwn a [‡]ymhoffo ymhoffet yn yr Arglwydd.

[*] * doniæ

[*] 1:2 * ac

[‡] 1:2 ‡ a’r yddom ni, einim

[‡] 1:8 ‡ ddiveius, ddiargyoeð ddigwliedic

[*] 1:9 * gyfeillach

[‡] 1:10 ‡ bawp ymadrodd

[*] 1:10 * anghydfod

[*] 1:12 * wyf

[*] 1:14 * yr vn

[‡] 1:15 ‡ yn venw

[*] 1:16 * weithan

[‡] 1:16 ‡ nebun

[*] 1:17 * bregethu

[‡] 1:17 * huadlrwydd gairiae

[‡] 1:17 ‡ over, ddiffrwyth

[*] 1:18 * gedwir

[‡] 1:18 ‡ nerth gallu. &c.

[*] 1:19 * dinystraf

[‡] 1:20 ‡ Llythrenoc

[*] 1:21 * trwy

[‡] 1:21 ‡ caddw

[*] 1:22 * ymgais

[‡] 1:23 ‡ ffolinep

[*] 1:24 * or

[‡] 1:24 ‡ rrinwedd

[*] 1:25 * ffolinep

[‡] 1:26 ‡ megis

[*] 1:26 * vonedigiō

[‡] 1:27 ‡ ffolion

[*] 1:27 * goddi

[] 1:28 ‡ diddim

[*] 1:28 * ddiddymy

[‡] 1:29 ‡ dim, vn

[*] 1:29 * dyn

[‡] 1:30 ‡ oei blegit

[*] 1:30 * santeiddrwydd

[‡] 1:31 ‡ ymlawenycho

Pen ij.

Y mae ef yn rhoi yn lle esempl y [*]ðull ef ar precethu, yr hyn oedd ar ol ffurf yr Euangel, yr hon oedd yn ddirmygus ac yn guddiedic i’r dyn cnawddol. A’ thrachefn yn anrydeddus ac yn amlwc ir sprydol.

2

1AC mivi, vroder, pan ddaethym atoch, ny ddeuthym a’ [*]ragoriaeth ymadrodd, neu ddoethinep, gan venegy ywch’ destoliaeth Duw. 2Cā na thybiais i vot yn wiw gwybot dim yn eich plith, o ddieithyr Iesu Christ, ac yntef wedy ei grogi. 3Ac ydd oeddwn yn eich plith yn‐gwendit, ac yn ofn, ac yn‐echryn mawr. 4Ac nyd oedd vy [‡]araith a’m preceth yn sefyll yn‐geirae denu doethinep dynawl, anyd yn eglur ddangosiat yr Yspryt, a’ nerth, 5val na byddei eich ffydd [*]yn‐doethinep dynion, anyd yn nerth Duw. 6A’ doethinep a ddywedwn ym‐plith yr ei perfeith: nyd doethinep y byt hwn, na doethinep tywysogion y byd hwn, yr ei a [‡]ddervydd am danynt. 7Eithyr nyni a adroddwn ddoethinep Duw y sy yn‐dirgelvvch, sef y doethinep oedd guddiedic, ac a racdervynawdd Duw cyn []yr oesoeð, i’n gogoniant ni. 8Yr hwn ddoethinep ny’s adnabu nep o dywysogion y byt hwn: can ys pe’s adwaenesent, ny [*]chrogesont wy Arglwydd y gogoniant. 9Eithyr megis y mae yn scrivenedic, Y petheu ny welas [‡]llygat, ac ny [*]chlywoð clust, ac ny’s daeth y mewn calō dyn, ynt, a baratoawð Duw ir ei y carant ef. 10A’ Duw y datgyddiawdd hwy y ni gan y Yspryt ef: can ys yr Yspryt a chwilia bop peth, a’ phetheu dyfnion Duw. 11Can ys pa ddyn a [*]edwyn betheu dyn, [‡]dyeithr yspryt dyn, yr hwn ’sy ynddo ef? ac velly petheu Duw nyd edwyn nebun, anyd Yspryt Duw. 12A’ nyni ny dderbyniesam, yspryt y byt anyd yr Yspryt, ysydd o Dduw, val yr [*]adnabyddem y petheu a [‡]roddwyt y‐ni y gan Dduw. 13Yr hyn betheu hefyt a ymadroddwn, nyd yn y geiriae [‡]’ðengys doethinep dynol, anyd yr ei a [*]ðengys yr Yspryt glan, gan [‡]gyffelypu petheu ysprytol y betheu ysprytol. 14Eithyr y dyn [*]anianol ny [‡]chynwys betheu ’sy o Yspryt Duw: can ys ynfydrwyð ynt ganto ef: ac ny ðychon ef eu hadnabot, can ys yn ysprytol eu [‡]dosperthir. 15Eithr yr hwn ’sy sprytol, a wyr varnu pop peth: ac yntef ny vernir y gan [‡]nebun. 16Can ys pwy a wybu veddwl yr Arglwydd, val y gallei y [*]gygori ef? anyd y mae genym ni’ veddwl Christ.

[*] * wedd, vodd

[*] 2:1 * vchelder

[‡] 2:4 ‡ ymadrodd

[*] 2:5 * gan, ywrth

[‡] 2:6 ‡ ballan, vethan, ddivethir

[] 2:7 * y byt

[*] 2:8 * chroesesēt

[‡] 2:9 ‡ golwc

[*] 2:9 * chlywas, chlybu

[*] 2:11 * wyr

[‡] 2:11 ‡ anyd, amyn

[*] 2:12 * gwypem

[‡] 2:12 ‡ ddoniwyt

[‡] 2:13 * ddysc

[*] 2:13 ‡ ddys

[‡] 2:13 ‡ gymharu

[*] 2:14 * naturiol

[‡] 2:14 † dderbyn, ðyall, synnia

[‡] 2:14 * bernir

[‡] 2:15 ‡ vndyn

[*] 2:16 * addyscu

Pen. iij.

Paul yn ceryddu y gohanedigaethen a’r [*]cychwynwyr. Ny ddyly neb gredu may a’r law y gweinidogion y mae ei iechydwrieth, amyn y ar law Duw. Bot yddynt ymogelyt rac cam ddysc. Bot Christ yn sailvaenei Eccles. Urddas a’ swydd yn gystal y gweinidogion a’r oll ffyddlonieit.

3

1AC ny allwn i ymadrodd wrthych, vroder, megis wrth rei ysprytawl, anyd wrth rei cnawdol, ’sef megis wrth [‡]blant‐bychain yn‐Christ. 2Llaeth a rois yn ddiot ywch, ac nyd bwyt: can nad allech eto y oddef, ac ny’s gellwch etwa chwaith, 3Can ys etwa cnawdol ytych: o bleit bot yn ych plith ymgenvigenu, a’ chynnen, ac [*]ymrysoneu, anyd ydych chwi yn gnawdol ac yn rhodio val dynion? 4Can ys pan ddywait vn, Ys mi vn i Paul, ac arall. Ys mi i Apollos, anyd ych yn gnawdol? 5Pwy gan hyny yw Paul? a’ phwy yw Apollos, anyd y gweinigogiō drwy’r ei y credesoch, a’ megis y rroes yr arglwyð y bop vn? 6Mivi a blannais, Apollos a ddyfrhaoð, eithr Duw a roðes y [*]cynyð. 7Ac vel’y, na yr hwn’ sy yn planu, nyd yw ddim, na’r hwn ’sy yn dyfrhau, anyd Duw yr hwn ’sy yn rhoi ’r cynnyð. 8A’ hwn a blann, a’ hwn a ddyfrha, yr vn ynt, a’ phop vn a dderbyn ei [‡]gyfloc, [*]erwydd ei lavur. 9Can ys nyni cydweithwyr Duw ydym: chvvitheu yw llafurwaith Duw, ac adailadeth Duw. 10Erwydd y rrat Duw y roespwyt y‐my, megis penadailwr celfydd, y gosodeis y sailiad, ac arall ’sy yn adailiad arnaw: anyd [‡]edrychet pop vn, pa vodd yr adaila arnaw. 11O bleit [*]sailiat arall ny ddychon neb y ’osot dyeithr yr hwn a ’osodet eisioes, yr hwn yw Iesu y Christ. 12Ac a’s adeilat neb ar y sailiat hwn, aur, ariāt, main gwerthfawr, prenneu, gwair, ne sofl, 13gwaith pop vn a amlygir: can ys y dydd ei dengys, can ys gan y tan y datguddir: a’r tan a braw [‡]waith pop dvn [*]pa ryw wedd vo. 14A’s bydd gwaith vn a’r a adailadodd ef [‡]arucha, yn aros, ef a gaiff gyfloc. 15A’s llysc gwaith [*]vn, ef a goll, eithr cadwedic vydd ef e: and er hyny megis gan y tan. 16Any wyddoch may Templ Dduw [‡]ydych, a’ bot Yspryt Duw yn trigo ynoch? 17A’s [*]dinistra neb Tēpl Duw, [*]hwnw a ðinistr Duw: can ys Templ Duw sanctaidd yw, yr hwn [‡]yw‐chwi. 18Na thwyllet neb y hunan. A’s nep yn eich plith ’sy yn tybiet y vot yn ddoeth yn y byt hwn, byddet ffol, val y bo yn ddoeth. 19Can ys doethinep y byt hwn, ffolinep yw gyd a Duw: o bleit may yn ysgrifenedic, Ef a ðalha y doethion yn eu [*]callter ehunain20A’ thrachefn, Yr Arglwydd a wyr vot meddyliae ’r doethion yn [‡]weigion. 21Ac am hyny nac [*]ymhoffet neb yn‐dynion: can ys [‡]pop dim ’sydd y chwi. 22Pa vn bynac ai Paul, ai Apollos, ai Cephas ai’r byt, ai bywyt ai angeu, ai petheu [*]cydrychiol, ai petheu y ðyvot, ’sef yddy chwi ynt oll, 23a’ chwi ’sydd yddo Christ, a’ Christ yddo Duw.

[*] * awdurieit

[‡] 3:1 ‡ rei

[*] 3:3 * ymrysonion

[*] 3:6 * tyfiant

[‡] 3:8 ‡ daliat

[*] 3:8 * yn ol ei waith

[‡] 3:10 ‡ synned

[*] 3:11 * sylvaeniat grwndwal

[‡] 3:13 ‡ dreia

[*] 3:13 * o ba hanoedd

[‡] 3:14 ‡ arno

[*] 3:15 * nep

[‡] 3:16 ‡ ywch

[*] 3:17 * llygra

[*] 3:17 * yntef

[‡] 3:17 ‡ ydychwi

[*] 3:19 * dichell, ystymieu

[‡] 3:20 ‡ goegion

[*] 3:21 * ymryfyget

[‡] 3:21 ‡ chwi bieu pop peth

[*] 3:22 * presennol, cynnyrchiol

Pen. iiij.

Gwedy darvot iddo ddosparthu swydd Apostol cywir, Can na chydnabyddent ef yn gyfryw vn, Ymae ef yn ymarðel a barn Duw. Can guro y lawr y gogoniant hwy yr hwn ei rhwystrei i voliānu y peth, a ancāmolēt ynto ef. Y mae ef yn dangos pa beth y mae yn y erchi ar y rhan hwy, a’ pha beth a ddylyent y edrych am dano ar y law ef gwedy ’del atwynt.

4

Yr Epistol y iij. Sul yn Advent.

1[]CYmret dyn nyni mal hyn, megis [*]gweinidogion Christ, a’ [‡]llywodraethwyr dirgelion Duw. 2Acam ben hyn, y gofynynnir gan y llywodraethwyr, gael pop vn yn ffyddlon. 3Am dana vi, lleiaf dim cenyf, bot im barnu genwch, neu gan [*]varn dyn: ac nyd wyf chwaith im barnu vy hunan. 4Can na wn i arna vy hun ddim evoc, anyd ny’m cyfiawnheir er hyny: eithyr yr hwn am barn i, yw yr Arglwydd. 5Er mwyn hyny na vernwch ddim cyn yr amser, [‡]y’n y ddel yr Arglwydd, rhwn a ’oleuha [*]guddiedigion betheu ’r tywyllwch, ac a eglurha veddylyae’r galon, ac yno y bydd moliant y bawp gan Dduw. 6Sef y petheu hyn, vrodur, ar gyffelypiaeth a gyssoneis ata vyhun ac Apollos, er eich mwyn chwi, val y dyscech wrthym ni, na bo y neb [‡]ryvygu yn uwch nac hyn a yscrifenwyt val nad ymchwyðo vn yn erbyn y l’all [*]er mwyn nebū. 7Canys pwy ath ’ohana di? a’ pha beth ’sygenyt a’r ny dderbynieist? ac a’s derbyniest, paam ydd [‡]ymhoffy di, megis na’s derbyniesyt? 8[*]Yn awr yð yw‐chwi yn llawn: yn awr ich cyvoethogwyt: yð ych yn tëyrnasu ebom ni, a’ Duw [‡]na baech yn teyrnasu val y teyrnasem nineu y gyd a chwi. 9Can ys ydd wyf yn tybiet vod y Dduw ein danvon ni yr Apostolion [*]dywethaf, val ’r ei wedy ei [‡]darparu y angeu: can ys in gwnaethpwyt ni yn ys‐ddrych ir byt, ac i’r Angelion, ac i ddynion. 10Ydd ym ni yn ffolieit er mwyn Christ, a’ chwithe yn ddaethion in‐Christ: nyni yn weinion, a’ chwithe yn gryfion: chvvychwi yn [*]anrydeddus, a’ nineu[‡]yn ddianrydedd. 11Yd yr awr hon ydd ym ni yn newynu, ac yn sychedu, ac yn noethion, ac in bonclustir, ac [‡]eb wastadva, 12ac yn lavurio gan weithio an dwylo ein hunain: nyni a [*]gawn senneu a ’bēdithio ydd ym: ydd ys in hymlid, ac ydd ym yn dyoddef. 13Ydd ys in [‡]cablu, ac ydd ym yn gweddio: in gwnaethpwyt ni val [*]carthion y byt, yn [‡]greifion pop peth, yd hyn. 14Nyd wyf yn yscrivennu y pethe hyn er eich cywilyddio, anyd val vy‐plant caredigion ydd wyf ich rybuðio. 15Can ys cyd bei y chwi [*]ðec mil o athrawon in‐Christ, er hyny nyd oes ychvvi nemor o dadeu: can ys in‐Christ Iesu myvi a’ch [‡]enillais trwy’r Euangel. 16Am hyn yr atolygaf ywch’, vot yn ddilynwyr i mi. 17O bleit hynn yd anvonais Timothëus atoch yr hwn yw vy‐caredic vap, a’ ffyddlon yn yr Arglwydd, yr vn a goffa i chwi vy ffyrdd i yn‐Christ megis yddwyf ympop lle yn [*]ei dyscu ym‐pop‐Eccles. 18Y mae ’r ei wedy ymchwyddo vegis pe na ddelwn atoch. 19Eithyr mi ddawaf atoch ar vyrder, a’s [‡]ewyllysa yr Arglwydd, ac a wybyddaf, nyd ymadrodd yr ei ’sy vvedy ’r ymchwyddo, anyd [*]y meddiant Ysprydol. 20Can ys teyrnas Duw nyd yvv yn‐gair, anyd ym‐meddiant. 21Beth a ewyllysiwch? a ddawaf vi atoch’ a gwialen, ai a [*]chariat, ac yn Yspryt [‡]boneddigeiddrwydd.

[] 4:1 Tybiet

[*] 4:1 * gwasanaethwyr,

[‡] 4:1 ‡ trinwyr, gwastradwyr, gorchwylwyr, ystiwardieit

[*] 4:3 * ddydd

[‡] 4:5 ‡ hyd pan

[*] 4:5 * llwyvae’r lochesae

[‡] 4:6 ‡ synnied, veddwl

[*] 4:6 * ym‐plaid

[‡] 4:7 ‡ ymffrosti

[*] 4:8 * Yr awrhō

[‡] 4:8 ‡ y n y

[*] 4:9 * olaf

[‡] 4:9 ‡ hwylio, trefnu gosot

[*] 4:10 * ’ogoneðus

[‡] 4:10 ‡ ðirmygas

[‡] 4:11 * ddidrigle, yn crwydro ole i le

[*] 4:12 * ddysynnir ddystreulir

[‡] 4:13 ‡ difenwi, drigenwi

[*] 4:13 * dascubion brynti

[‡] 4:13 ‡ sorot, vratie

[*] 4:15 * Gr. myrdd

[‡] 4:15 ‡ cenedlais, cefais

[*] 4:17 * dangos

[‡] 4:19 ‡ myn

[*] 4:19 * nerth gallu

[*] 4:21 * trwy

[‡] 4:21 ‡ lledneisrwydd, serchawgrwyð

Pen. v.

Mae ef en ceryddu yn dost ei yscaelusdra hwy yn cospi yr hwn a wneithei [*]dra lloscrach, Gan vynnu yddynt y escommuno ef. Erchi aruer purdap. Ac ymogelyd enwiredd.

5

1E [‡]Glywir yn ollawl vot godinep yn eich plith, a’ chyfryw [*]’odinep ac na henwir vnwaith ym‐plith y Cenetloeddd, sef[‡]cymeryd o vn wreic ei dat. 2Ac ydd yw‐chwi yn ymchyddo, ac yn gynt paam na thristaech, y’n y thynnit ymaith o’ch plith yr vn a wnaethoedd y weithred hon. 3Can ys myvi yn ddiau val yddwyf yn absen yn y corph, wyf yn [‡]bresēnol yn yr yspryt, a vernais eisioes megis pe byddwn presentol, pan yvv am yr hwn a wnaeth y peth hyn, gwedy y’wch ymgynnull ynghyt, 4a’m yspryt i, yn Enw yr Arglwydd Iesu Christ, bot meddaf am y cyfryw, [‡]gan veddiant ein Arglwyð Iesu Christ, 5y roddi i Satan, er dinistr y cnawt, val yr iachaer yr yspryt yn‐dydd yr Arglwyð Iesu. 6Nyd yw dda eich ymhoffedd: any wyddoch y [*]leveinia ychydic [‡]levein yr oll does? 7Gan hynny certhwch yn ’lan yr hen levein, val y byddoch chvvi toes newydd, val ydd ych [‡]ddileveinllyt: can ys Christ ein Pasc a aberthwyt trosom. 8Am hyny cadwn wyl, nyd a’r hen levein, nac yn levein [*]drigioni ac anwiredd: eithyr a deleveinllyt vara purdap a’ gwirionedd. 9Mi scrivenais atoch mewn epistol, na bei ywch ddim cydgymddeithas a godinebwyr, 10ac nyd yn ollawl a godinebwyr y byt hwn, neu a’r [‡]cupyddion, neu a [*]chribdeilwyr, neu [‡]a delw addolwyr: o bleit a’s amgen rhait ywch vynet al’ā o’r byt. 11Eithr yn awr y scrivenais atoch’, na [*]bo ywch gydgymdeithas: a’s oes neb a elwir yn vrawt, yn ’odinebwr, neu yn [‡]cupydd neu yn ddelw‐addolwr, neu yn [*]gablwr, neu vn meddw, neu yn gribddeilwr, y gyd a’r [‡]cyfryw vn na vwytewch. 12Can ys beth ’sy i mi a wnelwyf ar varnu hefyt yr ei sy o ddy [*]allan? anyd yw‐chwi yn barnu yr ei ’sy oddy vewn? 13and mae Duw yn barnu yr ei ’sy oddy allan. Bwriwch ymaith gan hyny och plith yr yscelerddyn hwnw:

[*] * incest, ’sef godinep o vewn y graddeu goharddedic

[‡] 5:1 ‡ Mae son cyhoeddus

[*] 5:1 * ffornigrwydd, puteindra

[‡] 5:1 * bod i vn

[‡] 5:3 ‡ gydrychiol

[‡] 5:4 ‡ trwy

[*] 5:6 * sura

[‡] 5:6 ‡ waddot

[‡] 5:7 ‡ anwaddolyt

[*] 5:8 * malis

[‡] 5:10 ‡ trachwantwyr

[*] 5:10 * anghyfarchwyr, trowsion, treiswyr

[‡] 5:10 ‡ ac eiðolō

[*] 5:11 * chymyscoch, chydgōpeinioch

[‡] 5:11 ‡ trachwantus

[*] 5:11 * sennwr, ym serthwr

[‡] 5:11 ‡ suwt

[*] 5:12 * vaes

Pen. vj.

Ef yn y beio arnyn am ymgyfreithio geir bron y Cenetloeð anffyddlon. Bot yn iawn i Christnogion yn gynt ddyoddef. Y mae ef yn ceryddu y cam arver o’r ryðdit Christianol. Ac yn dangos y dlem ni wasanaethu Duw yn burol ys o gorph ac enait.

6

1A [‡]Vaiddia yr vn o hanoch chvvi ’sy iðo a hawl a’r y llall, gymryd barn y dan yr ei ancyfion, ac nyd yn gynt y dan y Saintæ? 2Any wyddoch, mae’r sainctæ a varnan y byt? A’s y byt gan hyny a vernir [*]genw‐chwi, a ydyw‐chwi anteilwng y varnu am [‡]bethau o’r lleiaf? 3Any wyddoch y barnwn ni yr Angelion? chwaythach barnu petheu ’sy ’n perthynu tu ac at ein [*]buchedd ni? 4A’ chan hyny a’d oes genwch varneu am betheu ’sy yn perthynu ir [‡]vuchedd hon, cadeiriwch yr ei diystyraf yn yr Eccles. 5Er cywilydd yw’ch y dywedaf. Velly anyd oes neb doeth yn eich plith chvvi? nac oes vn, a [*]vedr varnu rhwng y broder? 6Anyd bot brawd yn ymgyfreithio a brawd, a’ hynny y dan anffyddlonieit. 7Yr owhon gan hyny y mae yn ollawl [‡]anortho []yn eich plith, can ychwy ymgyfreithio ai gylydd: paam yn gynt na ddyoddefwch gam? paam yn gynt na vyddwch dan gollet? 8Eithyr ydd yw‐chwi yn gwneuthur cam, ac yn peri colled, a’ hyny [*]y ’ch brodur. 9A ny wyddoch na [‡]etivedda ’r ei ancyfiawn deyrnas Duw? Na thwyller chwi: ac nyd godinebwyr, na [*]delw‐addolwyr na ’r ei a doro‐priodas, na ’r ei [‡]drythyll, na gwryw‐gydwyr, 10na llatron, na chupyddion, na meddwon, na senwyr, na [*]chribdeilwyr, a etiveddant deyrnas Duw. 11A’ [‡]chyfryw oedd ’r ei o hanoch vvi: eithyr darfot ych golchi, eithyr darvot ych sancteiddio, eithr darvot ych cyfiawnhau yn Enw ein Arglwydd Iesu, a’ [*]chan Yspryt ein Duw ni.

12Y mae pop peth yn [‡]gyfreithlon y mi: and nad pop peth yn gwneuthur lles. Y mae pop peth yn rhydd ym, eithr ny bydda vi [*]y dan awdurtot dim. 13Bwyd a ordeinivvyt ir bola, a’r bola ir bwydyð: a’ Duw a ddinistr [‡]bop vn or ðau. Weithian y corph nyd yw y ’odineb, anyd ir Arglwydd, a’r Arglwyð ir corph. 14A’ Duw hefyt gyfodawdd yr Arglwydd i vyny ac a’n cyfyd nineu gan [*]ei veddiant. 15A ny wyddoch vot eich cyrph yn aelodae i Christ? velly a gymeraf vinef aelodae Christ, a’u gwneuthu’r yn aelodae putain? [‡]Na ato Duw. 16Any wyðoch, am yr hwn a [*]ymlyn a phutain, y vot yn vn corph? can ys y ddau, [‡]eb yr ef, vyddant vn cnawt. 17Anyd yr hwn a gyssylltir ar Arglwydd, vn yspryt yw. 18[]Ciliwch rac godineb: pop pechat a wna dyn, o [*]ddyallan y corph y mae: anyd yr hwn a wna ’odinep, a becha yn erbyn y gorph y hunan. 19Any wyddoch, vot eich cyrph yn Templ ir Yspryt glan, yr hvvn ’sy ynoch, yr [‡]vn ’sydd y‐chwi gan Duw? ac nyd ydywch yddoch ych hunain. 20Can ys prynwyt chwi er pridgwerth: can hyny gogoneðwch Dduw yn eich cyrph, ac yn eich yspryt: can ys[*]yddo Duw ydynt.

[‡] 6:1 * Levys

[*] 6:2 * trwyðoch

[‡] 6:2 ‡ vateroedd diffrwyth

[*] 6:3 * trwydded, gosymðaith

[‡] 6:4 ‡ trwydded

[*] 6:5 * ddychon

[‡] 6:7 ‡ anallu, bai ffawt, pall

[] 6:7 * yn eich plith eich hunain

[*] 6:8 * yr

[‡] 6:9 ‡ veddiana

[*] 6:9 * eiddolon-

[‡] 6:9 ‡ rhwdfus mwysus

[*] 6:10 * angyfarchwyr

[‡] 6:11 ‡ suwt hyn

[*] 6:11 * thrwy

[‡] 6:12 ‡ rydd

[*] 6:12 * yn gaeth i ddim

[‡] 6:13 ‡ y naill a’r llaill

[*] 6:14 * trwy ei nerth, allu

[‡] 6:15 ‡ Nawdd dyw rac hyny, ymbell vo

[*] 6:16 * ymgyssyllto

[‡] 6:16 ‡ medd

[] 6:18 Ymogelwch

[*] 6:18 * ddyvaes

[‡] 6:19 ‡ ydd ych yn ei gael

[*] 6:20 * Duw ei pieu

Pen. vij.

Yr Apostol yn atep i ryw [*]’orchestion, a ðeisyfei y Corinthiait gael eu gwybot, megis am vyw o vn eb priodi, Am ddlyed priodas. Am ancydvyddiaeth ac amrafaelion mewn priodas. Am priodas rhwng ffyddlonion ac anffyddlonion. Am ddianwaedu yr enwaededic. Am gaethiwet. Am vorwyntdot. Ac ail priodas.

7

1BEllach am y petheu a scrivenesoch ataf, Da oedd i [*]ddyn na chyfwrddei a’ gwreic. 2Anyd er hyny, y ymgadvv rac godineb, bid ei wraic i bop [‡]gwr, a bid ei gwr [*]priod i bop gwreic. 3Roðet y gwr ir wreic [‡]gariat dylyedawl, a’r vn moð hefyt y wreic ir gwr. 4Nyd oes ir wraic veðiāt ar y chorph y hunan, anyd ir gwr: a’r vn ffynyt hefyt nyd oes ir gwr veddiant ar y gorph y hunan, anyd ir wreic. 5Na [‡]siomwch ddim y gylyð, oddyeithr o gydsynniat dros [*]amser, val y [‡]galloch ymroi i vmprydio a’ gweddio, a’ thrachefn dyvot ynghyt rac y Satan eich [*]temto o bleit eich [‡]ancymmesurwydd. 6A’ hyn a ddywedaf o ganiataad, ac nyd wrth ’orchymyn. 7Can ys mynnwn vot pawp megis ac ydd vvyf vi vyhun: eithr i bop vn y mae ei briod [*]ðawn gan Dduw, i vn vellhyn, i arall vellhyn accvv. 8Am hyny y dywedaf wrth yr ei’sy eb priodi, a’r gvvragedd gweddwon, mae da yw yddynt pe’s arosent megis ac ydd vvy vi. 9Eithyr an ’ys ymgynnaliant, priodent: can ys gwell yw priodi, nac ymlosci. 10Ac ir ei priot y gorchmynaf, nyd mi, anyd yr Arglwyð, Nac ymadawet y wreic ywrth ey gwr: 11ac a’s ymedy, [*]aroset eb priodi, neu, [‡]gymmoder hi ai gwr, ac na [*]roed gwr ei wreic ymeith. 12Ac wrth y [‡]relyw mi ’sy yn dywedyt, ac nyd yr Arglwydd, A’s bydd vn brawd a gwreic iddo, eb iddi gredu, a’ hithe yn voddlon y drigo gyd ac ef, na wrthðodet ef y hi. 13A’r wreic y bo iddi wr [*]eb gredu, ac ef yn voddlon y drigo y gyd a hi, na wrthddodet hi efo. 14Can ys y gwr []di‐gred a sainteiddir [‡]gan y wreic, a’r wreic ddigred a saincteiddir gan y gwr, a’s amgen, e vyddei eich plant chvvi yn aflan: ac yr owrhō y maent vvy yn sainctaidd. 15Eithyr a’s yr angred‐ddyn a ymedy, ymadawet: nyd yw brawd neu chwaer yn gaeth yn‐cyfryw betheu. Eithyr Duw a’n galwodd [*]yn‐[‡]tangneddyf. 16Can ys beth a wyddas ti, wreic, a gedwych di dy wr? Neu beth a wyddos ti, wr, a gedwych di dy wreic ai amgen? 17And megis y rhannodd Duw ddavvn i bop vn, megis y galwodd Duw bop dvn, velly y rrodiet: ac velly ddwyf yn ordeino yn yr oll Ecclesi. 18A’s galwyt nebun wedy’r enwaedy arnaw? na chascled ei ddienvvaediat: a ’alwyt nebun eb ei enwaedu? nac enwaeder arnaw. 19Enwaediat nyd yw ddim, a’ dienwaediat nyd yw ðim, anyd cadwad gorchymyneu Duw. 20Arosed pop vn yn yr vn galwedigaeth y galwodd Duw ef. 21Ai ath ti yn [*]was ith’alwyt? na vid waeth genyt: anyd a’s gelly gael bot yn rhydd, arver yn [*]gynt. 22Can ys hwn a ’elwir yn yr Arglwydd ac ef yn was, ’sy ’wr‐rhydd yr Arglwydd: yn gyffelyp hefyt yr hwn a ’elwir ac ef yn vvr‐rhydd, gwas Christ yw. 23Ef ach prynwyt er [*]pridgwerth: na vyddwch weision dynion. 24Brodur, pop vn yn yr hynn y galwyt, yn hynny arosed gyd a Duw 25A’ thuac at am [‡]weryddon, nyd oes genyf vn gorchymyn gan yr Arglwyd, anyd rhoi ’r wyf gygor, val vn a gafas drugaredd gan yr Arglwydd y vot yn [‡]ffyddlawn. 26Tybiet yð wyf gan hyny vot hyn yn ða [‡]er mwyn yr angērait [*]cydrychiol: ’sef mae da i ddyn vot velly. 27A wyt yn rhwym [‡]i wreic: na chais dy ellwng: a ellyngwyt di ywrth wreic? na chais wreic. 28Eithyr a’s[*]gwreicy, ny phechist: ac [‡]a’s vn wyry [*]a wra, ny pechavvdd hi: er hyny cyfryw ’r ei a gant [*]vlinder yn y cnawt: anyd mi ach arbedaf. 29A’ hyn a ddywedaf, vroder, can vot yr amser yn vyr, rhac llaw [‡]val y bydd ir ei ’sy a gwragedd yddyn, vot vegis pei baent eb‐ddynt: 30a’r ei a wylant, megis pe baent eb wylo: a’r ei a lawenhant, val petent eb lawenhau: a’r ei a brynant val petent eb veddyannu: 31a’r ei a [‡]arverant or byt hwn val petaent eb ei arver: can ys [*]ffurf y byt hwn a dynn ymaith. 32A’ mynnwn eich bot yn ddiofal. Yr hwn ’sy eb wreica, a ’ofala am betheu yr Arglwydd, pa wedd y rango vodd yr Arglwyð. 33A’r hwn a wreicaodd, a ’ofala am betheu ’r byd, pa wedd y rango bodd ey wreic. 34Y mae gohanieth hefyt rhwng moddion gwreic a’ [*]gwyryf: yr hon eb wra, a ofala am betheu ’r Arglwydd, y vot o hanei yn sanct[‡]aið o gorph ac yspryt: a’ hon a wrahodd, a ’ofala am betheu ’r byt, pa wedd y rengo hi vodd ey gwr. 35A’ hyn a ddywedaf er eich lles, nyd er eich ceisio mewn magl, anyd er y chvvi ddilyn yr hyn, ysy weddus, a’ glynu yn [*]’lud wrth yr Arglwydd, yn ddi [‡]’ohanedic. 36Eithr a’s tybia neb vot yn anweddus yw [*]wyryf, ad a‐hi dros [‡]vlodae ei‐hoedran, a’ bot yn angenrait [*]hyny, gwnaed ef a vynno, ny pecha: [‡]prioder hwy. 37And hwn a saiff yn [*]ffyrf yn ei galon, eb angenrait arnaw, ac [‡]a meðiant ganto ar ywyllys yhun, a’bwriadu hyn yn ei galon, gadw ei wyryf, da y gwna ef. 38Ac velly yr hwn ai rhydd [*]yw phriodi, a wna yn ða, anyd yr hwn ny’s ryð yw phriodi, a wna yn well. 39Y mae’r wreic yn rhwym wrth y Ddeddyf, tra vo byw hei gwr: and a bydd [‡]marw ei gwr, y mae hi yn rhydd i briodi ’r neb a vynno, yn vnic yn yr Arglwydd, 40Er hyny [*]mwy gwynvydedic yw hi, a’s erys hi velly, yn vy‐barn i: ac ydd wyf yn tybieid vot[‡] imi hefyt Yspryt Duw.

[*] * gwestione

[*] 7:1 * wr

[‡] 7:2 ‡ vn

[*] 7:2 * yhun

[‡] 7:3 ‡ ewyllysgorwch

[‡] 7:5

[*] 7:5 * bryd

[‡] 7:5 ‡ caffoch, enhyd, ne arvot

[*] 7:5 * provi

[‡] 7:5 ‡ anlladrwydd, anllywodraeth

[*] 7:7 * roddiat

[*] 7:11 * triget

[‡] 7:11 ‡ heddycher

[*] 7:11 * heled, yrred

[‡] 7:12 ‡ lleill

[*] 7:13 * ganto

[] 7:14 ‡ allan or ffydd

[‡] 7:14 * erwydd, o bleit

[*] 7:15 * i

[‡] 7:15 ‡ heddwch

[*] 7:21 * gaeth

[*] 7:21 * hytrach, vwy

[*] 7:23 * yn ddrud

[‡] 7:25 ‡ gweryfon, vorynion-ieuainc

[‡] 7:25 ‡ gredadwy

[‡] 7:26

[*] 7:26 * presennol

[‡] 7:27 ‡ gan

[*] 7:28 * priody wreic

[‡] 7:28 ‡ morwyn‐ieuanc

[*] 7:28 ‡ brioda wr

[*] 7:28 * gystudd, drwbl

[‡] 7:29 * y n y

[‡] 7:31 ‡ vwynhaant

[*] 7:31 * gosgedd rhith, lew

[*] 7:34 * morwyn‐ieuanc

[‡] 7:34 ‡ es

[*] 7:35 * ffest

[‡] 7:35 ‡ yscar

[*] 7:36 * vorwyn ieuanc

[‡] 7:36 ‡ aðvedwch

[*] 7:36 * velly

[‡] 7:36 ‡ priodent gwrhaent

[*] 7:37 * ddiyscoc

[‡] 7:37 ‡ awdurdot llywodraeth, rheol

[*] 7:38 * i wr

[‡] 7:39 ‡ huna, chwsc

[*] 7:40 * dedwyddach

[‡] 7:40 ‡ genyf

Pen. viij.

Y mae ef yn ceryddu yr ei ’sy yn arver ei rhyðdit er rhwystro eraill, gan vyned ir lle ir aberthit ir [*]gau dduwieu, Ac yn dangos paddelw y dylyei ddynion ymddwyn tu ac at yr ei gweinion.

8

1AC am y petheu a [‡]aberthir ir geudduwieu: gwyddom vot genym [*]bawp wybodaeth, gwybodaeth a chwyða, anyd cariat a adaila. 2Ac a thybia nep y vot yn gwybot [‡]peth, ny wyr ef eto ddim val y [*]dyly wybot. 3Anyd a’s car neb Dduw, e [‡]gafas hwn wybodaeth gantaw ef. 4Can hyny am vwyt‐a aberthir ir eiddolon, gwyddom nad yw [*]eiddol ddim yn y byt, ac nad oes [‡]neb Duw arall, anyd vn: 5A’ chyd bot ’rei a elwir yn ddeuwieu, ai yn y nef, ai yn y ddaiar, (megis y mae duwiae lawer, ac arglwyddi lawer) 6er hynny i ni nyd oes and vn Duw, [‡]’sef y Tat, o ba vn y mae pop peth, a nineu[*]ynddo ef: ac vn Arglwydd Iesu Christ, gan yr hwn y mae[‡]yr oll petheu, a’ ninen trwyddo yntef. 7Eithyr nyd oes gan bawp gyfryvv wybodaeth: can ys rei a chanthynt gydwybot ir [*]eiðol, yd yr awrhon, a vwytaant val yn peth wedy’ aberthu ir eiðol, ac velly eu cydwybot yn bot yn wan, a halogir. 8Eithyr ny wna bwyt ni yn gymeradwy gan Dduw: can ys a’s bwytawn, nyd oes i ni vwy: nac any vwytawn, nyd oes i ni lai. 9Anyd [‡]gwelwch rac ich [*]meddiant hwnw vot yn achos tramgwyð ir ei ’sy weinion. 10Can ys a’s gwyl nep di ’sy a gwybodaeth genyt yn eistedd i vwyta yn [*]teml yr eiðolon, anyd[‡]addyscir cydwybot yr hwn ’sy wan, i vwyta or petheu hyny a aberthwyt ir [*]eiðolon? 11A’ [‡]chan dy wybodaeth di y cyfirgollir dy vrawt gwan, dros yr hwn y bu varw Christ. 12Ac a’ chwi yn pechu velly yn erbyn y brodur ac yn [*]briwo ei gwan gydwybot hwynt, ydd y‐wch yn pechu yn erbyn Christ. 13Erwydd paam a’s [‡]trancwydda bwyt vy‐brawt, ny vwytawyf gic yn tragyvythawl, rac ym beri im brawt [*]dramcwyddo.

[*] * eiðolon, delweu

[‡] 8:1 ‡ offrymir ir delweu

[*] 8:1 * oll

[‡] 8:2 ‡ dim

[*] 8:2 * dirpir

[‡] 8:3 * ddyscwyt

[*] 8:4 * delw

[‡] 8:4 ‡ vn

[‡] 8:6 ‡ yr hwn yw

[*] 8:6 * drwyddo, ganto

[‡] 8:6 ‡ pop peth

[*] 8:7 * ddelw

[‡] 8:9 ‡ gwiliwch, ymogelwch synnwch

[*] 8:9 * awdurbot, rhydit

[*] 8:10 * yr eiðolfa

[‡] 8:10 ‡ adailir

[*] 8:10 * delwegau dduwieu

[‡] 8:11 ‡ thrwy

[*] 8:12 * clwyfo, archolli

[‡] 8:13 ‡ rhwystra

[*] 8:13 8 ymrwystro

Pen. ix.

Mae yn ei hannoc wrth y esempl ef y arver oi ryðdit y adeilad eraill. Bod yddyn redec yn yr vn rediat ac y dechreusont.

9

1ANyd wyf yn Apostol? any dwyf vvr[]ryð? any wlais i Iesu Christ ein Arglwyð? anyd vy‐gwaith i ydyw‐chwi yn yr Arglwyð? 2Any dwyf yn Apostol i erail’, eto diau yvv vy‐bot y chwi: can ys yð yw‐chwi yn insel [*]o’m Apostolieth yn yr Arglwyð. 3Vy [‡]atep ir ei am holant i, yw hyn, 4Anyd oes i ni veddiant y vwyta ac y yfet? 5Neu anyd oes i ni veðiant i [*]arwein y amgylch gwreic a vei chwaer, [‡]megis ac y mae’r Apostolion eraill, a’ megis[*]broder yr Arglwydd, a’ Chephas? 6Ai myvi yn vnic a’ Barnabas, anyd oes i ni veddiant y weithiaw? 7Pwy a i ryfely vn amser ar ei [*]’osymddaith []i hun? Pwy a blann winllan, ac eb vwyta oi ffrwyth? neu pwy a [*]borth [‡]dda, ac ny vwyty o laeth y da? 8A ddywedaf i hyn [*]erwydd dyn? Any ddywait y Ddeddyf y petheu hyn hefyt? 9Can ys scrivenedic yw yn‐Deddyf Moysen, Na phenrhwyma []eneu yr ych a vo yn [‡]dyludo’r yd: a ydyw Duw yn gofalu dros yr ychen? 10Ai ynte ðywet ef hyn yn ollawl er ein mwyn ni? Er ein mwyn ni yn [*]ðioer yð scrivenwyt hyn, bot y hwn a arðo, aredic dan ’obaith: ac y hwn a ddyrno dan ’obeith, vod yn gyfranoc oi ’obaith. 11A’s heuesam ni ychwi betheu sprytol, ai mawr yvv a’s ni a vedvvn eich petheu dayarol chwi? 12A’d oes eraill yn eich plith yn cahel ran o’r [‡]meðiant hvvn, paam[*]yn gynt nad ym ni? er hyny nyd arveresam ni o’r meddiant hwn: anyd[‡]goðef ydd ym pop dim, rrac y ni rwystro Euangel Christ. 13Any wyddoch vvi am yr ei ’sy yn [*]gweithio’ ynghylch[‡]petheu sainctaidd, y bot wy yn bwyta o betheu ’r Dempl? a’r ei ’sy yn gwasanaethu’r allor, y bot wy yn gyfranoc gyd a’r allor? 14Velly hefyt yr ordeiniawdd yr Arglwydd, bot ir ei a precethant yr Euangel, vyw [*]wrth yr Euangel. 15Er hyny mi nyd ymarvereis o ddim o’r petheu hyn: ac nyd scrivenais hynn yma, val y gwnelit velly i mi: can ys gwell vyðei i mi varw, na gwacau o neb vy‐gor[‡]voleð. 16O bleit a’s Euangelaf, nyd oes ym ’orvoledd: can ys angen ’sy im gyrru, a’ gwae vyvi, anyd[*]Euangelaf. 17Can ys a’s gwnaf hyn [‡]yn ewyllysgar, y mae mi [*]daliat: and a’s yn anwyllysgar y gvvnaf, e roddet arnaf y gorchwyl yma eisius. 18Pa daliad vydd ymy gan hyny? sef pan Euangelwyf, bot ymy [‡]beri Euangel Christ yn rhat val na chamarverwyf vy awdurdot yn yr Euangel. 19Can ys cyd bwyf yn yn rhydd ywrth bawp, eto mi am gwneuthym vyhun yn was i bawp, val yr enillwn vwy o hanynt. 20Ac ir Iuddeon ir ymwneuthum val Idddew, val yr enillwm yr Iuddeon: i’r ei sydd y dan y [*]Ddeddyf, val pe bysvvn y dan y Ddeddyf, val yr enillwn yr ei ’sy dan y Ddeddyf: 21i’r ei di‐ddeddyf, val vn diddeddyf (a’ minehu eb vot yn ddiddeddf [‡]tu ac at Dduw, anyd yn y Ddeddyf gan Christ) val yr enillwm yr ei di‐ddeddyf. 22Ir [*]gweiniō yr ymwneuthym yn wan, val yr enillwn y gweinion: i bawp yr ymwneuthum yn bop [‡]dimval ygallwn ym‐pop modd gadw’rei. 23A’ hyn wyf yn ei wneuthur er mwyn yr Euangel, val y bwyf yn gyfranoc o hanei gyd a chvvi.

Yr Epistol ar y Sul Septuagesima

24Any wyddoch, am yr ei a vo yn rhedec mevvn gyrfa, vot pawp yn rhedec, er hyny bot vn yn mynet a’r [*]gamp? velly rhedwch[‡]nes cael gavael. 25A’ phop dvn a [*]ymdrechoam‐gamp, a ymgymedrola rrac pop dim: ac wy a vvnant hynn er mwyn cael coron [‡]ðarvodedic: a’ nineu er vn andarvodetic. 26Am hyny ddwyf vi yn rhedec, nyd val yn anilys: velly ddwyf yn ymdrech, nyd mal vn yn [*]curo yr awyr. 27Eithr ydd wy vi yn [‡]goarsengi vy‐corph ac yn y [‡]ddarestwng: rac mewn vn modd gwedy ym precethu i eraill, vy‐bot [‡]vy hunan yn [*]ancymeradwy.

[] 9:1 * breiniol

[*] 9:2 * vy

[‡] 9:3 ‡ amddeffen

[*] 9:5 * arwedd, tywys

[‡] 9:5 ‡ yn gystal

[*] 9:5 * cereint

[*] 9:7 * gost

[] 9:7 vyhunan

[*] 9:7 ‡ gadw, barri deveit

[‡] 9:7 ‡ basc

[*] 9:8 ‡ val, yn ol

[] 9:9 * safn

[‡] 9:9 ‡ dyrnu

[*] 9:10 * wir

[‡] 9:12 * awdurtot

[*] 9:12 ‡ hytrach

[‡] 9:12

[*] 9:13 * gwasanaethu

[‡] 9:13 ‡ yn y deml

[*] 9:14 * ar, or

[‡] 9:15 ‡ awen, llewenydd

[*] 9:16 * phrecethaf yr Euangel

[‡] 9:17 ‡ om bodd

[*] 9:17 * gyfloc ’obr

[‡] 9:18 ‡ wneuthur

[*] 9:20 * Gyfreith

[‡] 9:21 ‡ yn‐’uw

[*] 9:22 * gweinieit

[‡] 9:22 ‡ peth

[*] 9:24 * gyngwystl

[‡] 9:24 ‡ yny chaffoch avel, meddiannu

[*] 9:25 * yrysono

[‡] 9:25 ‡ lygrudic

[*] 9:26 * ffysto

[‡] 9:27 ‡ darestwng

[‡] 9:27 corbwyo, gwaethiwo

[‡] 9:27 ‡ inheu

[*] 9:27 * amprovadwy, goec gwliedic

Pen. x.

Mae ef yn ei hofni wy ac esempl o’r Iuðeon, nad ymddiriedōt yn gnawdol yn‐doniae Duw, Gan ei hanoc y ymogelyd rac pop ryw ðelw‐addoliat, A’ rhac rhwystro ei cymydoc.

10

Ys Epistol y ix. Sul gwedy Trintot.

1HEfyt, yroder, ny vynwn ywch anwybot, pā yvv bot ein oll tadeu gynt y dan yr wybren, a’u myned oll trwy’r mor, 2a’u batyddio vvy oll y dan Voysen, yn yr [‡]wybren, ac yn y mor, 3ac a vwytesōt [*]bawp yr vn bwyt ysprytawl, 4ac a yfesont bawp yr vn ddiot ysprytawl (can []ys vvy yfesont or vn graic ysprytawl rhon oedd yn dyvot ar ol: a’r Graic oedd Christ) 5eithr y lawer o hanwynt nyd oedd Duw voddlon: can ys bwrwyt wy y lawr yn y diffaithvvch. 6A’r ei hyny [‡]oeddynt esemplae y nyni, val na byddei y ninheu[*]chwenychu am ðryc betheu, val ac y chwynechesont wy. 7Ac na vyðwch [*]eiðol‐addolwyr, mal y bu rei o hanwynt wy, megis y mae yn scrivenedic, Eisteddawdd y popul y vwyta ac yvet, ac a gyvodesont i chwareu. 8Ac na wnawn ’odinep, mal y gwnaeth yr ei o hanynt wy ’odinep, ac a gwympiodd mewn vn diernot teir‐mil ar vcain. 9Ac na themtiwn Christ, megis ac y temptiawdd r’ei a hanaddynt wy ef, ac eu distrywyt gan seirph. 10Ac na [‡]vurnurwch chvvi, megis ac y murmurodd rhei o hanynt wy, ac au dinistrwyt gan y dinistrydd. 11A’r petheu hyn oll a ddeuth yddynt wy er esemplae, ac a escrivenwyt er rybydd i ni, ar ba rei y dygwyddawdd [*]tervynae [‡]yr oesoedd. 12Can hyny hwn a debic y vot yn sefyll, edrychet rac iddo gwympo. 13Nyd ymavlawdd ynoch [‡]demtation, addieithyr vn dynawl: a’Duw ’sy ffyddlawn, yr hwn ny ad eich temto chvvi uchlaw hyn a alloch, eithyr gyd a’r [*]temtation y gwna ef [‡]ellyngdawt, val y galloch [*]ymdaro. 14Erwydd paam vy‐caredigion [‡]ffowch rrac eiðol‐addoliad. 15Dywedyt ydd wyf val wrth rei pwylloc: bernw‐chwi pa beth wyf yn ei ddywedyt. 16[*]Phiol y vendith rhon ydd ym yn ei bendithio, anyd commun gwaet Christ yw? Y bara rhwn a dorwn, anyd commun corph Christ yw? 17Can ys nyni yr ei ym [‡]laweroeð ’ydym vn bara, ac vn corph, can eyn bot ni oll yn gyfranogion o vn bara. 18Edrychwch ar yr Israel [‡]rhwn ’sy [*]erwydd y cnawd: anyd yw ’r ei a vwytaant or abertheu, yn gyfranogion o’r allor? 19Beth ddywedaf gan hyny? ai bot yr [‡]eiðol yn ðim neu vot yr hyn a aberthir ir [*]eiðolon yn ddim? 20nag yvv, anyd am y petheu a abertha y Cenetloedd, eu bot yn y haberthu y gythreulieit, ac nyd i Dduw: ac ny vynnwn y chwi vot yn cymddeithas a’r cythreulieit. 21Ny ellwch yfet o phiol yr Arglwydd, ac o phiol y cythreulieit. Ny ellwch vot yn gyfranogion o [*]vord yr Arglwydd, ac o vord y cythreulieit. 22A annogwn ni yr Arglwydd y ddigio? a ydym ni yn gadarnach nac ef? 23Y mae pop [‡]peth yn [*]rhydd i mi, eithr ny wna pop peth les: pop peth ’sy rydd i mi, eithyr nyd yw pop peht yn addailad. 24Na cheisiet neb y peth ’sydd yddaw y hun, anyd pop vn lles y[‡]arall: 25Beth bynac a werthir yn y gigva bwytewch, eb y mofyn dim er mwyn cydwybot. 26Can ys [*]yddaw’r Arglwydd y ðaiar, a’i chyflawnder. 27A’s bydd neb o’r ei ny chredant, ich []gohawð a’ chwitheu yn myned, beth bynac a ddoter geyr eich bron, bwytewch, eb ymofyn dim [*]er mwn eydwybot. 28Eithyr a’s dywait nep wrthych, E a aberthwyt y peth hyn ir []eiðolon, na vwytewch ddim hano, o bleit hwn a ei dangosawdd, ac er cydwybot (can ys yr Arglwydd bieu ’r ddayar, a’ chwbl ’syð ynthei) 29a’r gydwybot meddaf, nyd taudi anyd vnarall: can ys paam y bernir vy rryðdit i gan gydwybot vn arall? 30O bleit a’s myvi trwy ddawn Duvv a wyf gyfranoc, paam im ceplir i, am yr hyn ydd wy vi yn diolvvch? 31Am hyny pa vn bynac a wneloch ai bwyta ai yfet, ai peth aral’, gwnewch bop peth er gogoniant i Dduw. 32Na vyðwch achos [*]tramcwydd, nac ir Iuddeon, nac ir Cenetloedd, nac i Eccles Duw: 33’sef megis ac ydd wy vi yn rhengy bodd pawp ym pop peth, eb geisio y lles vy hunaan, anyd lles l’aweroeð, val e bōt [‡]cadwedic.

[‡] 10:2 ‡ cwmwl

[*] 10:3 * oll

[] 10:4 ‡ ’sy

[‡] 10:6 ‡ ’sy

[*] 10:6 * drachwantu

[*] 10:7 * delw-

[‡] 10:10 * rwythwch

[*] 10:11 * dywedd y

[‡] 10:11 ‡ byt

[‡] 10:13 ‡ brovedigeth

[*] 10:13 * provedigeth

[‡] 10:13 ‡ ddiangfa

[*] 10:13 * aros, ddyoddef

[‡] 10:14 ‡ cilwch ymogelwch

[*] 10:16 * Cwpan, diowdlestr

[‡] 10:17 ‡ liosoc

[‡] 10:18

[*] 10:18 * ar ol, o bleit

[‡] 10:19 ‡ delw, gaddwduw

[*] 10:19 * delweu

[*] 10:21 * vwrdd

[‡] 10:23 ‡ dim

[*] 10:23 * gyfreithlō

[‡] 10:24 ‡ llall, gylyð

[*] 10:26 * yr Arglwydd bieu ’r ddaiar

[] 10:27 * galw

[*] 10:27 * o bleit, o ran

[] 10:28 ‡ eidole, delwe

[*] 10:32 * rhwystr

[‡] 10:33 ‡ iachedic

Pen. xj.

Mae ef yn ceryddu y cammarverae a ymlithresynt y Eccles hwy. Megis ynghylch gweddiaw, propwyto, A ’gwasanaethu Swper yr Arglwydd, Gan eu hedvryd yw ’osodiat cyntaf.

11

1BYddwch ddilynwyr i mi, vegis ae ydd wyvi i Christ. 2Yr owrhon, vrodur, ich canmolaf, can ywch coffau vy oll betheu, a’ chadw ’r ordenhadeu, val y rhoesym y’wch. 3A mi a wyllyswn ywch wybot, mae Christ yw pen pop gwr: a’r gwr yw pen y wreic: a’ Duw yw pen Christ. 4Pop gwr yn gweddiaw, neu yn [*]propwytaw ac a’ dim [‡]am ei ben, a amparcha ei ben. 5Eithyr pop gwreic a weddia neu a bropwyta yn bennoeth, amparcha hi phen: can ys yr vnryw beth yw hyny a’ phe bei wedy eilliaw. 6Can hyny any bydd y wreic [*]a dim am hei phen cneifier hi hefyt: a’s [‡]gwradwyðus i wraic hi chneifio neu h’eillio, [*]rhoed beth am hi phen. 7Can ys gwr ny ddyly [‡]wisco am i ben: can y vot ef yn ddelw ac yn ’ogoniant Duw: a’r wreic yw gogoniāt y gwr. 8Can nad yw ’r gwr o’r wreic, amyn y wreic o’r gwr. 9Can na [*]chreawyt y gwr er mwyn y wraic, anyd y wreic er mwyn y gwr. 10Am hyny y [‡]dylei y wreic vod yddei [*]veddiant ar y phen, o bleit yr Angelion. 11Er hyny, ac nyd yw ’r gwr eb y wreic, na’r wreic eb y gwr yn yr Arglwydd. 12Can ys megis y mae’r wreic o’r gwr, velly y mae’r gwr hefyt trwy’r wreic: a’ phop dim ’sy o Dduw. 13Bernwch ynoch ych vnain, ai [*]hardd yw y wreic weddiaw Duw eb [‡]ðim am i phen? 14Anyd yw yntef [*]anian y [‡]dyscu ywch, a’s bydd [*]briger i wr, mae mae [*]anglod yw iðo? 15Ac a’s byð briger i wreic, clod yw yðei: can ys ei briger a roed yddei [‡]tu ac wisc pen. 16A’d oes nep a vyn vot yn ymrysongar, nyd oes genym ni gyfryw [*]gynnevot na chan ecclesi Duw.

Yr Epistol ddydd Iou cyn die Pasc

17Weithian yn hyn a venagaf, ny ’ch canmolaf, sef ych bot yn ymgynull, nyd er lles, anyd ir[*]afles. 18Can ys yn gynta dim, pan ymgynulloch ir Eccles, mi a glywaf vot ymrysoneu yn eich plith: ac ydd wyf yn credu y vot yn vvir o ran. 19Can ys [‡]dir yw bot travvs‐opinionae yn eich plith, megis y bo yn eglur yr ei ’sy yn [*]berffeith yn eich plith. 20Am hyny pan ddeloch ynghyt ir vn lle, nyd hynn yw bwyta Swper yr Arglwyð. 21Can ys pop vn wrth vwyta, a gymer y swper y hun o’r blaen, ac vn ’sy a newyn arno, ac arall ’sy veðw. 22Anyd oes [‡]ychwi dai i vwyta ac y yvet ynthynt? a dremygwch‐vvi Eccles Dew, ac a warthew‐chwi ’r ei nyd oes dim ganthwynt? pa beth a ddywedaf wrthych? a ganmolaf chwi [*]yn hyn? na chanmolaf. 23Can ys derbyniais y gan yr Arglwydd yr hyn [‡]ac a roddais y chwi, nid amgen, Bot ir Arglwydd Iesu y nos‐hon y bradychwyt ef, gymeryt bara. 24A’ gwedy yddo ddiolovvch, ef au tores, ac a ddyvot, Cymerwch, bwytewch: hwn yw vy‐corph, yr hwn [*]a dorir drosoch: gwnewch hyn er coffa am danaf. 25Yr vn modd hefyt y cymerth ef y [‡]phiol, gwedy yddaw swpery, gan ddywedyt, Y phiol hon yw ’r Testament newydd [*]yn vy‐gwaet: gwnewch hyn cynniuer‐gwaith‐bynac yr yfoch, er coffa am danaf. 26Can ys cynniuer [‡]gwaith bynac y bwytaoch y bara hwn, ac yr yfoch y [*]phiol hon, y dangoswch angeu yr Arglwydd [‡]y ’n y ðelo. 27Can hyny, pwybynac a vwytao ’r bara hwn, ac a yfo [*]y phiol yn anteilwng, a vydd [‡]’auawc [*]am ddirmygu corph a’ gwaed yr Arglwyð. 28Am hyny [‡]provet pop dyn yhun, ac velly bwytaet o’r bara hwn, ac yfet o’r phiol hon. 29Can ys hwn a vwyta o ac a yfo yn anteilwng, a vwyty ac a yf y [*]varnedigaeth y hun, can nad yw yn iawn‐varnu am gorph yr Arglwydd. 30O bleit hyn y mae llawer yn weinion, ac yn gleifion yn eich plith, a’ llawer yn [‡]hunaw. 31Can ys pe in barnem einhunain, ny ein [*]bernit ni ddim. 32Eithr pan in barnir, in cospir y gan yr Arglwyð, rac ein barnu‐yn‐euawc gyd a’r byt. 33Can hyny, vy‐brodur, pan ddeloch ynghyt i vwyta, aroswch eu gylydd. 34Ac a’s bydd newyn ar neb, bwytaet gratref, rac eich dyvot yn‐cyt [*]i varnedigeth. Tu ac at am petheu eraill, mi au trefnaf pan ddelwyf.

[*] 11:4 * precethu

[‡] 11:4 ‡ ar

[*] 11:6 * wedy thoi

[‡] 11:6 ‡ gwarth, cywilydd

[*] 11:6 * toer hi

[‡] 11:7 ‡ doi

[*] 11:9 * wnaethpwyt

[‡] 11:10 ‡ dirpir

[*] 11:10 * allu bower

[*] 11:13 * gweddus

[‡] 11:13 ‡ eb i rhoi

[*] 11:14 * natur

[‡] 11:14 ‡ dangos

[*] 11:14 * gwallt hir

[*] 11:14 * cywilydd

[‡] 11:15 ‡ yn lle to

[*] 11:16 * ddevot

[*] 11:17 * eniwed, drwc

[‡] 11:19 ‡ angenrait

[*] 11:19 * brovedic

[‡] 11:22 ‡ genwch

[*] 11:22 * ar

[‡] 11:23 ‡ hefyt

[*] 11:24 * ydd ys yn ei dori

[‡] 11:25 ‡ calic, cwpan

[*] 11:25 * trwy, gan

[‡] 11:26 ‡ amser

[*] 11:26 * cwpan

[‡] 11:26 ‡ yd tra

[*] 11:27 * ’r

[‡] 11:27 ‡ camgilus

[*] 11:27 * o

[‡] 11:28 ‡ chwiliet

[*] 11:29 * ddienydd, ddamnedigeth

[‡] 11:30 ‡ cyscu, meirw

[*] 11:31 * poenit, cospit

[*] 11:34 ‡ mewn

Pen xij.

Gohanieth donieu yr Yspryt glan a ddylir ei arverer adail. Eccles Christ, Megis y mae aelodae corph dyn yn gwasanaethu er mwynianteu eu gylydd.

12

Yr Epistol y x. Sul gwedy Trintot.

1NEllach am ysprytawl ddoniæ, vrodur, ny vynnwn y chwi anwybot. 2Gwyddoch mae Genetloedd oeðech, ac ich dugit ffvvrdd at [*]eidoleu [‡]mution, megis ich tywysit. 3Am hyny ydd espesaf y’wch, nad oes nep yn ymadrodd [*]trwy Yspryt Duw, yn galw Iesu yn escommunbeth: hefyd nyd oes nep a all dywedyt mae ’r Iesu yw ’r Arglwydd, a ddieithr trwy ’r Yspryt glan. 4Sef y mae [‡]amryw ddonieu, eithr yr vn Yspryt. 5Ac y mae amryw [*]wasanaetheu, eithyr yr vn Arglwydd. 6Ac ymae amryw weithrediadae, anyd yr vn Duw ydyw, ysydd yn gweithredu yr ol’ petheu hyny ym‐pawp. 7Eithyr amlygiat yr Yspryt y bop vn y rhoddir er [‡]llesiant. 8Can ys y vn y rhoddir trwy ’r Yspryt ymadrodd doethinep: ac y arall y rhoðir ymadrodd gwybyddieth, trwy’r vnryvv Yspryt: 9ac y arall y rroddir ffydd, trwy’r vn ryvv Yspryt: ac y arall [*]doniae i iachau trwy ’r vnryvv Yspryt: 10ac y arall weithredyadæ gweithredoedd [‡]mawriō: ac y arall propwytoliaeth: ac y arall vvybot gohanieth ysprytoedd: ac y arall, amryw davodew: ac y arall [*]ladmerieth tavodeu. 11A’r oll petheu hyn a weithreda ’sef yr vn ryw Yspryt, gā rannu yn ailltuawl i bop dyn megis yr ewyllysa ef. 12Can ys megis y mae y corph yn vn, ac yddaw lawer o aylodae, a’r oll aelodae yr vn corph, cyd baent llawer, eto nyd ynt anyd vn corph: [‡]ac velly y mae Christ. 13Can ys trwy ’r vn Yspryt in batyddiwyt yn vn corph, pa vn bynac vom ai Iuddaeon, ai Groecwyr, ai [*]caithion vom, ai rhyddion, ac in gwnaethpwyt y yfet [‡]yn yr vn Yspryt. 14Can ys y corph hefyt nyd yw vn aylod, anyd llawer. 15A’s y troed a ddywait, Can nad [‡]wyf y llaw, nyd wyf o’r corph, anyd yw hi er hyny o’r corph? 16Ac a’s dywait y glust, Can nad wyf i lygat, nyd wyf o’r corph: anyd yw hi er hyny o’r corph? 17A’s yr oll corph vyddei lygat, p’le byddei ’r clywedigeth? a’s y cwbl vyddei yn glywedigeth, p’le bydei’r arogledigeth? 18Ac yr awrhon ef a ’osodawdd Duw yr aelodae bop vn o hanyn yn y corph val y bu da ganto ef. 19Can ys pe baent oll vn aelod, p’le byddei ’r corph? 20And yr awrhon y mae aelodae lawer, ac eto vn corph. 21A’r llygod ny all dywedyt wrth y llaw, Nyd [*]rait i mi wrthyt: na’r pen drachefn wrth y traet, Nyd raid y mi wrthych. 22Eithyr yn vwy o lawer yr aebodae hyny ir corph, a dybir eu bot yn [‡]l’escaf, ’syð yn angenreidiol. 23A’r aelodae hyny ir corph, yr ei a dybiwn eu bot yn [*]anparchedichaf, y gosodwn vwy o [‡]barch [*]yn ei cylch: a’n aelodae anharð ’sy a mwy o harddiwch am danwynt. 24Can nad rait in aelode hairddion vvrthavv: eithyr Duw a gyd ardemperawdd y corph, gan roðy mwy o barch ir lle ’r oedd yn ddefficiol: 25Rac bot ancydvot yn y corph: anyd bot i’r aelodeu gyd ’ofalu dros y gylyð. 26Can hyny a’s []doluria vn aylod, e gyd‐doluria ’r oll aelodae: a’s anrydeddir vn aylod, e gyd‐doluria’r oll aelodae: as anrydeddir vn aylod, cyd lawenhau a wna’r ol’ aeloodae. 27Ac yð yw chwi yn gorph Christ, ac yn aelodae bob vn o ran. 28A’ Duw a lunieithawð rei yn yr Eccles: megis yn gyntaf, Apostolion, yn ail Propwyti, yn trydyð [‡]dyscyawdwyr, yno yr ei wnant [*]wyrthiae: gwedy hyny, donieu iachau, canhorthwywyr, llywodaethwyr, [‡]rhywiae tavodyð. 29Ai Apostolion pawp? ai Propwyti pawp? ai dyscawdwyr pawp? a wna pawp wyrthieu? 30a oes gan bawp ddoniae i iachau? a yw pawp yn cael ymadroð a’ thavodeu? a ydyw pawp yn medry[*]latimeru? 31A’ deisyfwchvvi y donieu goreu, ac eto y dangosaf ywch ffordd [‡]draf arddderchawc.

[*] 12:2 * ddelweu

[‡] 12:2 ‡ aflafar

[*] 12:3 * gan

[‡] 12:4 ‡ amrafaelion

[*] 12:5 * weinidogaetheu, swyddae

[‡] 12:7 ‡ llesy ac ef

[*] 12:9 * rhoddiat

[‡] 12:10 ‡ nerthawc

[*] 12:10 * esponiat, deongl

[‡] 12:12 ‡ ys

[*] 12:13 * gweision

[‡] 12:13 ‡ ir

[‡] 12:15 ‡ mi

[*] 12:21 * oes arnaf vi oth eisie di

[‡] 12:22 ‡ wanaf

[*] 12:23 * anhonestaf

[‡] 12:23 ‡ ddiwill

[*] 12:23 * am danynt, arnynt

[] 12:26 ‡ dyoddef

[‡] 12:28 ‡ doctorieit

[*] 12:28 * veðianteu

[‡] 12:28 ‡ amravaelion

[*] 12:30 * deongl, esponio, cyfieithu

[‡] 12:31 ‡ yn dra dyval

Pen. xiij.

Can vot cariat yn ffynnon ac yn rheol y adailat yr Eccles, y mae ef yn yscythru ei natur, ei swydd ai voliant.

13

Yr Epistol ar y Sul y elwir Quinquagesima.

1PEd ymddiðanwn a’ thafodeu dynion ac Angelion, a mi eb gariat, perfeith genyf, yr wyf val [*]efydd yn seiniaw, neu cymbal yn tincian, 2a’ phe gvvyddvvn prophwyto, a’ gwybot oll ddirgelion, a’ phop [‡]celfyddyt, a’ phe bei genyf yr oll ffydd, mal y gallwn ysmuto mynyddedd, a’ bod eb gariat, nyd wyf ddim. 3A’ phe porthwn y tlodion am oll da, a’ phe rhoddwn vy‐corph, [*]im llosci, a’ bod eb gariat, nyd dim lles‐ymy. 4Cariat ys y [‡]ddyoddefus, y mae yn gymwynascar: cariat ny chenvigena; cariat [*]nyd ymffrostia: nyd ymchwydda: 5ny [‡]ddiystyra: ny chais yr yddaw y hunan: ny [*]chythruddir: ny veddwl drwc: 6ny lawenha am [*]ancyfiawnder, anyd cydlawenhau a [*]gwirionedd: 7goðef pop dim, credu pop dim: gobeitho pop dim: ymaros ym pop dim. 8Cariat byth ny chwymp ymeith, cyd [‡]pallo prophetolaethae, ai peidiaw tavodae, ai divlannu gwybodaeth. 9Can ys o ran y gwyddom, ac o ran ydd ym yn [*]prophwyto. 10Anyd gwedy y del yr hyn ’sy perfeith, yno yr hyn ’sydd o ran, a [‡]ddilëir. 11Pan oeddwn yn [*]vachcen, mal bachen [‡]yr ymðiðanwn, mal bachcen y dyallwn, mal bachcen y meddyliwn: and pam aethym yn wr, mi roisym heibio [*]vachceneiddrwydd. 12Can ys yr awrhon yddym yn gweled [*]mewn drych ar ddamec: and yno y gvvelvvn wynep yn wynep. Yr awrhon yr adwaen o ran: and yno yr [‡]adnabyddaf megis ac im [*]adwaenir. 13Ac yr awrhon y mae yn aros ffydd, gobeith a’ chariat, sef y tri hyn: a’r pennaf or ei hyn yvv cariat.

[*] 13:1 * elydu, pres

[‡] 13:2 ‡ gwybyddieth

[*] 13:3 * yw‐losci

[‡] 13:4 ‡ hwyrddic, ymorthous

[*] 13:4 * ys ydd ddiglec, ddianwadal

[‡] 13:5 ‡ vychana

[*] 13:5 * annogir i vrochi, chyffroir

[*] 13:6 * enwiredd

[*] 13:6 * gwiredd, cyfiawnder

[‡] 13:8 ‡ dyleijr

[*] 13:9 * dangos dyseu ereill

[‡] 13:10 ‡ diflennir

[*] 13:11 * vab

[‡] 13:11 ‡ y dwn, bwriawdd synniwn

[*] 13:11 * vachcendit, bethe bachcenaið

[*] 13:12 * drwy wydr yn odywyll

[‡] 13:12 ‡ gwybyddaf

[*] 13:12 * dyscir, addyscir

Pen xiiij.

Eiriel bot cariat y mae ef, a’ chanmol dawn tavodae, a’ doniae ysprytol ereill. Eithyr yn bennaf prophwyto. Y mae ef yn gorchymyn i verchet ymostegu yn yr Eccles, Ac y mae yn dangos pa ryw vrddasdrefn a ddylit ei gadw yn yr Ecclee.

14

1[]DIlynwch gariat, a’ deisyfwch ddoniæ ysprytawl, ac yn hytrach bot y chwi prophwyto. 2Can ys yr hwn a [‡][]ymddiddan davot dieithr, nyd [*]wrth ddynion yr ymddiddan, anyd wrth Dduw: can nad oes neb yn ei[*]glywet: er hynny yn yr yspryt y mae ef yn [‡]ymðiddan dirgelion: 3eithr hwn ’sy ’n prophwyto, a ymddiddan wrth ddynion er adailad, ac er cygor, a’ chonfort. 4Yr hwn a ddywait mevvn tavot dieithr, ai hadail y hunan: anyd yr vn a prophwyta a adail yr Eccles. 5Mi vynnwn pe [*]llavarech bawp davot diethr, anyd yn gynt bot y chwi prophwyto: can ys mwy yw ’r vn a brophwyta, na ’r vn a lefair amryvv davodae, o ddieithr yðo ei ddeongl, y gahel o’r Eccles dderbyn adailad. 6Ac yr awrhon, vroder, a’s dawaf i atoch gan lavaru amrafael davodae, pa les a wnaf ychwy, dyeithr ymddiddan o hanaf wrthych, ai drwy ddatguddiat, ai drwy wybyddieth, ai drwy brophetolieth, ai drwy [‡]ddysceidaeth? 7Hefyt petheu di [*]enaid wrth roi [‡]llais, pa vn bynac vo ai [‡]chwibanogl ai telyn, dyeithr yðynt roi gohan yn y llesiae, pa wedd y gwyðir beth a genir ar y chwibanogl neu ar y delyn? 8A’ hefyt a’s yr [*]vtcorn a rydd lais [‡]anhynod, pwy a ymbaratoa i rhyvel? 9Ac velly chwitheu, trwy’r tavod o ðyeithr ywch adrodd geiriae [*]yn arwyddocau, pa wedd y dyellir beth a ddyweder? can ys byddwch yn ymddiddan yn [‡]yr awyr. 10Y mae cynniuer o rywiegaethe lleisiae, (val y [*]bydd) yn y byd, ac nyd oes vn o hanynt yn [‡]vut. 11Can hyny a ddyeithr ym’ wybot grym y llais, mi vyddaf yn [*]varbarus ir vn a vo yn ymðiddan, a’r vn a ymddiddan, vydd barbarus i minheu. 12Ac velly chwitheu yn gymeint ach bot yn deisyfy doniæ ysprytol, ceisiwch draragori tuac at [‡]adeiladeth yr Eccles. 13Erwydd paam, gweðiet yr hwn a ymddiddan a thafod dieithr, ar yddo vedry ddeongl. 14Can ys a’s gweddiaf mevvn tavod diethr, e weddia vy yspryt: anyd y mae vy dyall []eb ddimffrwyth. 15Beth wrth hyny? gweðiaf []gan yr yspryt a’ gweddiaf gan [*]ddyal hefyt, canaf a’r yspryt ’a chanaf a’r dyall hefyt. 16Ac anyd ef, pan vendithych [‡]gan yr yspryt, pa wedd y byð ir hwn ’sy yn lle andyscedic, ddywedyt Amen, ar bryd dy ddiolwch di, can na wyr ef beth a ddywedy? 17Can ys diau dy vot ti yn diolvvch yn [*]ddivei, eithr nad yw’r llal’ yn cael adailadaeth. 18Im Duw y diolchaf, vy‐bot yn dywedyt tafodeu yn vwy na chwi oll. 19Er hyny yn yr Eccles gwell genyf ðywedyt pemp gair a’m dyall er mwyn ymy hefyt addyscu eraill, na [‡]dec mil o eriae mewn tavod dieithr. 20Vroder, na vyðwch vechcin o ðyall, eithr am ðrigioni byðwch vechcin, anyd o ddyall byddwch gwbl‐oedran. 21Yny Ddeðyf yð yscrivenir, Drwy ’rei o davodae ereill, a’ thrwy [*]iaithoedd eraill yr ymadroddaf wrth y popul hyn: eto velly ny [‡]chlywant vi, með yr Arglwyð. 22Can hyny tavodae dieithr ynt yn lle arwyð, nyd ir sawl a credāt, anyd ir sawl ny chredant: eithyr propwytoliaeth a vvasanaetha nyd ir ei a credant, anyd ir ei ny chredant. 23A’s can hyny, pan ddel yr oll Eccles ynghyt yn vn, a phawp yn dywedyt tavodeu dieithr, daw y mewn ’rei andyscetic, neu rei eb gredu, any ddywedant, eich bot wedy [‡]gorphwyllo? 24Eithyr a’s pawp a propwytant, a’ dyvot y mewn vn eb gredu, neu vn andyscedic, ef a [*]arguoeddir gan bawp, at a vernir gan bawp. 25Ac velly yr amlygir [‡]dirgeloedd ei galon, ac velly y cwymp ef ar ei wynep ac yr addola Dduw, ac a ddywait yn ’oleu vot Duw ynoch yn ddiau, 26Beth bellach, vroder? pan ddeloch yn‐cyt, vvrth val y bo gan bop vn o hanoch psalm, neu vot ganto ddysceidaeth, neu vot ganto davot, neu vot gantho ddatguddd, neu vot gantho [*]esponiat, byddet pop peth oll er adailieth. 27A dywait nep davot dieithyr gvvneler[‡]bob ddau neu or mwyaf bob dri, a hyny ar [‡]gylch ac [*]esponet vn. 28Ac any bydd esponiwr, tawet a son yn yr Eccles, yr hvvn a ddavvait iaithoedd, a’ dywedet wrtho yhunā, ac wrth Dduw. 29Dywedet y Propwyti ddau, neu dri, a’ barnet y llaill. 30Ac a’s datguddiwyt dim y arall a vo yn eisteð yno, tawet y cyntaf. 31Can ys chwi ellwch oll bropwyto bop [‡]vn ac vn, val y gallont oll ddyscu, ac oll gael [‡]confforth. 32Ac ysprytoeð y Prophwyti ’sy ðarestyngedic ir Prophwyti. 33Can nad ydyw Duw yn avvdur ymrysongerdd, anyd tangneddyf, [*]vegis y gvvelvvn yn oll Ccclesidd y Sainctæ. 34Ymosteget eich gwragedd yn yr Ecclesi: can na chaniatëir yðynt wy gael dywedyt: can ys [*]dirpr yðynt vvy vot yn ddarestyngedic, megis ac y mae y Ddeddyf yn dywedyt. 35Ac a’s mynant ðyscu dim, ymofynant ai gwyr [‡]gartref: can ys [*]gwarthus yw i wragedd [‡]ddywedyt dim yn yr Eccles. 36Ai ywrthy chwi y daeth gair Duw allan, neu ai atochwi yn vnic y daeth ef? 37A’s tybia nep y vot yhun yn Prophwyt, neu yn ysprytawl, cydnabyddet vot y petheu a yscrivenaf atoch, yn ’orchymynion yr Arglwyð. 38Ac ad oes neb yn anwybot, anwybyddet. 39Can hyny, vroddyr, [*]deisyfwch vot yvvch brophwyto, ac na ’oherðwch ddywedyt ieithoedd. 40Gwneler pop dim yn weddaidd, ac [‡]erwydd trefn.

[] 14:1 * Erlidiwch Canlynwch

[‡] 14:2 ‡ lavara,

[] 14:2 ‡ ymadrodd, ddywet

[*] 14:2 ‡ a

[*] 14:2 * ddyall

[‡] 14:2 ‡ llavaru, dywedyt

[*] 14:5 * ymddiddanech

[‡] 14:6 ‡ athraweth

[*] 14:7 * vyw

[‡] 14:7 ‡ sain, son, swn,

[‡] 14:7 ‡ pip

[*] 14:8 * trwmpet

[‡] 14:8 ‡ aneglur anwybot

[*] 14:9 * eglur, dyallus

[‡] 14:9 ‡ yn over

[*] 14:10 * dygwydd

[‡] 14:10 ‡ aflafar

[*] 14:11 * estroniaithus

[‡] 14:12 ‡ ddirprwyaw y cynnulleidfa

[] 14:14 * ddi

[] 14:15 ar

[*] 14:15 * bwyll

[‡] 14:16 ‡ ar

[*] 14:17 * brydferth, dda

[‡] 14:19 ‡ Gr. myrdd

[*] 14:21 * wefusae

[‡] 14:21 ‡ wrandawant

[‡] 14:23 ‡ ynvydu

[*] 14:24 * veijr

[‡] 14:25 ‡ cyfrinache

[*] 14:26 * ddeogliat, gwneler

[‡] 14:27 ‡ gan

[‡] 14:27 ‡ stem

[*] 14:27 * ddeonglet

[‡] 14:31 ‡ eilwers

[‡] 14:31 * diðanwch

[*] 14:33 ‡ ydd wyf yn dangos

[*] 14:34 * rhaid

[‡] 14:35 ‡ yrn rhef

[*] 14:35 * anhnrdd

[‡] 14:35 ‡ ymadrodd

[*] 14:39 * puchwch, damunwch

[‡] 14:40 ‡ mewn ordr

Pen. xv.

Mae ef yn provi bot cyvodedigaeth y meirw. Ac yn gyntaf bot Christ gwedy cyvodi. Yno y bydd y ninbeu gyfody. A’r modd pa wedd.

15

Yr Epistol yr xi. Sul gwedy Trintot.

1AC vvele, vroder, llyma vi yn menegi ywch yr Euāgel, rhon a [‡]euangelais y chwy, yr hon hefyt a dderbyniesoch, ac yn yr hon ydd ych yn [*]sefyll, 2a’ thrwy ’r hon ich iachëir, a’s cedwch yn eich cof, pa vodd yr euangelais y hi ychwy, a ddieithr darvot ywch gredu yn over. 3Can ys yn gyntaf dim, y rhoðeis ychwi yr hyn a dderbyniais, paweð y bu varw Christ tros ein pechateu, [*]erwydd yr Scrythurae, 4a’y gladdu ef, ac iddo gyvody y trydydd dydd, erwydd yr Scrythurae, 5a’ ei weled ef gan Cephas, yno gan y dauddec. 6Gwedy hyny, y gwelwyt ef gan vwy na phempcāt broder ar vnwaith: o’r sawl y mae ’r ei yn aros hyd hyn, a’r ei hefyt gwedy [‡]hunaw. 7Gwedy hyny, e welspwyt gan Iaco: yno y gan yr oll Apostolion. 8Ac yn [*]ddywethaf oll e welspwyt geny vine hefyt vegis gan vn [‡]antempic. 9Can ys mi yw ’r lleiaf o’r Apostolion, rhwn nid wyf [*]deilwng, val im galwer yn Apostol, can erlid o hanof Eccles Duw. 10Eithr gan ’rat Duw ydd wyf, hyn ydwyf: a’ ei rat rhwn ’sy ynof, ny bu over: eithyr mi a [‡]lavuriais yn helaethach nac wyntwy oll: nyd mi [*]hagen, amyn y rhat Duw a’r y’sy gyd a mi. 11Can hynny pa vn bynac ai myvi, a’i wyntwy, velly y precethwn, ac velly y credesoch.

12Ac a’s precethir ddarvot cyvodi Christ o veirw, pa vodd y dywait ’r ei yn eich plith chwi, nad oes cyvodiadigeth y meirw? 13O bleit anyd oes cyfodiadigeth y meirw, velly ny chyfodwyt Christ. 14Ac any chyvodwyt Christ, mae yntef ein precaeth ni yn over, ac ys over hefyt yw ych ffydd chwi. 15Ac in ceffir ni hefyt yn testion gauawc [‡]i Dduo: can ys testiasam [*]o Dduw ddarvot yðaw ef gyvody Christ y vynydd: ’rhwn ny’s cyfodawdd ef y vyny, any chyfodir y meirw. 16Cā ys any chyfodir y meirw, ny chyfodwyt Christ chwaith. 17Ac any chyfodwyt Christ, ys over yw ych ffyð chvvi: yð ych eto yn eich pechotae. 18Ac velly yr ei ’sy wedy [‡]hunaw yn‐Christ, a gyfergollwyt. 19A’s yn y vuchedd hon yn vnic ydd ym yn gobeithio yn‐Christ, yr ei truanaf o’r oll ðynion ydym. 20Ac yr awrhon e gyvodwyt Christ o veirw, ac a wnaethpwyt yn vlaenffrwyth yr ei a hunesont. 21Can ys gwedy trwy ddyn ddyvot angeu, trwy ðyn hefyt y daeth cyvodiadigeth y meirw. 22Canys megis, yn Adda y mae pawp yn meirw, velly hefyt yn‐Christ y bywheir pawp, 23eithr pop vn yn y drefn y hunan: y blaenffrwyth yw Christ, gwedy hyny, yr ei ’syð i Christ, yn y ðyvodiat ef y cyvodant. 24Yno y bydd y dywedd, gwedy rroddo ef y deyrnas y Dduw, ’sef y Tat, gwedy yddo ef[‡]ddilëu pop pendevigaeth, a’ phob awturtot a’ meddiant.

25Can ys [*]rait iddo deyrnasu [‡]y n y ddoto ei oll ’elynion y dan y draet. 26Y gelyn dywethaf a ddinistrir [‡]vydd angeu. 27Can ys ef a ddarestyngawdd pop dim y dan ei draet. (A’ phan ddywait ef ddarvot darestwng pop peth yddavv, y mae yn amlwc y vot [*]ef wedy ei ddyeithro, a ddarestyngawð bop peth y danaw.) 28A’ phan ddarestynger pop dim yddaw, yno’r Map hefyt yntef a ddarestyngir y hwn, a ðarestyngoð bop dim y danaw, val y bo Duw bop peth oll yn oll. 29A’s amgen beth a wnant wy a va‐tyddiwyt [‡]dros veirw? a’s y meirw ny chyfodir [*]yn ollawl, paam y batyddijr hwy dros veirw? 30Paam y periclir ni bop awr? 31Gan [‡]ein gorfoleð ys y genyf yn‐Christ Iesu ein Arglwydd ydd wyf yn marw beunydd. 32A’s ymleddais ac aniueiliaid yn Ephesus yn ol dull dynion, pa leshad ymy, any chyfodir y meirw? bwytawn ac yfwn: can ys y voru y byddwn veirw. 33Na [*]thwyller chwi: ymadroddion drwc a lygran voyseu da. 34[‡]Dithunwch y vyvv yn gyfiawn, ac na phechwch: can nad oes gan ’rei wybodaeth [*]o Dduw. Er cywilydd ywch y dywedaf hyn. 35Eithr e ddywait ryw vn, Pa voð y cyvodir y meirw? ac a pha ryvv gorph y dauant allan? 36[‡]A ynfyd, y peth ydd yw‐ti yn ei heheu, ny [*]vyweiddir, addieithr yðo varw. 37A’r peth yr wyt yn ei heu, nyt wyt yn heu y corph a vydd, anyd y gronyn noeth, megis y dygwydd, o wenith, neu o ryw ’ravvn eraill. 38Eithyr Duw a ryð yddo gorph val y [‡]bo da ganto ef, ’sef y bob hedyn y gorph y hun. 39Nyd yvv[*]oll cnawd yr vn [‡]ryvv gwnad, eithr arall yw cnawd dynion, ac arall yw cnawd aniueilieit, ac arall i byscod, ac arall i [*]adar. 40[‡]Y mae hefyt gyrph nefol, a’ chyrph daiarawl: anyd[*]arall yvv gogoniāt yr ei nefol, ac arall yvv gogoniant, yr ei daiarol. 41Arall yvv gogoniāt yr haul, ac aral’ gogoniāt y [‡]lloer, ac arall gogoniant y ser: canys amrafaelia serē rac serē yn‐gogoniāt, 42Vel’y hefyt y mae cyuodiadigeth y meirw. Y corph a heuir [*]yn l’wgredigeth, ac a gyvodir yn anllwgredigeth. 43Ef a heuir yn [‡]amparch, ac a gyvodir yn‐gogoniant: e heuir yn‐gwendit, ac e gyuodir [*]yn‐nerthoc. 44E heuir yn gorph [‡]anianol, ac a gyfodir yn corph ysprytol: y mae corph anianol, ac y mae corph ysprytol: 45Ac velly y mae yn escrivenedic. Y dyn cyntaf Adda a wnaethpwyt yn eneid byw: a’r Aða dywethaf a wnaetpvvyt yn yspryt [*]bywodr. 46Er hyny ny wnethpvvyt yn gyntaf yr hwn ’syð yn ysprytol: anyd yr vn anianol, ac yno yr vn ysprytawl. 47Y dyn cyntaf ys ydd o’r ðaiar, yn ddaiarol: yr ail dyn yw yr Arglwydd o’r nef. 48Vn ryw vn a’r daiarol, cyfryw yvv ’r ei sy yn ddaiarolion: a’ megis yr vn sy yn nefol, cyfryw hefyt yw ’r ei nefol. 49A’ megys y [*]arweðesam ðelw yr vn daiarol, velly yr arweðwn ðelw yr vn nefol. 50Hyn a ðywedaf, vroder, na ðychon [‡]cnawd a ’gwaed etiveddu teyrnas Duw, ac nyd yw llwgredigeth yn etiveðu anllwgredigeth. 51[*]Nacha vi yn dāgos yw’ch ðirgelwch, Ny hunwn ni []oll, eithr newidir ni ol’, 52ym‐moment ac yn‐trawiat [*]y llygat wrth lef yr vtcorn dywethaf: canys yr vtcorn a gan, a’r meirw a gyuodir yn anllygredic, a ninhea [‡]ysmutir. 53Cāys [*]dir yw ir peth llygradwy hwn wisco anllygredigeth, ac ir peth marwol hwn wisco āmarwoleth. 54Velly gwedy ir peth llygradwy hwn wisco anl’wgredigeth, ac ir peth marwol hwn wisco āmarwoleth, yno y dervyð yr ymadroð a scrivenwyt, Angeu a lyncwyt er [*]buddugoliaeth. 55[*]Angeu, p’le may dy [‡]gonyn? y [‡]beddrod, p’le may dy vuddygoliaeth? 56Conyn angeu ydyvv pechat: a’ nerth pechat yvv ’r Ddeddyf. 57An’d y Dduw y ddiolvvch, yr hwn a roddes i ni y vuddygoliaeth trwy ein Arglwydd Iesu Christ. 58Can hyny vy‐caredic vrodyr, byddwch [*]ffyrfion a’ diymmot [*]helaethion yn wastat yn‐gwaith yr Arglwydd, can y chwi wybot, nad yw eich llavur yn over [‡]yn yr Arglwydd.

[‡] 15:1 ‡ bregethais

[*] 15:1 * aros

[*] 15:3 * yn ol

[‡] 15:6 ‡ cyscu, sef meirw

[*] 15:8 * olaf

[‡] 15:8 ‡ a anet allā o dymp, ne amser

[*] 15:9 * wiw, gymmesur

[‡] 15:10 ‡ dravaelais

[*] 15:10 * er hyny, chwaith

[‡] 15:15 ‡ am

[*] 15:15 * am

[‡] 15:18 ‡ cyscu, meirw

[‡] 15:24 ‡ dirymio, dadwneuthur

[*] 15:25 * dir

[‡] 15:25 ‡ nes iddo ddodi

[‡] 15:26 ‡ yvv

[*] 15:27 * hwnw

[‡] 15:29 ‡ yn lle meirw

[*] 15:29 * chwaith

[‡] 15:31 ‡ eich llawenydd

[*] 15:33 * huder

[‡] 15:34 ‡ Diffrowch

[*] 15:34 * am

[‡] 15:36 ‡ tydi ffol

[*] 15:36 * vyweir, vywoceir

[‡] 15:38 ‡ bu, yr ewyllysodd

[*] 15:39

[‡] 15:39 * pop cic

[*] 15:39 ‡ ehediaid

[‡] 15:40

[*] 15:40 * vn

[‡] 15:41 ‡ lleuad

[*] 15:42 * mewn

[‡] 15:43 ‡ ddianrydedd

[*] 15:43 * mewn meddiant

[‡] 15:44 ‡ naturiol

[*] 15:45 * bywogi, bywogeth, a wna yn vyw

[*] 15:49 * dugesam

[‡] 15:50 ‡ cic

[*] 15:51 * Wely

[] 15:51 ‡ bawp

[*] 15:52 * yr amrāt aryllall

[‡] 15:52 ‡ newidir

[*] 15:53 * raid

[*] 15:54 * gorvodiaeth

[*] 15:55 * Angeu, ple mae dy vuddugoliaeth?

[‡] 15:55 ‡ golyn

[‡] 15:55 † bedd, ple mae dy gonyn?

[*] 15:58 * safadwy a’ diyscoc, diserfyll

[*] 15:58 ‡ aml

[‡] 15:58 * trwy, gan

Pen. xvj.

Mae ef yn dwyn ar gof yddwynt am gasclu ir broder tlodion yn‐Caersalem, Raid i ni barhau yn y ffydd, yn‐cariat ar Christ a’n cymydawc. Gwedy ei hanerchion, y may ef yn damunaw yddwynt cwbl lwyddiant.

16

1TUac at am y cascl ir Sainctæ, megis yr ordeiniais yn Ecclesi Galatia, velly gwnew‐chwitheu hefyt. 2Pop dydd cyntaf o’r wythnos, dodet pop vn o hanoch heibio wrtho y hun, gan roi y gadw megis y rhoes Duvv yddaw [*]lwyddiant, val na bo ddim or casclu pan ddelwyfi. 3A’ gwedy ’delwyf pa ’rei bynac a gymradwyoch drwy lythyrae, yr ei hyny a ddanvonaf y ddwyn ych [‡]caridawt y Caerusalem. 4Ac a’s bydd yn gymesur mynet o hano vi hefyt wy ddawant y gyd a mi. 5Yno y dawaf atoch, gwedy ydd elwyf trwy Macedonia (canys mi af trwy Macedonia) 6ac ef al’ei yr arosaf, ie, neu y gayafaf gyd a chwi, val im hebryngoch y b’le bynac ydd elwyf. 7Can nad oes im bryd ym welet a chwi yr awrhon [*]ar vy hynt, and gobeithaf yr arosaf enhyd gyd a chwi, a’s gady yr Arglwydd. 8A’ mi a arosaf yn Ephesus yd [‡]Pentecost. 9Can ys agorwyt i mi ðrws mawr a’ grymus: anyd bot gwrthnebwyr lawer.

10Ac a’s Timotheus a ddaw, edrychwch am y vot ef yn ddiofn [*]y gyd a chwi: can ys efe ’sy yn gweithio gwaith yr Arglwydd, vegis ac ydd vvy vinef. 11Am hyny na ddiystyret nep ef: anyd hebryngwch ef yn‐tangneddyfus, val y delo at y vi: can vy‐bot yn edrych am danaw y gyd a’r brodur. 12Ac am ein brawd Apollos, mi a ddeisyfeis arno yn vawr, ddyvot atoch y gyd a’r brodur: eithyr nad oedd yn y vryd ef [‡]yn ollawl ddyvot [*]yr awrhon: anyd e ddaw pan gaffo amser cyfaddas.

13Gwiliwch: sefwch‐yn‐’lud yn y ffydd: ymwrolwch, ac ymnerthwch. 14Gwneler eich oll petheu [‡]yn‐cariat: 15Weithiā, vrodur, atolygaf ywch (chvvi adwaenoch duylu Stephanas, y vod yn vlaenffrwyth Achaia, a’ darvot yddyn ymroi y weini ir Sainctæ) 16vot o hanoch yn vvydd ir cyfryw, ac y bawp ’sy yn cydweithio a ni ac yn [*]llavurio. 17Llawē wyf am ðyvodiat Stephanas, a’ Fortunatus, ac Achaicus: can yddyn hwy gyflawny [‡]y deffic o hano‐chwi. 18Can ys diddanesont vy [*]yspryt i a’r vn yddoch: cydnabyddwch gan hyny y cyfryw ’rei. 19Yr Ecclesidd yr Asia ach anerchant. Aquila ac Phriscilla y gyd a’r Eccles ys ydd yn y tuy hwy, a’ch anerchant yn vawr yn yr Arglwydd. 20Yr oll vrodur ach anerchant. Anerchwch bavvp y gylydd a chusan sainctaiddol. 21Vy anerchiat i Paul [*]a’r l’aw veuvi. 22A’d oes neb nyd yw yn caru yr Arglwyð Iesu Christ, bid ef [‡]anathema maranatha. 23Rat ein Arglwydd Iesu Christ gyd a chwi. 24Bo vy‐cariat i gyd a chwi oll yn‐Christ Iesu, Amen.

Yr epistol cyntaf at y Corinthieit, yscrivenedic o Philippi, ac anvonedic trwy lavv Stephanas, a’ Fortunatus, ac Achaicus, a’ Thimotheus.

[*] 16:2 * ffyniant

[‡] 16:3 ‡ rhat, rhoð, cymmorth, haelder, ced

[*] 16:7 * wrth vyned

[‡] 16:8 ‡ sef l. die, y sul gwyn

[*] 16:10 * yn eich plith

[‡] 16:12 ‡ dim

[*] 16:12 * ar hyn o amser

[‡] 16:14 ‡ mewn

[*] 16:16 * travaelu

[‡] 16:17 ‡ yr eisieu am danochwi

[*] 16:18 * meddwl

[*] 16:21 * am llaw vyhun

[‡] 16:22 ‡ yn escomū yd angeu

2COYr ail Epistol

Paul at y Corinthieit.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

Yr ail Epistol

Paul at y Corinthieit.

Pen. j.

Datcan y mae ef vaint y budd a ddaw ir ffyddlonieit ywrth ei cystuddedic dravaelon. A’ rhac yddyn vwrw yn yscavnder meddwl arnaw, ddarvod iddo oedi ei ddyvodiad yn erbyn ei addewid, y mae ef yn provi ei ddwysfryd ai ddianwadalwch, yn gystal gan ei burdep yn precethu, a’ hefyt gan ddiysmudedic wirionedd yr Euangel. Yr hon wirionedd a ddysylir ac a’rwndwelir a’r Christ, ac a inselir yn ein calonae gan yr Yspryt glan.

1

1PAul Apostol Iesu Christ trwy [*]ewyllys Duw, a’n brawd Timotheus, at Eccles Duw, ys ydd yn Corinthus y gyd a’r oll Sainctæ, yr ei ’sydd yn Achaia: 2Rat vo gyd a chwi, a’ thāgneðyf y [‡]gan Duw ein Tat, a’ chan yr Arglwydd Iesu Christ. 3Bēdigedic yvv Duw ’sef Tat Arglwydd Iesu Christ, Tat y trugareddae, a’ Duw yr oll [*]ddiddanwch, 4yr hwn a’n diðana ni yn ein ol’ [‡]’orthrymder, val y gallom ðiðanu yr ei ’sy mewn [*]dim gorthrymder, trwy ’r diddanwch in diddenir ninheu gan Dduw. 5Can ys megis yr amlheir dyoddefiadae Christ ynom, velly yr amlheir ein diddanwch ni trwy Christ. 6A’ phwy vn bynac ai in gorthrymer, er diddanwch ac iechedvvrieth y chwi ydyvv, yr hon a weithir gan ymaros yn yr vn ryw ddyoddefiadae, yr ei ddym ni hefyd yn y dyoddef: ai diddaner ni, er diddanwch ac iechedvvrieth y chwi ydyvv. 7Ac y mae ein gobeith yn [‡]ffyrf am danoch, can y ni wybot megis ac ydd ych’ yn gyfranocion o’r dyoddefiadae, velly y byddvvch hefyt gyfranoc o’r diddanwch. 8Can ys vroder, ny vynē ywch’ anwybot am ein gorthrymdr, y [*]vu i ni yn yr Asia, sef val y pwyswyt arnam [‡]yn anveidrawl dros ben ein gallu, megis ydd oeddem‐mewn‐trachyfing-gyngor, [*]ac am yr [‡]einioes. 9Do, ni a dderbyniesam varn angeu ynam, val na ’obeithem ynam ein hunain, anyd yn[*]‐Duw, yr hwn a gyvyd y meirw. 10Yr hwn a’n gwaredawdd ni ywrth gyfryw ddirvawr [*]angeu, ac ’sy yn ein gwaredu: yn yr hwn [‡]y gobeithiwn, in gwareda rhac llaw, 11a’s chvvychwi a gydweithiwch yn‐gweddi trosam, pan yw tros y dawn a roddet y ni er mvvyn llawer, bod roi diolvvch gan lawer dyn y trosam. 12Can ys ein [*]gorvoledd ni yw hyn, sef testiolaeth ein cydwybot, can ys yn [‡]symlder a’ duwiol burdep, ac nyd yn‐doethinep cnawdawl, anyd gan rat Duw y bu i ni [‡]ymgydtro yn y byt, ac yn [*]ben ddivaddef tu ac ato‐chwi. 13Can nad ym yn scrivennu amgenach betheu atoch’, nac y ddarllenwch, neu ar ydd ych yn ei cydnabot, ac a ’obeithaf y cydnabyddwch yd y dywedd. 14Sef megis y cydnabuoch ni o ran, ein bot yn orvoledd ychwi, megis ac ydd yw chwithe i ninheu, yn‐dydd [*]yr Arglwydd Iesu. 15Ac [‡]yn y gobaith hyn ydd oedd im bryd i ddyvot atoch [*]y tro cyntaf, val y caffech [‡]ddau rat, 16a’ myned hebo‐chwi i Macedonia, a’ dyvot drachefn o Macedonia atoch, a’ chael vy [*]hebrwng genwch tua Iudaia. 17Can hyny pan oeddwn yn []amcanu val hyn, a arverwn i o yscavnder? neu wyfi yn amcanu y petheu ’r wy ’n amcanu, erwdd y cnawd, val y byddei gyd a myvi, [‡]Do, do, ac Na ddo, na ddo. 18Sef ys ffyddlon yw Duw, na bu ein gair tu ac atoch, Do, ac Na ddo. 19Can ys Map Duw Iesu Christ yr hwn a precethwyt yn eich plith chvvi genym ni, ’sef myvi, a’ Siluanus a’ Thimotheus, nyd ytoedd, [*]Do, ac Na ðo: eithyr yndo ef, [‡]Do y doedd. 20Can ys oll addewidion Duw yndo ef ynt[*]Do, ac ynt yndaw ef Amen, er gogoniant Duw trwyddom ni. 21A’ Duw yw ’r hwn a’n cadarna ni y gyd a chwi yn‐Christ, ac a’n[‡]enneinioð ni. 22Yr hwn hefyt a’r inseliawð, ac a roes [*]ernes yr Yspryt yn ein calonau. 23Ac ydd wy vi yn galw Duw yn test i’m enait, may i’ch arbed chwi, na ddaethym i [‡]yd hynn i Corinthus. 24Nyd can eyn bot yn arglwyðiaw ar eich ffyð chvvi, anyd ein bot yn [*]ganhorthwywyr ich llawenyð: can ys gan ffydd y sefwch.

[*] 1:1 * gan wrth

[‡] 1:2 ‡ wrth

[*] 1:3 * gonfort, ddyhuðiant

[‡] 1:4 ‡ vlinder, trallod, travael,

[*] 1:4 * neb, vn

[‡] 1:7 ‡ ddilys, ddiogel

[*] 1:8 * ddaeth, wnaed a

[‡] 1:8 ‡ dros vesur ytuhwnt in nerth

[*] 1:8 * sef am ein

[‡] 1:8 ‡ bywyt, hoedl,

[*] 1:9 * yn‐uw

[*] 1:10 * berigl

[‡] 1:10 ‡ yr ymddiriedwn

[*] 1:12 * gorawen, llawenydd

[‡] 1:12 ‡ diblyc, gwiriondeb

[‡] 1:12 ‡ ymddwyn

[*] 1:12 * bennaf

[*] 1:14 * ein

[‡] 1:15 ‡ ar

[*] 1:15 * yn y blaen

[‡] 1:15 ‡ ail

[*] 1:16 * arwain

[] 1:17 ‡ bwriadu, meddwl

[‡] 1:17 ‡ Ie, ie, ac Nag ef, nag ef

[*] 1:19 * Ie ac Nac ef

[‡] 1:19 ‡ Ie

[*] 1:20

[‡] 1:21 ‡ irodd

[*] 1:22 * wystleideth

[‡] 1:23 ‡ eto

[*] 1:24 * cyd‐ðirprwywyr

Pen ij.

Dangos ei gariat yddynt y mae ef. Gan erchi hefyd arnynt vot yn esmwyth wrth y godinabwr‐cyfathrach, can iðaw edivarhau. Mae ef hefyt yn ymhoffy yn‐Duw dros nerthowgrwydd ei ðysceidaeth, Can orchvygu dadl y cyfryw‐gwerylwyr, ac wrth ymescus dadleu yny erbyn ef, nyd oeddent yn ceisio dim amgen, na dywreiddiaw y athroaeth ef.

2

1EIthr mi[]tervynais hyn yno y hunan, na ddelwn atoch drachefn [*]yn‐tristit. 2O bleit a’s mi ach tristaa chwi, pwy yw’r hwn am llawenha vi, dyeithyr hwn a dristawyt y can y vi? 3A’ mi a scrivenais hyn yma atoch, rac pan ddelwn, [‡]cael o hanof tristit gan yr ei, y dylywn ymlawenhau: mae vy‐gobaith ynoch oll, vot vy llawenydd i yn llavvenydd y’wch ’oll. 4Can ys yn‐gorthrymder mawr, a’ chyfingder calon ydd yscrivenais atoch [*]gan ddaigrae lawer: nyd val ych tristaid chwi, eithr val y [‡]gwybyddech y cariat ys y genyf, yn enwedic y chwi. 5Ac a [*]gwnaeth nebun dristau, ny wnaeth ef i mi dristau, anyd o ran (rac i mi []bwyso arnavv) y chwi oll. 6Digon yvv ir cyfryw vn[*]bod ei geryddu gan lawer. 7Megis yn hytrach yn‐gwrthwynep y dylyechwi vaddau yddavv, a’ ei ðiddanu rac y llyncit y cyfryw vn y gan ’ormodd [‡]tristit. 8Erwydd paam, yr atolygaf ’ywch, gadarnhau eich cariat arno. 9Can ys er mwyn hyn hefyt ydd yscrivenais, val y gwybyddwn braw [*]o hanoch, ’sef a vyddech vvyddion [‡]i bop peth. 10Yr hwn y maddeuoch ddim yddaw, y maddeuaf vinheu hefyt: can ys yn wir a’s maddeuais i ddim, ir hwn y maddeuais, er eich mwyn chwi y maddeuais, yn‐golwc Christ, 11rac bod y Satan ein [‡]gorchvygu: can nad anwybot genym y amcanion ef.

12Yno, pan ddaethym i Troas [*]er precethu euangel Christ, ac bot agori drws y‐my ’gan yr Arglwydd, 13ny chawn lonydd yn vy [‡]yspryt, can na vedrwn gael Titus vy‐brawt, anyd [*]canu yn iach yddynt awnaethym, a’ myned ymaith i Macedonia. 14Anyd y Dduw y ddyolvvch, yr hwn yn wastat a wna yni [‡]’orvot yn‐Christ, ac a eglurha arogle y wybodaeth ef trwyddom ni ym‐pop lle. 15Cā ys ydd ym ni y Dduw yn ber [*]arwynt Christ, yn yr ei ’n a [‡]iachëir, ac yn yr ein a gyfergollir. 16Ir ei hyn ydd ym yn[*]arogl angeu, i angeu, ac ir llaill yn arogl bywyt, i vywyt, a’ phwy ’sy ddigonol i’r petheu hyn. 17Can nad ym ni val y mae llawer, yn [‡]masnachu gair Duw: eithr val o burdap, eithr val o Dduw yn‐gwydd Duw, ydd ym ni yn ymadrodd [*]yn‐Christ.

[] 2:1 ‡ vernais

[*] 2:1 * mewn trymder

[‡] 2:3 ‡ gymeryd

[*] 2:4 * a dagre

[‡] 2:4 ‡ dyellech

[*] 2:5 * pharodd

[] 2:5 ‡ graffu

[*] 2:6 * gael

[‡] 2:7 ‡ tristwch, trymder

[*] 2:9 * am danoch

[‡] 2:9 ‡ ym‐pop

[‡] 2:11 ‡

[*] 2:12 * i, y

[‡] 2:13 ‡ meddwl

[*] 2:13 * ymiachau

[‡] 2:14 ‡ gael y llaw vchaf, vyned armaes

[*] 2:15 * arogl, sawyr

[‡] 2:15 ‡ gedwir

[*] 2:16 * arwynt, sawr

[‡] 2:17 ‡ arwerthu

[*] 2:17 * o, am

Pen iij.

Cymeryd y mae ef yn esempl ffydd y Corinthieit yn brouedigaeth o’r gwirionedd a precethawdd ef. Ac y dderchafu y Apostoliaeth ef yn erbyn colffrost y gau Ebestyl. Y mae ef yn cyffelypu rhwng y Ddeddyf a’r Euangel.

3

1A Ddechreuwn ni[‡]ymganmol drachefn? ai rait i ni val i eraill, wrth [*]epistolae canmoliāt atochvvi, neu lythyræ canmoliant y [‡]genwch? 2Ein epistol ni ydyw‐chwi, yn escrivenedic yn ein calonae, yr hwn a ddyellir ac a ddarllenir gan bawp dyn, 3can ys eglur ydych, y vot yn epistol Christ, a wasanaethwyt genym ni, ac a yscrivenwyt, nyd[*]a duy, amyn ac Yspryt y Duw byw, nyd yn []lleche mainyn eithr yn‐cnawdol leche y calon.

Yr Epistol y xij. Sul gwedy Trintot.

4A’ chyfryw []ymddiriet ’sy genym trwy Christ ar Dduw: 5nyd erwyð ein bot yn [‡]aðas o hanam ein hunain, y veddwliet dim, megis o hanam ein hunain: eithyr ein [*]addasdap ni ysydd o Dduw. 6Yr hwn hefyt a’n gwnaeth ni yn [‡]weinidogion digonol i’r Testament newydd, nyd yn vvenidogion ir llythyren, amyn ir Yspryt: can ys y llythyren a ladd [*]a’r Yspryt a rydd vywyt. 7Ac ad yw y wenidogeth angeu wedyr yscrivennu a llythyrennæ ai [*]ffurfiaw ym‐mainin, vot yn‐gogoniantus, mal na allai plant yr Israel []edrych yn wynep Moysen, can ’ogoniāt ei wynepryd (rhwn ’ogoniant a [‡]ddilewyt) 8pa wedd na bydd gweinidogeth yr Yspryt ym‐mwy o ’ogoniant? 9Can ys a bu gweinidogeth [*]barnedigaeth yn‐gogoniantus, mwy o lawer y rhagora gweinidogaeth cyfiawnder yn gogoniant. 10Can ys yr hyn ac ’ogoniantwyt, ny ’ogoniantwyt yn y rhan [‡]hon, sef a berthyn ir gogoniant [*]trarhagorawl. 11O bleit a’s hynn a ddilëid ymaith, oedd yn‐gogoniantus, mwy o lawer y bydd hyn a erys, yn ogoniantus. 12Velly can vot genym gyfryw ’obeith, ydd ym [*]yn arver o ymadrodd [‡]mor [*]hyderus. 13Ac nyd ym ni mal Moysen, yr hvvn a ddodei [‡]gudd ar ei wynep, rac y blant yr Israel edrych ar [*]ðiben yr hyn a ddilëid. 14Am hyny y caledwyt y meddwl hwy: can ys yd y dydd heddyw y mae’r llen‐gudd honno yn aros heb hi [*]ymatguð wrth ddarllen yr hen Testament, yr hon [‡]yn‐Christ a dynir ymaith. 15Eithyr ac yd y dydd heðyw pan ddarllenir Moysen, y dodir y llen‐gudd ar ei calonæ wynt. 16Er hyny pan ymchoeler ei calon at yr Arglwyð, y tynnir ymaith y llen‐gudd. 17Weithian yr Arglwydd yw’r Yspryt, a’ lle mae Ysprit yr Arglwydd, yno ymay rhyðdit. 18Eithyr edrych ydd ym ni oll megis [*]mewn drych ar ’ogoniant yr Arglwydd ac wynep [‡]ymatgudd, ac in newidir ni ir vnryw ddelw, o ’ogoniant i ’ogoniant, megis y gan Yspryt yr Arglwydd.

[‡] 3:1 ‡ ein moli ein hunain

[*] 3:1 * lythyrae

[‡] 3:1 ‡ wthych

[*] 3:3 * ac inc

[] 3:3 ‡ eleche

[] 3:4 * obaith

[‡] 3:5 ‡ deilwng ddigonol

[*] 3:5 * digonedd, teilyngdot

[‡] 3:6 ‡ Venistreit

[*] 3:6 * ond yr

[*] 3:7 ‡ argraphu

[] 3:7 * dremio

[‡] 3:7 ‡ ddivawyt, a ddarvu am dano

[*] 3:9 * gauogrwydd

[‡] 3:10 ‡ hyn

[*] 3:10 * ardderchawc, arbenic

[*] 3:12

[‡] 3:12 ‡ vawr

[*] 3:12 * ðiragrith

[‡] 3:13 ‡ llenn

[*] 3:13 * ddywedd

[*] 3:14 * dadguðio, didoi

[‡] 3:14

[*] 3:18 * drwy wydr

[‡] 3:18 ‡ agoret

Pen. iiij.

Mae ef yn datcan ei ddiyscaelusrwydd ai dalgrynrwydd yn ei swydd. A’r hyn oedd ei ’elynion yn ei gymryd yn ðielw iddo, sef, y [‡]groc a’r travaelion yr ei y mae ef ei goðef, a droes ynteu yn ’elw mawr yddaw. Can ddangos pa vudd a ddaw o hyny.

4

Yr Epistol ar ddydd S. Matheu.

1AM hyny, can vot i ni y [*]gweinidogeth hynn, megis y cawsam drugaredd, nyd ym ni yn [‡]llaesu: 2eithr ymwrthot a wnaetham a gorchuddiau coegedd, ac nyd rhodiaw ydd ym yn [*]hoccedus, ac nyd ym yn [‡]camdraethu gair Duw: eithr can eglurhau y gwirionedd ydd ym yn ymbrifio wrth cydwybot pop dyn yn‐golwc Duw. 3Ac ad yw ein Euangel yn guddiedic, ir ei a gyfergollwyt, y mae hi yn guddiedic. 4Ym‐pa ’rei [*]Duw y byt hwn a ddallawdd y meddyliae, ’sef ir anffyddlonion, rac towynnu yddynt [‡]llewyrch y gogoneddus Euangel Christ, rhwn yw delw Dduw. 5Can nad ym yn ymprecethu ein hunain, anyd Christ Iesu yr Arglwydd, a’ ninheu yn weision ywch er mwyn Iesu. 6Can ys Duw’rhwn a ’orchymynnawð ir golauni lewyrchu allan o dywyllwch yvv ef yr hwn a lewyrchawdd yn ein calonae, y roddi golauni’r gwybodaeth y gogoniant Duw yn wynep Iesu Christ. 7Eithr y tresawr hwn ’sy genym mewn llestri pridd, val y byddei arðerchowgrwyð y meðiant hwnw o Duw, ac nyd o hanō ni. 8Yð ys in gorthrymu o bop [‡]parth, er hyny nyd ym mewn cyfyngder: ydd ym mewn [*]cyfing gyngor, er hyny nyd ym yn [*]ðigyngor. 9Ydd ys yn ein ymlid, and ny’n gedir eb [‡]navvdd: ydd ym wedy ein tavlu y lawr, eithr ny’n collir. 10Ym pop lle ydd ym yn arwedd o y amgylch yn ein corph [*]varwoleth yr Arglwyð Iesu, val yr eglurer hefyt vywyt Iesu yn ein corphe. 11Can ys ny ni ’rei sydd yn vyw, a roðir yn wastat y angeu er mwyn Iesu, val yr eglurhaer hefyt vywyt Iesu yn ein marwol gnawd. 12Ac velly angeu a weithia ynam ni, a’ bywyt yno‐chwi. 13A chan vot i ni yr vn Yspryt ffyð, erwydd y mae yn scrifenedic, Credais, ac am hyny [*]y llavarais, ac ydd ym ninheu yn credu, ac am hynny [*]y llavarwn, 14can wybot y bydd y hwn a gyfododd yr Arglwydd Iesu, eyn cyfodi ninheu hefyt trwy Iesu, ac a’n gosyd ni y gyd a chwi. 15Cā ys pop peth oll ys yd er eich mwyn chwi val yr amylhao yr helaethaf rat gan ddiolchiat llaweroedd er [‡]gogoniat y Dduw. 16Am hyny nyd ym ni yn [*]ymellwng, eithyr cyd llygrer ein dyn o ddyallan, er hyny y dyn o ddymewn a adnewyðir beunydd. 17O bleit yscavnder ein gorthrymder [‡]rhwn ny phara ddim hayachen, a [*]bair y ni dra arðerchawc a’ thragyvythawl bwys o ogoniant, 18pryd nad edrychom ar y petheu hyn a welir, anyd ar y petheu, ny welir ddim hanynt: can ys y petheu a welir, ’sy []dros amser: a’r petheu ny welir, ’sy tragyvythawl.

[‡] 4:0 ‡ groes

[*] 4:1 ‡ gwasanaeth, swydd

[‡] 4:1 * deffigio, lleddfu

[*] 4:2 * callinep, dilechtit

[‡] 4:2 ‡ ffalsau, siomi am

[*] 4:4 * sef Satan

[‡] 4:4 ‡ ’oleuni, ’oleuad

[‡] 4:8 ‡ tu

[*] 4:8 * tlodi

[*] 4:8 * dlawd, anobaith

[‡] 4:9 ‡ ymgeledd

[*] 4:10 * varwhad

[*] 4:13 ‡ yr adroddais, dywedais

[*] 4:13 * yradroddwn, dywedwn

[‡] 4:15 ‡ moliant

[*] 4:16 * deffygiaw, llipau, myscrellu

[‡] 4:17 ‡ trangedic

[*] 4:17 * weithia

[] 4:18 ‡ amserol

Pen. v.

Paul yn myned rhacddaw y venegy y budd a ddaw y wrth y [*]groc. Pa wedd y ddylyem ni ymparatoi yddei. Drwy bwy, Ac er pa dervyn. Ef yn espesu am rat Christ, A’ swydd gweinidogion yr Eccles, a’r oll ffyddlonion.

5

1CAn ys gwyddam pe a’s ein dayarol duy y [*]pebyll hyn a ddinistrir, vot i ni adailat vvedy roddi gā Duw, nid amgen, tuy nyd[‡]o waith llaw ddyn, anyd tragyvythawl yn y nefoedd. 2Can ys am hyny ydd ym yn vcheneidiaw, gan ddeifu cael ein gwisco a’n tuy, rhwn’syð or nef. 3O bleit a’s gwiscir‐ni, ny’n ceffir yn noethion. 4Can ys yn ddiau nyni’r ei ’sydd yn y [*]pebyll hynn, ydym yn vcheneidio, ac yn llwythoc, can nad wyllysem ein [‡]diosc, anyd cahel ymwiscaw am danom, val y darllyncid marwolaeth gan vywyt. 5A’ hwn a’n creawdd ni i’r peth hyn ydy Duw, yr hwn hefyt a roddes y‐ni [*]ernes o yr Yspryt. 6Am hyny ydd ym bop amser yn [‡]hyderus, cyd gwypom mae tra ydym [*]gartref yn y corph, eyn bot yn ymddeith ywrth yr Arglwydd. 7(Can ys wrth ffydd y rhodiwn, ac nyd wrth [‡]’olwc) 8er hyny ydd ym yn [*]hyderus ac a vynnem yn hytrach [‡]ysmutaw allan o’r corph, a’ [*]thrigiaw y gyd a’r Arglwydd. 9Am hyny hefyt y [‡]chwenychem, a ni yn trigo gartref ac yn mudo o ddygartref, vot yn gymradwy ganto ef. 10Can ys [*]dir yw y ni oll [‡]ymðangos geyr bron [*]brawdle Christ, val yd erbynio pop vn y petheu a vvnaethpvvyt yn ei gorph, erwydd yr hyn a wnaeth, pa vn bynac ai da ai drwc. 11Velly can y ni[*]wybot ofnhad yr Arglwydd, ydd ym yn peri y ddynion gredu, ac in eglurhawyt i Dduw, ac yddwy yn gobeithio hefyt ddarvot ein egluraw ni yn eich cydwybodae chvvi. 12Can nad ym yn ymganmol drachefn wrthych, anyd rhoddy ywch achos [‡]gorvoledd am danom, val y caffoch beth y atep yn erbyn yr ei ’sy ai gorvoledd [*]yn yr wynep, ac nyd yn y galon. 13Can ys pa vn bynac ai ampwyllo ydd ym, y Dduw ydd ym: ai ynteu bot yn ein iavvnpwyll, y chwi ydd ym. 14Can ys cariat Christ a’n cympell: can y ni varnu val hyn, o bleit a’s bu vn varw trosam[*]bavvp oll yno ys meirw [‡]oeddynt oll, 15ac ef vu varw dros bavvp oll, val y bo ir ei byw, na vyddant vyw rhac llaw yðyn y hunain, anyd i hwn a vu varw drostwynt, ac a adgyvodes. 16Ac velly, ar ol hyn nyd ym yn adnabot nebun[*]erwydd y cnawt, a’ chyd adnabysem ni Christ erwydd y cnawt, er hynny o hyn allan nyd ym yn y adnabot ef mwy. 17Can hyny a’d oes nebvn yn‐Christ, byddet ef yn creatur newydd. Yr hen betheu aethan heibio: wely, yr oll petheu [‡]sy wedy gwneuthur o newydd. 18A’r oll petheu ynt o Dduw, hwn a’n [*]cysiliawdd ni yddo ehun, trwy Iesu Christ, ac a roddes i ni weinidogeth cysiliat. 19Can ys Duw ytoedd yn Christ, ac a gysiliawdd y byt yddo yhun, eb [‡]liwio yddynt ei pechotae, ac a ddodes i ni ’air y [*]cysiliat. 20Wrth hynny ydd ym ni yn genadwri dros Christ: megis pe bai Duw [‡]ich adolwyn trywom ni, atolygwn yvvch yn lle Christ, bot ych cysilio a Duw. 21Can ys gwnaeth ef hwnw y vot yn bechot trosam, yr vn nyd adnabu ddim pechot, val in gwnelit yn gifiawnder Duw ynddo ef.

[*] * groes

[*] 5:1 * lluest, trigva

[‡] 5:1 ‡ gwneuthurcdic gan ddwylo

[*] 5:4 * pabell hwn

[‡] 5:4 ‡ dihatry

[*] 5:5 * wystleideth

[‡] 5:6 ‡ hyf, ehovn

[*] 5:6 * ðyvodieit, ddyeithreit

[‡] 5:7 ‡ edrychiat

[*] 5:8 * hyf, eovn

[‡] 5:8 ‡ vudo

[*] 5:8 * phreswilio

[‡] 5:9 ‡ ðamunem puchem

[*] 5:10 * rait

[‡] 5:10 ‡ apero

[*] 5:10 * gorsedd

[*] 5:11 * adnabot, arynaic

[‡] 5:12 ‡ llawenhau

[*] 5:12 * ar

[*] 5:14 * ni

[‡] 5:14 ‡ ydym

[*] 5:16 * yn ol

[‡] 5:17 ‡ aethon yn

[*] 5:18 * cymododd cytunddd

[‡] 5:19 ‡ gyfrif

[*] 5:19 * cymmot

[‡] 5:20 ‡ ervyn

Pen. vj.

Eiriol i vuchedd Christianoc, Ac ar vot gantyn gyffelyp serchvryd yddaw ef, ac ys y ganto ef yddyn hwy. Hefyd ar ymgadw o hanynt y wrth oll halogrwydd [*]delw‐addoliat yn‐corph ac enait, ac na bo cyfadnabot a delw‐addolwyr.

6

Yr Epistol y ddydd cyntaf yn y Grawys.

1VElly nineu can hyny megis yn gydweithwyr a atolygwn yvvch, na dderbyniochvvi rat Duw yn over. 2Canys dywait ef, Yn amser cymradwy ith [*]erglywais, ac yn‐dydd iachydvvrieth ith ganhorthwyais: wely’r awrhon [*]yr amser cymeradwy wele’r awrhon ddydd yr iechedvvrieth. 3Nyd ym ni yn rhoi vn achos [‡]tramcwydd yn‐dim, rac [*]cael bei ar ein gweinidogaeth. 4Eithyr ym‐pop peth ydd ym yn [‡]eiu provi ein hunain val yn wenidogion Duw, [*]yn ammynedd mawr, yn gorthrymderae, yn anghenion, yn‐cyfyngderae, 5yn-gwialenodae, yn‐carcharae, yn‐tervysce, yn‐travaelion, [‡]gan wiliaw, gan vmprydiaw, 6gan burdep, gan wybyddieth, gan [*]hirddyoddef, gan [‡]diriondeb, gan yr Yspryt glan, gan gariat diffuātus 7gan’ air gwirionedd, gan nerth Duw, gan arvae [*]cyfiawnder ar ddeheu ac [‡]aswy, 8gan barch, ac amparch, gan glod ac ac anglod, megis twyllwyr, ac er hyny yn gywir: 9megis yn anadna[*]byddus, ac er hyny yn adnabyddus: megis yn meirw, ac wele ni yn vyw: megis wedy ein cospi, ac nyd wedy ’n lladd: 10megis yn [‡]dristion, ac eto[*]yn ’oestat yn llawen: megis yn dlodion, ac eto yn [‡]cyfoethogi llawer: megis eb ddim cenym, ac eto yn meddyannu[*]pop dim. 11Chvvi Corinthieit y mae ein geneu yn agoret ychwi: ein calon a [‡]ehengwyt. 12Ni’ ch cadwyt yn cyfing ynom ni, eithr ich cadwyt chwi yn gyfing yn eich ymyscaroedd eich vnain. 13Yrowon yn lle taliad, y dywedaf vegis wrth vy [*]meibion. Ehenger chwithe hefyt. 14Nac [‡]iauer‐chwi yn [*]ancymparus gyd a’r anffyddlonion: can ys pa [‡][]gymddeithas ’sydd i wiredd ac anwireð? a’ pha [*]gommun ’sydd y ’oleuni a thywyllwch? 15a’ pha gyssondeb ys ydd [*]i Christ a Belial? neu pa ran’sydd i hwn a gred gyd a’r [‡]hwn ’sy eb ffyð? 16a’ pha gydfot ’sydd i Templ Dduw [*]ac eiddoleu? can ys [*]chwi yw Templ Dduw byw: val y dyvod Duw, [‡]Preswiliaf ynthwynt, ac a rodiaf yn y mewn: a’ byddaf yn Dduw yddwynt, ac hwy vyddant yn popul y mi. 17Can hyny dewch allan oei plith wy, ac ymohanwch, medd yr Arglwydd: ac na chyhwrddwch ddim aflan, a’ mi ach derbyniaf chvvi. 18A’ byddaf ywch yn Dat, a’ chwi vyddvvch yn veibion ac yn verchet i mi, medd yr Arglwydd oll [*]gyvoethawc.

[*] 6:0 * eiddol‐addoliat

[*] 6:2 * wrandawais

[*] 6:2 * y pryd

[‡] 6:3 ‡ cwymp, rhwystr

[*] 6:3 * coddi

[‡] 6:4 ‡ ymosot, ymðangos

[*] 6:4 * mewn

[‡] 6:5 ‡ trwy

[*] 6:6 * hwyrðigio,

[‡] 6:6 ‡ vwynder

[*] 6:7 * vniondeb

[‡] 6:7 ‡ aseu

[*] 6:9 * =bodedic

[‡] 6:10 ‡ trwmveddylio

[*] 6:10 * bop amser

[‡] 6:10 ‡ goludogi

[*] 6:10 * y cwbl, oll

[‡] 6:11 ‡ lydanwyt

[*] 6:13 * vy‐plant

[‡] 6:14 ‡ chwplyser

[*] 6:14 * anghyfelypol

[‡] 6:14 ‡ gyfeillach

[] 6:14 * gyffredinrwydd, gyfraniat

[*] 6:14 ‡ gydvot

[*] 6:15 * rrwng

[‡] 6:15 ‡ anffyddlon

[*] 6:16 * a delweu

[*] 6:16 * ydywch

[‡] 6:16 ‡ Mi adrigaf

[*] 6:18 * alluawc

Pen. vij.

Eu heiriol y mae ef gan addeweidion Duw yd cadw y hunain yn bur, Gan eu diogelu am ei gariat arnyn, Ac nyd yw yn escuso galeted ei awdurtot tu ac atynt, anyd ymhoffi wrthaw, gan ystyried pa vudd a ddaeth ywrth hyny. Am ddauryw [*]dristit.

7

1WEithion can vot i ni yr a ddeweidion hyn, vy‐garedion, [*]ymgarthwn y wrth oll [‡]vrynti y [*]cnawt ac yspryt, gan ymgwplau i saincteiddrwydd yn ofni Duw. 2[‡]Derbyniwch ni: ny wnaetham gainvvedd i nebun: nyd anreithiasem nebun: ny [‡]siomesem nebun. 3Nyd er ech barnedigaeth y dywedaf: can ys rac ddywedais, ych bot chwi yn ein calonheu ni, y gyd varw a’ byw. 4Y mae [*]hyfder vy ymadrodd wrthych: y mae genyf [‡]’orvoledd mawr ynoch: im cyflawnir o ddiddanwch, ac ydd wyf yn dra llawen yn ein oll [*]orthrymder. 5Can ys gwedy ein dyvot i Vacedonia, ny chai ein cnawd ni ddim [*]llonydd, eithr in gorthymid o bop parth, gan ymladdae oddy allan, ac ofnion oddy mywn. 6Eithr Duw, yr hwn a ddiddan yr ei cystuddedic, a’n[]diddanawdd ni [*]gan ddyvodiat Titus: 7ac nyd gan y ddyvodiat ef yn vnic, anyd hefyd y gan y diddanwch y diðenit ef genychwi pan venagawð ef i ni eich awyddvryd chwi, eich [‡]galar, eich [*]anwylserch i mi, mal y llawenhawn yn vwy o lawer. 8Can ys cyd tristeais i chwi a llythyr, nyd edivar yw genyf, cyd [‡]byðei ediuar genyf: can ys [*]gweled yddwyf ddarvot ir llithyr hwnw ych tristau chwi, cyd bei any tros amser. 9Yr awrhon yr wy’n llawē nyd can ich tristëit chwi, anyd am ych tristau i edweirwch: canys tristau a wnaethoch yn [‡]ðuwiol, val na chawsoch enwed yn‐dim y genym ni. 10Can ys duwiol dristit a [*]bair edeuerwch er iechydvvrieth diedivarus: eithr bydol dristit a bair angeu. 11Cāys wely, hyn yma am ðuwiol dristau o hanoch, pa [‡]astudrwyð ei veint a weithioð ynoch: anyd pa [*]amðeffen: anyd pa gilwc: anyd pa ofn: anyd pa ’oglyd: anyd pa wynvyd: anyd pa ddial: ac ym pop peth yr ymðangosasoch ych bot yn pur yn y [‡]devnyð hwn. 12Er wyð paā, er scrivenu atoch, nyd scrivennais oi bleit ef yr hwn a wnaethoedoedd y camvvedd, nac o bleit yr hwn a gafas y camvvedd, and er bod y gofal [*]tu ac atoch chwi yngolwc Duw yn eglur y chwi. 13Am hyny in diddanit ni, achos ych diddanyad chwi: eithr llawenach o lawer [‡]mwy oeddem ni am lawenydd Titus, can [*]lonni y [‡]yspryt ef genwch ’oll. 14Can ys a’s ffrostiais ðim wrthaw am danoch, ny’m cywilyddiwyt: eithr megis y dywedeisam wrthych bop dim yn‐gwirionedd, velly hefyt ydd oedd ein [*]ffrost ni wrth Titus yn gywir. 15Ac y may y [‡]galondit ef yn helaethach tu ac atochvvi, pan goffaeych vvyðdot chwi oll, a’ pha wedd [*]gyd ac ofn ac echryn yd erbyniesoch ef. 16Am hyny llawen wyf can i mi allu ymddiried ynoch ym‐pop dim.

[*] * drymvryd

[*] 7:1 ‡ ymlāhawn

[‡] 7:1 ‡ vndreddi, halogrwyð

[*] 7:1 * corph ac enaid

[‡] 7:2 ‡ Cynwyswch

[‡] 7:2

[*] 7:4 ‡ vy‐diragreithwch, ehovnder

[‡] 7:4 ‡ ymhoffedd

[*] 7:4 * vlinvyd

[*] 7:5 * heddwch

[] 7:6 ‡ gonfforðia

[*] 7:6 * wrth trwy

[‡] 7:7 ‡ wylofain, nad

[*] 7:7 * goglyd

[‡] 7:8 ‡ bu

[*] 7:8 * dyall

[‡] 7:9 ‡ herwyd Duw

[*] 7:10 * weithia

[‡] 7:11 ‡ ’ofal, carc

[*] 7:11 * ymiachad, ymgliriad

[‡] 7:11 ‡ helhynt mater, gwaith

[*] 7:12 * am danoch

[‡] 7:13 ‡ byt

[*] 7:13 * esmwytho

[‡] 7:13 ‡ glaan

[*] 7:14 * gorvoledd bost

[‡] 7:15 ‡ ymyscaroedd

[*] 7:15 * ymddires, hydery

Pen. viij.

Wrth esempl y Macedonieit, A’ Christ y mae ef yn cygori i barhau i gymporth y Sainct tlodion, Gan ganmawl yðyn ddechreu yn dda. Gwedy hyny mae ef yn gorchymyn Titus a’i gydymddeithion yddwynt.

8

1YDd ym ni hefyt yn espesu ywch, vroder, y rhat Duw a roðwyt i Ecclesi Macedonia, 2cāys ym‐mawr brovedigeth gorthrymder yr amylhaoð y llawenyð hwynt ai l’wyr eithaf dlodi a amylhaodd y’w eheaeth haelioni. 3Can ys yn ei gallu (ddwy ’n testiolaethu) ac [*]uchlaw ei gallu, ydd oddent yn ’wyllysgar, 4ac a [‡]weddiesant arnam a mawr ervyn ar dderbyn o hanam y rrat, a’ chymddeithas y weinidogaeth ysydd ir Sainctæ: 5A’ hyn a vnaethant vvy, nyd mal ydd oeðem ni yn edrych am danaw: any y rhoi y hunain yn gyntaf ir Arglwydd, ac yno y ninheu gan ewyllys Duw, 6er bot i ni [‡]annoc Titus, pan‐yw yddaw val y dechreawð, velly ac yddo [*]’orphen yr vnryw rat yn eich plith chvvi hefyt. 7Can val ydd ych yn amylhau ym‐pop dim, [*]yn ffydd a’ gair, a’ gwybodaeth, ac ym‐pop astudrwydd, ac yn eich cariat [‡]i ni, bot i chvvi yr vn modd amylhau yn y rhat hyn hefyt. 8Ny ddywedaf hyn wrth ’orchymyn, anyd o bleit astudrwydd ’rei eraill: am hyny ydd wyf, yn provi [*]rywiowgrwydd eich cariat. 9Can ys adwaenoch [‡]rat ein Arglwydd Iesu Christ, ’sef am iddo ac ef yn [*]gyvoethawc, vynet er eich mwyn chwi yn dlawt, val [‡]can y dlodi ef y cyfoethogit chwi. 10Ac ydd wyf yn ddangos vy meddwl [*]yn hyn; can ys da vyddei hyn ychwi, yr ei a ddechreusoch nyd yn vnic gwneuthur, anyd hefyt wyllysyavv, er es blwyðyn. 11Ac yr awrhon gorphenwch wneuthy ’d hyny hefyt, val megis ac ydd oedd[‡]awydd y wyllysyavv, velly bot y‐chwy hefyt eu [*]o’rphen [‡]o hynn ’sy genych. 12Can ys a’s bydd yn gyntaf ’wyllysgarwch, cymradwy yw [*]erwyð yr hyn ’sy gan ddun, ac nyd erwydd yr hyn nyd yw gantho. 13Ac nyd yvv er esmwytho ar eraill, [‡]a’ch gorthrymu chwitheu. 14Eithr dan yr vn ambot, bot y pryt hyn ’ich [*]helaethrwydd chwi ddivvallu y [‡]eisieu hwy, val y bo hefyt y helaethrwydd hwy [*]tu ac at eich eisieu chwi, val y bo cymmedroldep: 15megis y mae yn escrivenedic, Yr huun a gasclavvdd lawer, nyd oedd gantho [‡]vwy, a’r huun a glascavvdd ychydic, nyd oedd gantho lai. 16Ac y Dduw y bo’r diolvvch, yr hwn a ðodes yn‐calon Titus yr vnryw [*]’ofal y trosoch. 17Cā iddo gymeryd [‡]yr eiriol, and ydd oedd ef mor [*]astud ac ydd aeth [‡]oi vodd yhun yd atoch. 18A’ ni a ddanvonesam hefyt y gyd ac ef y brawd, rhwn s’y a moliant iddo [*]yn yr Euangel trwy’r oll Ecclesi, 19(ac nyd hyny yn vnic, eithr hefyt ef a ddywyswyt gan Ecclesidd yn gydymddeithvvr y‐ni [‡]erwydd y rhat hyn a wasanaethwyt genym er gogoniāt yr vnryw Arglwydd, ac amlygiat eich ewyllysgarwch chvvitheu) 20gā ymochelyd hyn, [*]rac y neb veio arnam yn yr helaethrwydd yma rhyn a [‡]wasanaethir genym, 21yr ei ddym yn racparatoi petheu [*]sybervv, nyd yn vnic rac bron yr Arglwydd, an’d hefyt rac bron dyniō. 22Ac anvonesā y gyd ac wynt ein brawt, yr hwn a brovesam yn vynech o amser y vot yn [‡]ddiwyt, yn llawer o betheu, ac yr owrhon yn ddiwytiach o lawer, am y mawr ymddiriet ’sy genyf ynoch. 23Neu a’s gofyn neb am Titus, efe yvv vy‐cyfaill a’ chydweithydd tu ato‐chwi: neu am ein brodur, y maent yn [*]gennadae yr Ecclesidd, ac yn ’ogoniant Christ. 24Can hyny dangoswch tu ac yddynt wy, a’ rac bron yr Ecclesi brovedigeth o’ch cariat, ac [‡]o’n gorvoledd ’sy cenym [*]o hanoch.

[*] 8:3 * tuhwnt

[‡] 8:4 ‡ archesant

[‡] 8:6 ‡ eiriol

[*] 8:6 * gwplau

[*] 8:7 * mewn

[‡] 8:7 ‡ tu ac atom

[*] 8:8 * naturioldep,

[‡] 8:9 ‡ ddawn

[*] 8:9 * oludoc

[‡] 8:9 ‡ trwy

[*] 8:10 * ar

[‡] 8:11 ‡ parodrwydd

[*] 8:11 * gwplau

[‡] 8:11 ‡ or caffaeliat

[*] 8:12 * yn ol, wrth

[‡] 8:13 ‡ a phwyso

[*] 8:14 * ehengder,

[‡] 8:14 ‡ deffic, digondap

[*] 8:14 ‡ yn borth

[‡] 8:15 * ddim dros ben

[*] 8:16 ‡ gur gark

[‡] 8:17 * y cygcor

[*] 8:17 ‡ ofalus

[‡] 8:17 * ar ei am

[*] 8:18 ‡ sef am precethu

[‡] 8:19 ‡ am, o bleit y rhodd hon

[*] 8:20 * val na

[‡] 8:20 ‡ weinir

[*] 8:21 * honest

[‡] 8:22 ‡ aud, stddyscaetus ddyval

[*] 8:23 * Apostolon

[‡] 8:24 ‡ o’r

[*] 8:24 * am danoch

Pen. ix.

Achos dyuodiat Titus ef ai gymddeithion atynt wy. Mae et yn eiriol rhoi elusen yn dirion, Gan ddangos pa ffrwyth a ddaw o hyny.

9

1CAn ys tuac at am y weinidogeth ir Saintæ, afraid yw i mi scrivenu atoch. 2Can ys adwaen eich [*]ewyllysgarwch chwi, ’rhwn ydd wyf yn ymffrostio am danoch wrth yr ei o Macedonia, gan ddyvvedyt, bot Achaia gwedi hi pharatoi er ys blwyddyn, ach [*]awyddvryd chwi a annogodd lawer. 3A’ mi a ddanvoneis y broder, rac y ein gorvoeð ni am danoch vot yn [‡]over, yn y rhan [*]hon, val (vegis y dywedaisym) y boch parot: 4rac a’s y Macedonieit a ðawā gyd a mi, a’ch cahel chwi yn amparot, yno bot i ni nyd wy ’n dywedyt vot y chwi gael cywilyð [‡]yn yr hyderus ’orvoledd hyn veuvi. 5Erwyð paam mi a dybiaisvod yn angenrait annoc y brodur y ddyvot yn y blaen atoch, a’ chwplau eich [*]bēdith rac ðarparedic, a’ bot yn parat, a’ ddyuot megis o [‡]vendith, ac nyd megis [*]o gympel’. 6A’ hyn bid ich cof, may hwn a heua yn [*]eiriachus, a ved hefyt yn eiriachus, a hwn a heuo yn [‡]ehelaeth, a ved hëfyt yn ehelaeth. 7Megis y [‡]damuno pop dun yn ei galō, velly may iddo roi, nyd yn [*]athrist neu [‡]wrth yr ing: cans Duw a gar roðiawdr tirion. 8Ac y mae Duw yn abl y beri ir oll rat amylhau [‡]arnoch, val y bo ywch ac oll ddigonoldeb genych ym‐pop dim, allu amylhau ym‐pop gweithret da, 9megis y mae yn scrivenedic, Ys tanodd ef ar lled a ’rhoddes ir tlodion: ei [*]giried ef a erys yn [‡]oes oesoedd. 10Hefyt yr hwn a bair had ir heuwr, a bair eisioes vara yn ymborth, ac a [*]liosoca eich had, ac a āgwanega [‡]ffrwyth eich ciried, val o bop rā ich cyuoethoger y [‡]bop calondit‐dda, 11yr hyn a weithia trwyddom ni ddiolvvch y Dduw. 12Can ys gwenidogeth y y gwasanaeth hwn nyd yw yn vnic yn [*]cyflanwy angēreidiae ’r Saintæ, anyd y mae hefyt yn aml gan ddyolch llaweroedd y Dduw, 13(yr ei wrth broviad y weinidogaeth [‡]hon a volant Dduw dros eich [*]cydsynniol ymddarostwngedigaeth ir Euangel Christ, a’ thros eich dibrin gyfraniat yðynt wy, ac y bawp oll) 14a’ chan ei gweddi trosoch, gan ych [*]deisyfu chwi yn vawr, am [‡]yr ardderchawc‐rat Duw ’sy ynoch. 15Ac y Dduw bo’r diolvvch dros ei [*]antraethawl ddawn.

[*] 9:2 ‡ astudrwyð

[*] 9:2 * zelus

[‡] 9:3 ‡ vyned yn wac

[*] 9:3 * hyn

[‡] 9:4 ‡ am y gwastadol vost

[*] 9:5 * ymporth, elusen

[‡] 9:5 ‡ galon erwydd, giried

[*] 9:5 * yn gribddail,

[*] 9:6 ‡ arbedus, yn brin

[‡] 9:6 * hael, yn diriō, mewn ciried

[‡] 9:7 ‡ pucho

[*] 9:7 * vgus

[‡] 9:7 ‡ o ddir, ne gymmell, ne angen

[‡] 9:8 ‡ ywch

[*] 9:9 * gyfiawnder, elusen, haelder

[‡] 9:9 ‡ dragwyðol, ei oes ef

[*] 9:10 * amylha

[‡] 9:10 ‡ doreth ych elusen

[‡] 9:10 ‡ haelioni

[*] 9:12 * diwygio, ðiwallu, cuplau

[‡] 9:13

[*] 9:13

[*] 9:14 * cyfarch, trachwenychu

[‡] 9:14 ‡ y rhagorawl ras

[*] 9:15 * anveidrol rodd

Pen. x.

Mae ef yn cyhwrdd a’r gauprophwyti, ac yn amddeffen y awdurdot ef, gan y hanoc hwynt i vvyðdot. A’ mae yn dangos pa yw y veddiant ef. A’ pha wedd y mae yn ei arfer.

10

1WEithion [‡]mi vi Paul ’atolygaf ywch er [*]gwarder a’ chymesurdap Christ, yr hwn vvrth vot[‡]wydd‐yn‐gwydd yn eich plith, vvyf[*]ddiystyr, ac yn absen yr wyf yn [‡]hyderus arnoch: 2A’ hyn archaf, na ’orvid ym vot yn hyderus pan ytwyf presentol, a’r vn ryw ymddiried. ac ydd wyf yn meddwl bot yn hyderus ar ryw ’r ei, y sawl ’sy in cymeryd ni, val pe rhodiem [*]erwydd y cnawt. 3A’ chyd bom yn rhodio yn y cnawt, er hyny nyd ym yn rhyfelu [‡]erwydd y cnawt. 4(Can ys arvae ein [*]milwriaeth nid ynt cnawdol, anyd nerthoc drwy Dduw, y [‡]vwrw cayrydd ir llawr) 5can vwrw i lawr ddychymygion, a’ phob vchelbeth a dderchefir yn erbyn gwybodaeth Duw, a’ chan gaethiwo pop meddwl i vvyðdawt Christ, 6a’ chenym yn parot y ddiale ar bop anuvyðdot, gwedy cyflanwer eich uvydd dot chwi. 7A edrychw‐chwi ar betheu [*]erwydd golwc? A’s ymddiriet neb yntho yhun y vot [‡]ef yn perthyn i Christ, [*]ystyried hyn drachefn am dano ehū, cā ys val y mae e yn perthyn i Christ, ac velly ydd ym nine[‡]yn perthyn i Christ. 8O bleit pe’s ffrostiwn beth mwy am ein awdurtot, yr hwn a roes yr Arglwydd y ni er adailad, ac nyd er dinistrad y’wch, ny chywilyddiaf. 9Dyvvedyt ydd vvyf hyn rac bot im tybiet megis [‡]ichofni chwi a llythyrae. 10Can ys llythyrae, medd ef, ’sy drymion a’ chedyrn, eithyr ei gorpholeth[*]gydrychiol ys gwan yvv, a’i ymadrodd ’sy [‡]ddielw. 11Tybiet y cyfryw vn val hyn, mae’r vn ryvv rei ac ydym [*]yn‐gair trwy lythryae, a ni yn absent, y cyfryw rei vyddvvn hefyt yn‐gweithret a’ ni vvydd‐yn [‡]gwydd. 12Can ys na vaiddiwn [*]ymgynwys, nau ymgyffelypu a ryvv rei ys y yn eu canmol yhvnain: eithyr nyd yyn yn dyal’ eu bot yn mesuro vnain [‡]wrthyn y vnain, ac yn [*]cyffelypu y vnain ac yn hwy y vnain. 13Eithyr nyd ymhoffwn ni am betheu, nyd yyn o vewn ein mesur, anyd erwydd [*]mesur y [‡]Reol, rhon y rhanawdd Duw i ni hei mesur y [‡]ymgyrhaeddyd ac yd atoch. 14Can nad ym ni yn ymestyn [*]y tuhwnt in mesur, vegis pe na’s ymgyraeddesem yd atoch: can ys ac ato‐chwi y daetham ni dan precethu Euāgel Christ, 15nyd yn ymffrostio o petheu divesur i ni: ’sef am []dravaelion rei eraill: a’ gobeithiwn, gwedy ’r angwanego eich ffydd, gael ein mawrygu genny‐chwi [*]erwydd ein rheol yn ehelaeth, 16ac i mi Euangelyavv yn y gvvledydd hyny yr ei sy y tu [‡]hwnt y chwi: nyd y ni y ymhoffy yn rheol vn arall, sef yn y petheu gwedy y paratoi eisioes. 17Eithyr yr hwn a ymhoffo, ymhoffed yn yr Arglwydd. 18Can ys nyd yr hwn y canmol y hunan, ys ydd gymradwy, anyn yr hwn y mae ’r Arglwydd yn ei ganmol.

[‡] 10:1 ‡ minef myhun

[*] 10:1 * tirionrwydd a’ bneddigeiðrwydd,

[‡] 10:1 ‡ geyrbron

[*] 10:1 * wr gwael, llesc, coec, bychan &c.

[‡] 10:1 ‡ hyf ehofn, can neiown

[*] 10:2 * ar ol

[‡] 10:3 ‡ ar ol

[*] 10:4 * rhyfel

[‡] 10:4 ‡ ddinistro

[*] 10:7 * yn ol

[‡] 10:7 ‡ eiddo, ydo

[*] 10:7 * meðyliet, bwriet

[‡] 10:7 ‡ yddaw

[‡] 10:9 ‡ gyru ofn arnoch

[*] 10:10 * bresennol

[‡] 10:10 ‡ ddiddim, ddibris

[*] 10:11 * ar air

[‡] 10:11 ‡ presennol

[*] 10:12 * ymsengi ymgyfrif

[‡] 10:12 ‡ ac ynwy

[*] 10:12 * compario

[*] 10:13 ‡ Gr. medr

[‡] 10:13 * llinyn

[‡] 10:13 ‡ ddyvot, ymdirwyn, ymdreiglo

[*] 10:14 * dros

[] 10:15 ‡ lafuriae, boenae

[*] 10:15 * yn ol ein llinin

[‡] 10:16 ‡ draw

Pen. xj.

Mae yn dangos mor wyllysgar ydyw ef yðynt. Ardderchawgrwydd ei weinidogeth ef. A’i astudrwydd ynðei. Hoccedion y gau ebestyl. Trawsfarn y Corinthieit. A’i volianneu yntef.

11

1[]OCh na ’oddefech [‡]y chydic ar vy ynfydrwydd, ac yn ddilys yð ywch im goddef. 2Can ys eiddigus wyf am danoch, [*]ac eiddigeð Duwiol: can ys darperais chwi i vn gwra y’ch [‡]gosot vegis[*]morwyn bur i Christ: 3ac ydd wyf yn ofni rac megis y twyllawdd y [*]serph Eua trwy hei [‡]challter, velly bot eich meðyliae chwitheu yn l’ygredic a’ [‡]diryvvio ywrth y [*]semlrwydd ys ydd yn‐Christ. 4O bleit a’s hwn a ddaw, a precetha [‡]amgen Iesu na’r vn a precethesam ni: neu a’ derbyniwch [‡]amgen yspryt nac a dderbyniesoch: neu amgen Euāgel, nac a dderbyniesoch, [*]tec y gallesech y ddyoðe ef. 5Can ys im tyb nyd oeðwn yn iselach na’r gwir bennaf Apostolon. 6A’ chyd bvvyf[‡]drwscl o ymadrodd, er hyny nyd vvyf velly yn‐gwybodaeth, eithr yn eich plith chwi in eglurhawyt yn ollawl, ym‐pop dim. 7A wneuthum i ar vai, can i mi[*]ymestwng vy hun, val y derchefit chwi, a’ chan i mi [‡]precethu y chwi Euangel Christ yn rhat? 8Ecclesidd ereill a espeliais, gan gymeryd cyfloc ganthynt er mvvyn gvvnenthur gwasanaeth y chwi? 9A’ phan oeddwn yn presennol y gyd a chwi, ac [*]arnaf eisieu, ny vu vy‐diogi yn [‡]ammorth i nebun: can ys hyn a vyddei arnaf ei eisieu, a [*]gwplay ’r brodur a ðelynt o Macedonia, ac ym‐pop dim [‡]ydd ymgedwais ac ydd ymgadwaf yn ðibwys arnoch. 10Y mae gwirionedd Christ ynof, na ’oarchëir y gorvoledd hyn yn v’erbyn yn‐[*]gwledydd Achaia. 11Paam? ai[*]can na charaf chwi? [‡]Duw ei gwyr. 12Eithr yr hyn r’wyf yn ei wneuthur, hyny a wnaf: val y torwyf ymaith [*]achos ywrth yr ei a ðeisyfent gael achos, val y ceffit hwy yn gyffelip i ni yn yr hyn y maent, yn ymhoffy. 13Can ys cyfryw [‡]geu ebestyl, gweithwyr twyllodrus ynt, wedy ’r ymrithiaw yn [*]Ebes ylieit Christ. 14Ac nyd rhyvedd: o bleit yntef Satan a ymrithia yn Angel y goleuni. 15Cā hyny nyd mawr yw, cyd ymrithio y wenidogion ef, val peten wenidogion cyfiawnder, yr ei vydd ei dywedd [‡]erwydd y gwaithredoedd hwy. 16Trachefn y dywedaf, na thybiet neb vy‐bot i yn [*]ynfyd: neu ynte cymerwch vi val vn ynfyd, val y gallwy vinef hefyt [*]ymffrostio ycydig. 17Yr hyn a ðywedaf, ny ðywedaf [‡]erwyð yr Arglwyð: eithr val o ynvydrwyð, yn y vawr‐ffrost hon veuvi. 18Can vot llawer yn [*]ymhoffy erwyð y cnawt, minef a ymhoffa hefyt.

Yr Epistol ar y Sul Sexagesima

19Can ys chwi ddyoddefwch yn llawen [‡]vn ynvyt, [*]a chwychwi yn [‡]ddoethion. 20Can ys goddefwch pe caethiwei vn chwi, pe bei vn ich[*]ysu, pe bei vn yn dwyn y arnoch, pe bei vn yn ymðerchafu, pe trawei vn chwi ar eich wynep. 21[*]Am warthad yð wyf yn dywedyt: megis pe bysem yn weinion: eithr ym‐pa beth bynac y bo neb [‡]hyderus (dywedaf yn ynfyt) hyderus yw vynef hefyt. 22Ebraieit ynt, velly vinef: Israelieit ynt, velly vinef: [*]had Abraham ynt, velly vinef: 23gwenidogion Christ ynt (dywedaf val ynwyt) mwy [‡]yw vi: mewn travaelion ym amlach: mewn ffonodiae [*]dros vesur: yn carchare yn amlach: yn bron angeue yn vynych. 24Can yr Iuddeon pempgwaith [‡]yd erbyniais ddauugain gvvialennot[*]anyd vn. 25Teirgwaith im baydwyt a gwiail: vn waith im llapyðwyt: teirgwaith y tores llong arnaf: [‡]nos a’dydd y bum yn y dwfn‐vor. 26Yn [*]ymddeith y bum yn vynych, ym‐periclon llifeiriaint, ym‐periclae llatron, ym‐periclon vy genetleth vyhun, ym‐periclon gan y Cenetloeð, ym‐periclon yn y dinas, ym‐periclon yn y[‡]diffeithvvch, ym‐periclon yn y mor, ym‐periclon ym‐plith [*]gauvrodur, 27[‡]ym‐blinder a’ lluddet, [*]yn‐gwiliae yn vynech, yn newyn a’sychet, yn vmprydie yn wnech, mewn anwyt a’ noethi. 28Eb law y petheu a ddygvvydd o [‡]ddyallan, y mae arnaf [*]gymelri mawr beunydd, nid amgen no gofal tros yr oll Ecclesi. 29Pwy ’sy wā, ac nyd yw vinef wan? pwy [‡]a dramcwyddir, na []loscwy vi? 30A’s [*]dir ymi[‡]ymhoffy, mi a ymhoffa o betheu vy‐gwendit. 31Y Duw, ’sef Tat ein Arglwyð Iesu Christ, yr hwn ’sy [*]vendigedic yn oes oesoedd, a wyr nad wyf yn dywedyt [‡]cel‐wyd. 32Yn Damasco llywiawdr y popul y dan Vrenhin Aretas a barawdd wilio dinas y Damascieit, ac a vynesei vy‐dalha i. 33A’ thrwy ffenestr im gellyngwyt y [*]lawr mewn cawell trwy’r [‡]vagwyr, ac a ddiengais rrac [*]ei ddwylaw.

[] 11:1 Duw

[‡] 11:1 ‡ y chwaen, oric

[*] 11:2 * gan, trwy

[‡] 11:2 ‡ dodi

[*] 11:2 * wyry

[*] 11:3 * neidr

[‡] 11:3 ‡ dichell

[‡] 11:3 ‡ digenedly

[*] 11:3 * gwiriōdep

[‡] 11:4 ‡ arall

[‡] 11:4

[*] 11:4 * da

[‡] 11:6 ‡ gwladaidd

[*] 11:7 * mychany, isely

[‡] 11:7 * euangelu

[*] 11:9 * ac mewn

[‡] 11:9 ‡ ormes

[*] 11:9 * ddywallei

[‡] 11:9 ‡ yr

[*] 11:10 * am

[*] 11:11

[‡] 11:11 ‡ E wyr Duw, Ys gwyr duw

[*] 11:12 * anach, echlysur

[‡] 11:13 ‡ ffalsapostolieit

[*] 11:13 * Apostolion

[‡] 11:15 ‡ yn ol

[*] 11:16 * ffol

[*] 11:16

[‡] 11:17 ‡ yn ol

[*] 11:18 * ymffrostio

[‡] 11:19 ‡ ampwillog

[*] 11:19 ‡ can ych bot chwi

[‡] 11:19 * pwylloc

[*] 11:20 * llyncu,

[*] 11:21 * Erwydd

[‡] 11:21 ‡ hyf, eon

[*] 11:22 * hil, epil, gohelyth

[‡] 11:23 ‡ wy

[*] 11:23 * y tuhwnt, yn ddivesur

[‡] 11:24 ‡ y cefais

[*] 11:24 * amyn

[‡] 11:25 ‡ nosdyðiais yn yr eigiawn

[*] 11:26 * siwrneio

[‡] 11:26 ‡ anialwch

[*] 11:26 * brodur ffeils ne dwyllodrus

[‡] 11:27 ‡ mewn poen govit

[*] 11:27 * mewn anhunedd

[‡] 11:28 ‡ ddieithr, o yvaes

[*] 11:28 * vaich, prysurdep, ympenbleth, cyni

[‡] 11:29 * rwystrir

[] 11:29 ‡ gorvydd arnaf

[*] 11:30 * rait

[‡] 11:30 ‡ ffrostio, ryvygu

[*] 11:31 * volianedic

[‡] 11:31 ‡ teu

[*] 11:33 * bascet

[‡] 11:33

[*] 11:33 ‡ -ddaw

Pen. xij.

Y mae yn ymhoffi yn ei gymeriat, Eithr yn bennaf yn ei uvyðdot, Ac yn dodi achos ei ymffrostiat ar y Corinthieit. Mae yn dangos ddaed ei ewyllys ef yddwynt. Ac yn addaw dyvot atwynt.

12

1NYd lles y mi yn ddiau ymhoffy: cā ys dauaf ar weledigaethae a’ datcuddiedigaetheu yr Arglwydd. 2Mi adwaen ddyn yn‐Christ er ys rhagor i bedair [*]blynedd ar ddec, (pa vn oedd ai yn y corph, ny wn, ai allan o’r corph, ny wn: Duw a wyr) yr hwn a [‡]gymerwyt‐y‐vynydd yd y drydedd nef. 3A’ mi adwaen gyfryw ddyn (ai yn y corph, ai allan o’r corph, ny wn: Duw a wyr) 4[‡]y gymeryd ef y vynydd i Paradwys, ac iddo glybot geiriae [*]andywedadwy, yr ei nyd[‡]rrydd i ddyn ei llavaru. 5O’r cyfryw vn yr ymhoffaf, o hanof vyhun nyd ymhoffaf, oddieithr o’m gwendidæ. 6Can ys pe ’s [*]ymhoffwn, ny vyddwn ynvyt: can ys dywedaf y gwirionedd, eithr eiriachaf, rac y neb dybiet am danaf uch law hyn a wyl vod ynof, neu a glyw genyf. 7A’ rrac [‡]tra ymdderchafael o hanof gan [*]arbenigrwydd y datguddiegaethae, [‡]e roddwyt i mi [*]bingyn yn y cnawt, cenad Satan im cernodio, rac tra ymdderfafæl o hanof. 8Am y peth hwn mi a atolygais yr Arglwyð dairglwaith, ar vot iddo ymadael a mi. 9Ac ef a ddyvot wrthyf, Digon yti vy rhat i: can ys vy‐nerth i a [*]berffeithir trwy wendit. Llawē iawn gan hyny yr ymhoffaf vi yn hytrach yn vy‐gwendidæ, val y trico nerth Christ ynof. 10Can hyny ydd ymddigrifha vi yn‐gwendidæ, mewn amparchion, mewn anghenion, yn ymlidiae, yn‐cyfyngderæ er mwyn Christ: can ys pan wyf wan, yno ddwyf gadarn. 11Ynfyd oeðwn ymffrostio: chwichwi am cympellawð: can ys [‡]dylyeswn i gahel vy‐canmol genychwi: can ys yn‐dim nyd oeddwn iselach na’r gwir bennaf Apostolion, cyd nad wyf ddim. 12[*]Arwyddion Apostolieit a weithredwyt yn ych plith chwi [‡]gā vawr [*]ammynedd, gan arwyddion, a’ rhyveðodae, a’ [‡]nerthoc‐weithredoedd.

13Can ys pa beth yw, ar oeddechvvi yn iselach nac Ecclesidd eraill, odieithr na vum [*]ðiogswrth‐arnoch? maddeuwch i mi hyn o [*]gamvvedd. 14Wely, y drydedd waith vyvi yn parot y ddyvot atoch, ac eto ny byðaf-ðiog‐ormesol‐arnoch: can na cheisiaf yr pethe sydd yddoch, anyd chvvychwi: can na [‡]ðylyei y plant [*]cascly da ir tadeu, anyd y tadeu ir plant. 15A’ myvi yn llawenaf olla [‡]draulia, ac a ymdrauliaf dros eich eneidieu: [*]cyd po vwyaf ich caraf, lleiaf im cerir. 16Eithr [‡]bid na phwyseis arnoch: er hyny can vy‐bot yn [*]gall mi a’ch delhiais a [‡]dichell. 17A [*]hudais i chwi am ych da drwy neb or ei a ddanvonais atoch? 18Mi ddesyfais ar Titus, a chyd ac ef yd anvonais vrawt: a hudodd Titus chwi am ddim och da? any [*]rodiesam yn yr vnryw yspryt? any rodiesam yn yr vn ryw [*]lwybrae? 19Trachefn, a dybygwchvvi may ymgusodi ydd ym ni wrthych? ydd ym yn dywedyt rac bron Duw yn‐Christ. Eithyr gvvneuthur ydd ym bop peth, vygcaredigion, er adailadaeth i chwi. 20Can ys ofny ’rwyf rac pan ðelwyf, na’ch caffwy yn gyfryw rei ac a [‡]vynnwn: ac im ceffir inheu y chwitheu yn gyfryw vn ac ny vynnech, a’ rrac bot ymryson, cenivgenu, [*]digofein cynnenneu, [‡]goganeu ymhustingeu, ymchwyddo ac ancydvot. 21Mae arna vi ofn rrac pan ddelwyf drachefn, vot i’m Duw [*]vyngestwng yn eich plith, a’ dwyn galar dros lawer yr ei a bechasant eisius, ac ny chymeresont ediueirwch am yr aflendit, a’r godinep, a’ [‡]nwyfiant, a wnaethant.

[*] 12:2 * blwydd, blyddynedd

[‡] 12:2 ‡ gyvodwyt Gr. draisiwyt

[‡] 12:4 ‡ bot ei

[*] 12:4 * anrhaethawl

[‡] 12:4 ‡ possibl i ddyn ei hadrodd

[*] 12:6 * rhyfygwn ffrostiwn

[‡] 12:7 ‡ ymgyfodi

[*] 12:7 * ragorieth, odieth, amylder

[‡] 12:7

[*] 12:7 ‡ Gr scolpē, aseth, picell, pric

[*] 12:9 * gwpleir

[‡] 12:11 ‡ dirpreswn

[*] 12:12 * Argoelion

[‡] 12:12 ‡ trwy

[*] 12:12 * ymaros doyoddefgarwch

[‡] 12:12 ‡ meddianteu, galluoedd, gwyrthieu

[*] 12:13 * ’ormesol

[*] 12:13 * sachaed

[‡] 12:14 ‡ dderperei

[*] 12:14 * dresori, ystorio, roi i gadw

[‡] 12:15 ‡ waria,

[*] 12:15 * er

[‡] 12:16 ‡ perhan

[*] 12:16

[‡] 12:16 * ðichellus, gyfrwys

[*] 12:17 ‡ ðespiniais

[*] 12:18 * cherðesam

[*] 12:18 * olion

[‡] 12:20 ‡ ewylyswn

[*] 12:20 * llid

[‡] 12:20 ‡ absen eiriae drwc

[*] 12:21 * vy iselu

[‡] 12:21 ‡ andiweirdep, anlladrwydd, drythyllwc

Pen. xiij.

Mae ef yn bygwth yr ei anhydyn, Ac yn datcā beth yw y veðiāt ef wrth ei testiolaeth hwy hunain. Hefyd y mae yn dangos beth yw effect yr epistol hwn. Yno gwedy darvod iddo y hannoc y wneuthur a ddylyent, y mae yn damuno yddynt lwyddiant yn gwbl.

13

1[]LLyma ’r drydedd waith i mi y ddyvot atoch. Yn‐geneu dau neu dri o testion y bydd safadwy pop gair. 2Racddywedais ywch, a’ racddywedaf ywch: megis be bawn [*]wyð‐yn‐gwyð yr ail‐waith, velly yr scrivenaf yn absen wrth yr ei ym blaē llaw a bechasāt, ac wrth bawp ereill, can a’s dawaf drachefn nyd arbedaf. 3Can y‐chwy geisio []profiat o Christ, yr hwn a ymadrodd ynofi, yr hwn tu ac ato‐chwi nyd yw wan, eithr nerthoc ydyw ynoch. 4Can ys cyd crogit ef [‡]o ran ei wendit, er hyny byw ydyw trwy [*]nerth Duw. A’ diau yw ein bo ninheu yn weinion yntho ef: eithr byw vyddwn y gyd ac ef, trwy nerth Duw tu ac at y chwi. 5Profwch eichunain a ytych yn y ffydd [‡]ecsamnwch ychunain: anyd[*]adwaenwch eichunain, ’sef y’r Iesu Christ vot ynoch, a ddyeithr ychwy vot yn ancymeradwy? 6A’ gobeithaf y gwybyðwch nad ym ni yn [‡]ancymeradwy. 7A’ mi archaf y Dduw na wneloch ðim drwc, nyd er cael eyn [*]egluro ni yn gimradwy, anyd er y chwi wneuthur yr hyn ’sy [‡]sybervv, cyd bom ni megis yn rei ancymeradwy. 8Can na allwn ni vvneuthur dim yn erbyn y gwirioned, amyn tros y gwirionedd. 9Can ys llawen yym pan ydym ni yn weinion, a’ch bot chwitheu yn gryfion: hynn hefyd a ddamunem ’sef eich perfeithrwydd chvvi. 10Am hyny ydd wyf yn eich absen yn scrivennu y petheu hynn, rrac ymy pan vvyf[‡]wydd‐yn gwydd, arver o vot yn dost, [*]wrth y meðiant a roes yr Arglwyð y‐my er adailad, ac nyd er dinistrad. 11Bellach vrodr, ewch yn‐iach: byddwch perfeicth: [‡]ymgofforddiwch: ymgydsynniwch: byddwch vyw yn dangneddefus, a’ Duw y cariat a’r tangneddyf a vydd gyd a chwi. 12Anerchwch eugylydd a chusan sanctaidd. 13Y mae ’r oll Sainctæ yn erchi ych anerch. 14Rat ein Arglwyð Iesu Christ, a’ chariat Duw, a [*]chōmundeb yr Yspryt glan a vo gyd a chwi oll, Amen.

Yr ail epistol at a Corinthieit, a scrivenwyt o Philippi, dinas ym‐Macedonia, ac anuonwyt trwy law Titus a’ Lucas.

[] 13:1 * Hon ywr

[*] 13:2 ‡ yn presennol, yn gynnyrchiol

[] 13:3 * prawf

[‡] 13:4 ‡ herwydd

[*] 13:4 * allu

[‡] 13:5 ‡ Ymbrofwch, ymsillwch, ymgreffwch

[*] 13:5 * wyddoch

[‡] 13:6 ‡ anvad, drwc

[*] 13:7 * gweled, dangos

[‡] 13:7 ‡ honest

[‡] 13:10 ‡ yn presennol, yn gydrychiol

[*] 13:10 * erwydd yr awdurdot

[‡] 13:11 ‡ ymgysiriwch

[*] 13:14 * chymdeithas, ymgyfran

GALEpistol Paul

Apostol at y Galatieit.

1 2 3 4 5 6

Epistol Paul

Apostol at y Galatieit.

Pen. j.

Paul ’sy yn argyhoeddi ei hanwadalwch can yddyn ’oddef ei hudaw gan y gau ebestyl, yr ei a precethent vot yn angenreidiol cadw ceremoniae ’r Ddeddyf er iechedwrieth, Ac yn gwrthgyfarch yr ei ’sy yn precethu amgen vodd no Christ yn llwyrbur. Mae yn dangos y vuchedd y hun, yn mawrhau ei swydd a’i Apostolieth, ac yn declaro y vot y hun yn ’ogyfiuwch a’r Apostolon pennaf.

1

1PAul Apostol (nyd gā ddynion, na thrwy ddyn, anyd trwy Iesu Christ, a’ Duw tat yr hwn y cyvodes ef o veirw) 2a’r oll vrodur ’sy ’gyd a mi, ad Ecclesi Galatia: 3[*] rat vo gyd a chwi a’ thangneðyf y gan Dduw Tat, a’ chan ein Arglwydd Iesu Christ, 4yr hwn y rhoddes y hun dros ein pechotae, val in gwaredai y wrth y cydrychiol vyd drwc yma erwyð ewyllys Duw a’n Tat, 5ir hwn y bo gogoniāt yn oesoedd oesoeð, Amē. 6Ryveð yw genyf mor vuan ich [‡]ysmutwyt ymaith i [*]Euangel arall, y wrth yr vn ach galwesei yn rhat Christ, 7yr hwn nyd oes Euangel arall, anyd bot rei ich [‡]trallodi, ac yn wyllysu [*]datroi Euangel Christ. 8Eithyr pe’s nyni neu Angel o’r nef a brecethei ywch amgen, na hynn a precethesam ywch, [‡]malldigedic vo. 9Mal y racddywedasam, velly y dywedaf yr awrhon drachefn, A’s precetha neb y chwy yn amgenach, nac yd er byniesoch, [*]malldicedic vo. 10Can ys yr owrhon ai precethu ’r wyf athravveth dynion, ai ’r yddo[‡]Duw? ai ceisio ’ðwyf rengu boð dynion? o bleit a’s etwo y [‡]rengwn voð dynion, ny’s byddwn was Christ. 11Weithion y mynnaf ywch wybot, vrodyr, am yr Euangel a precethwyt geny vi, nad oedd hi[*]erwyð dyn. 12Can na’s derbyniais y hi gan ddyn, ac [‡]ny’m dyscwyt hi i mi, eithr trwy ddatguddiat Iesu Christ. 13Can ys clywsoch son am[*]vy‐cytro i gynt, yn y ddeddyf‐Iuddewic, val y tra erlynais ar Eccles Duw, ac ei hanreithiais, 14ac a [‡]vuddiais yn [*]y ddeddyf-Iuddewic goruwch llawer o’m[‡]cyfeillion yn vy‐genetl vyhun, ac oeddwn vwy [*]awyddus o lawer i [‡]a thrawaetheu vy‐tadeu. 15Eithr pan vu dda gan Dduw (yr hwn am [*]gohanesei o groth vy mam, ac am[*]galwesei trwy y rat ef) 16y ddatguddiaw ei Vap [‡]ynof, val y byddei y‐my [‡]y evangelu ef ymplith y Cenetloedd, yn y man nyd[*]ymchwedleyais a chnawt a’ gwaed: 17ac ny ddaethym drachefn i Caerusalem at yr ei ’n a vesynt Apostolion o’m blaen i, anyd myned avvnaethym i Arabia, ac a ðychwelais drachefn i Damasco. 18Yno [‡]gwedy tair blynedd y daethym drachefn i Caerusalem y ymweled a Phetr, ac a [*]arosais y gyd ac ef pempthec diernot. 19A’ nebun or Apostolon ny’s gwelais, [‡]dyeithr Iaco [*]brawd yr Arglwydd. 20Ac am y petheu ’ddwy ’yn y scrivennu atoch, [‡]nachaf vi yn testolaethu geir bron Duw, nad wyf yn dywedyt celwydd. 21Gwedy hyny, yr aethym i dueddae Siria a’ Cilicia: 22can ys ni’m adwaenit wrth wynep gan Ecclesidd Iudaia, yr ei oeddent yn‐Christ. 23Eithr clywed a wnaethent vvy yn vnic rei yn ddyvvedyt, Yr vn oeð yn ein ymlit ni gynt, ’sydd yr awrhon yn [*]precethu’r ffydd, yr hon oedd ef gynt yn hi [‡]anreithiaw. 24A’ [*]gogoneddu Duw a wnaethant am danaf.

[*] 1:3 * Gras

[‡] 1:6 ‡ arweðwyt treiglwyt

[*] 1:6 * athraweth

[‡] 1:7 ‡ trwblio

[*] 1:7 * dadchwelyd

[‡] 1:8 ‡ bid ef yn escymun

[*] 1:9 * bid ffiaidd beth ef

[‡] 1:10

[‡] 1:10 ‡ boðhawn, bodlonwn

[*] 1:11 * yn ol

[‡] 1:12 ‡ nys dyscais hi

[*] 1:13 * vy‐treigl vymwreddiat, vymddugiat, vy‐bucheð, vy‐helhynt

[‡] 1:14 ‡ brofidiais, lwyddais

[*] 1:14 * yr Iuðewiaeth

[‡] 1:14 ‡ ne cyfoedion

[*] 1:14 * Gr. zelotes

[‡] 1:14 ‡ osodiadeu vynhadeu

[*] 1:15 * yscaresei

[*] 1:15

[‡] 1:16

[‡] 1:16 ‡ eglurhau ne, i mi bregethu

[*] 1:16 * chyfrinecheis ymgygorais, ymorolais, chydleisiais, chydsumiais

[‡] 1:18 ‡ ar ben

[*] 1:18 * drigais

[‡] 1:19 ‡ ond, amyn

[*] 1:19 * car

[‡] 1:20 ‡ wele

[*] 1:23 * euangelu

[‡] 1:23 ‡ dinistro

[*] 1:24 * molianu

Pen. ij.

Gan gadarnhau bot y Apostoliaeth ef ywrth Dduw, Y mae yn dangos paam nud enwaedwyt Titus, ac nad yw ef ddim is law yr Apostolion ereill. Ie, a’ darvot iddo [*]argyoeddi Petr Apostol yr Iuddeon. Gwedy hyny mae ef yn dyvot at ei [‡]nod pennaf, ’sef yw hynny provi bot cyfiawnhad yn dyvot yn vnic o rad Duw gan ffydd yn Iesu Christ, ac nyd gan weithredoedd y Ddeddyf.

2

1YNo [*]ar ben pedair blynedd ar ddec gvvedy, yr [‡]aethym y vyny drachefn i Caerusalem y gyd a Barnabas, ac a gymerais y gyd a mi Titus hefyt. 2Ac [*]a escendais gan ddatymguðiat, ac a gyd esponiais ac wynt yr Euangel yr hon yddwyf yn ei phrecethu ym‐plith y Cenetloeð, eithr [‡]o’r nailltu gyd ar ei oedd yn bennaf, rrac mewn vn modd y rhedwn, neu y rhedeswn yn [*]over: 3eithr na Thitus rhwn oedd gyd a myvi, cyd bei ef Groecwr, ny chympellwyt yw enwaedu 4er yr oll ffeils vroder a ymluscesont y mewn: yr ei a ymdroscwyddesent y mewn i []graffu ar ein rhyðdit ni, ’sydd genym yn‐Christ Iesu, er yddynt ein dwyn i gaethiwet. 5Yr ei ny chynwysesam [‡]o ddarestyngedigeth [*]enhyd awr, val y trigei gwirionedd yr yr Euangel yn safadwy y gyd a chwi. 6A’ chan yr ei a dybit eu bot yn vawr, ny ddysceis ddim (beth oedden wy gynt, [‡]ny’m dawr i: ny chymer Duw [*]ansawd vn dyn) er hyny, yr ei pennaf ny chydesponiesant ddim a mivi. 7Eithyr yn‐gwrthynep, pan welesant ðarvot rhoi ato vi yr Euangel yr ei dienwaediat, val y rhoesit i Petr ar yr ei ’r Enwaediat: 8(can ys yr hwn oeð [‡]nerthoc drwy law Petr yn yr Apostoliaeth ar yr ei ’r Enwaediat, oedd hefyt yn nerthoc trwyddofine yn‐cyfor y Cenetloedd) 9a’ phan wybu Iaco, a’ Chephas, ac Ioan am y rat a roddwyt i mi, yr ei a gyfrifir eu bot yn []golofnae, wy roesant i mi ac i Barnabas ddeau ddwylaw cymddeithas, val y byddei y ni precethu ir Cenetloedd, ac wynteu ir ei or Enwaediat, 10gan rybuddio yn vnic ar vod yni goffau ’r tlodion: yr hyn hefyt yr oeddwn yn astud yw wneuthur.

11A’ gwedy dyvot Petr i Antiocheia, mi[*]y gwrthsefais ef yn ei wynep: can ys y vot ar vai. 12O bleit cyn dyvot ’rei ywrth Iaco, ef a vwytaei gyd a’r Cenetloedd: anyd gwedy y dyvot hwy, ef a [*]enciliawdd ac [‡]ymhanodd yvvrthynt, can iddo ofni rac yr ei oeddent o’r Enwaediat. 13A’r Iuddaeon eraill cydffuantu ac ef a wnaethant, yd y n y ðucit Barnabas yw ffuant wy hefyt. 14Eithyr pan welais, nad oeddent yn troedio yn vnion at ’wirionedd yr Euāgel, y dywedais wrth Petr yn‐gwyð pawp oll, A’s tudi ac yn Iuddew wyt yn byw mal y Cenetloedd, ac nyd mal yr Iuddeon, paam y cympelly ni y Cenetloedd y [*]vyw mal yr Iuddeon? 15Nyni y savvl ym Iuddeon [‡]wrth anian, ac nyd pechaturieit o’r Cenetloedd, 16a wyðam na chyfiawnheir dyn gan weithredoedd y Ddeddyf, anyd gan ffydd Iesu Christ: ’sef nyni meddaf, a credesam yn Iesu Christ, mal in cyfiownheid y gan ffydd Iesu Christ, ac nyd gan weithrededd y Ddeddyf, o bleit gan weithrededd y Ddeddyf ny chyfiawnheir vn [*]cnawt. 17Ac a’s wrth geisio cael ein cyfiawni trwy Christ, in ceffir ninheu yn pechaturieit, a ytyw Christ gan hyny yn wenidoc pechot? [‡]Ymbell oedd. 18Can ys a’s adeilaf drachefn y petheu a ðinistrais, ydd wyf yn gwneuthur vyhun yn [*]droseddwr. 19Cā ys myvi trwy’r Ddeddyf [‡]vum varw ir Ddeddyf, ac val y bawn byw y Dduw, 20im crogwyt y gyd a Christ. Val hyn byw ytwyf eto, nyd myvi yr awrhon, eithr Christ ’sy vyw yno vi: ac am y byw ddwy ’r owrhon yn y cnawd byw ddwyf gan ffyð ym‐Map Duw, yr hwn a’m carawdd, ac ei rhoðes y hunan y trosof. 21Nyd wyf yn dirymio rrat Duw: o bleit a’s ywrth y Ddeddyf y mae cyfiawnder, yno y bu varw Christ eb achos.

[*] * goddi, geryddu, veio ar

[‡] ‡ ddevnydd

[*] 2:1 * ympen, yspeit

[‡] 2:1 ‡ escennais

[*] 2:2 * aethym i vyny drwy weledigeth

[‡] 2:2 ‡ wrthyn y hun

[*] 2:2 * ðiffrwyth

[] 2:4 ‡ selu, syllu

[‡] 2:5 * gan, drwy

[*] 2:5 ‡ gymeint ac awr,

[‡] 2:6 * nyd, gwaeth geny vi

[*] 2:6 ‡ prosopon, personam

[‡] 2:8 * ’rymus

[] 2:9 * bilere

[*] 2:11 ‡ a sefeis yn ei erbyn gwrthleddais

[*] 2:12 * ledtynodd

[‡] 2:12 ‡ ymyscarodd

[*] 2:14 * Iuddewu

[‡] 2:15 ‡ o natur

[*] 2:16 * ’sef dyn

[‡] 2:17 ‡ Na’ato Duw

[*] 2:18 * drespaswr anghyfreithiwr, draws

[‡] 2:19 ‡ wyf

Pen. iij.

Mae ef yn ei ceryðy hwy yn dost, Ac yn provi wrth lawer o resymae vot cyfiawnat yn dyvot y can ffydd, Val y mae yn eglur wrth esempl Abraham, Ac wrth swydd, a’ theruyn y Ddeddyf, A’ ffydd.

3

1A Galatieit ynfidion, pwy a’ch [*]llygatdynawdd chwi, val na [‡]’lynech wrth y gwirionedd, i ba ’r ei y [*]racyscythrwyt, Iesu Christ o vlaen eich llygait, ac yn eich plith y crogwyt? 2Hyn yn vnic a chwenychwn ei ddyscu genwch, Ai wrth weithredd y Ddeddyf yd erbyniesoch yr Yspryt, ai wrth glywet precethu’r ffydd? 3A ytych mor ynfydion, a’ gwedy ywch ddechreu yn yr Yspryt, y mynech yr awrhon eich perffeithio gan y cnawt? 4A ddyoddefesochvvi gymeint o betheu yn over? ac a’s yn over yvv. 5Yr hwn gan hyny ’sydd yn trefnu ywch yr Yspryt, ac ’sy’n gwneuthur gwyrthieu yn eich plith, a wna ef hyny wrth weithrededd y Ddeddyf, ai wrth glywet y ffydd gvvedy hei phrecethu?6Nid amgen megis y credawdd Abraham y Dduw, ac ei cyfrifwyt y‐ddaw yn gyfiawnder. 7Gwybyddwch gan hyny, mae yr ei y ’sydd or ffydd, yr ei hyn yw plant Abraham. 8Can ys yr Scrythur yn rac welet, y cyfiawnei Duw y Cenetloedd trwy ffydd, a rac euangelawdd i Abraham, gan ddywedyt, Yno‐ti y bendithir yr oll Genetloedd. 9Ac velly yr ei ’sydd o’r ffydd, a vendithir y gyd a’r ffyddlawn Abraham. 10Can ys cynniuer ac ynt o weithredd y Ddeddyf, y dan velltith y maent: can yscrivenedic yw, Ys malldigedic pop vn nyd erys yn yr oll petheu, a yscrivennir yn llyfer y Ddeddyf, y’w gwneuthur vvynt. 11Ac na chyfiawnir nebun wrth y Ddeðyf yn‐golwc Duw, amlwc yw: can ys y cyfiawn vydd‐byw [*]wrth ffydd. 12A’r Ddeddyf nyd yw o ffydd: eithyr y dyn a wnel y petheu hyny, a vydd byw yntynt vvy. 13Christ a’n prynawdd ni[‡]ywrth velldith y Ddeddyf, pan wnaethpwyt ef yn velldith trosam, (can ys y mae ’n scrivenedic, Ys malldicedic pop vn ’sy ynghroc a’r bren) 14val y delei vendith Abraham ar y Cenetloedd trwy Christ Iesu, val yd erbyniem addewit yr Yspryt trwy ’r ffydd. 15Broder, dywedyt ydd wyf val y gvvna dyniō, Cyd na bo and ambot dyn gwedy y cadarnheir, eto ny ddirymia neb ef, ac ny [*]ðyd dim wrtho.

Yr Epistol y xiij. Sul gwedy Trintot.

16Weithion i Abraham ac [‡]y’w had y gwnaethpwyt y gaddeweidion. Ny ddywet ef, Ac i’r hadae, megis yn dyvvedyt am lawer: eithyr, Ac ith [*]had ti, megis am vn, yr hwn yw Christ. 17A’ hyn a ddywedaf, am y Ddeddyf yr hon oedd petwarcent a dec blynedd ar vcain gwedy, na ddichon hi ðiðymio yr [‡]Ambot yr hon a racgadarnheit gan Dduw erwydd Christ, val y dirymia hi yr aðewit. 18O bleit a’s o’r Ddeðyf y mae ’r etiveddieth, nyd yvv ynteu mwy [*]wrth y gaddewit, eithr Duw a roðes yr etiueddieth i Abraham wrth ’addewit. 19I ba beth gan hyny y gvvasanaetha ’r Ddeddyf? O bleit [‡]trosoddeu y doded y hi, y’n y ðelei yr had hvvnvv y gwnaed yr addewit yddaw: ac y hi a ordeiniwyt gan Angelion [*]yn llaw Cyfryngwr. 20A’ Chyfrynggwr nyd yw [‡]i vn: eithyr Duw ’sydd vn.

21A yvv ’r Ddeddyf gan hyny yn erbyn yr a ddeweidion Duw? [*]Ymbell oeð: Can ys pe rhoesit Deðyf a allesei [‡]beri bywhau, yn wir e vesei cyfiawnder o’r Ddeðyf. 22Eithyr yr Scrythur ’lan a argaeawdd yr oll petheu y dan pechot, y’ny roðdit y gaddewit [*]wrth ffydd Iesu Christ ir sawl a credant. 23Eithr cyn na dyvot y ffydd, in cedwit y dan y Ddeddyf, ac in goarchëit ir ffydd, a ddatguddit rhac llaw. 24Ac velly y Ddeddyf oedd ein hathro in dvvyn at Christ, val in cyfiawnheit ni wrth ffydd. 25Eithr wedy dyuot y ffydd, nyd ym ni mwyach y dan athro. 26Cā ys chwi oll’sy yn plant i Dduw gan y ffydd yn‐Christ Iesu. 27Can ys chvvychvvi oll a’r a vatyddiwyt [‡]i Christ, a wiscesoch Christ. 28Nyd oes nac Iuddew na Groecwr: nid oes na chaeth na rryð: nyd oes na [*]gwrryw na benyw: can ys yr vn ydyw‐chwi oll yn‐Christ Iesu. 29Ac a’s [‡]i Christ yddyvvch, yno yð ywch yn had Abraham, ac yn etiueðion [*]wrth aðewit.

[*] 3:1 * ribodd

[‡] 3:1 ‡ chredech, uvyddhaech

[*] 3:1 * rac argaphwyt

[*] 3:11 * gan

[‡] 3:13 ‡ rrac

[*] 3:15 * ’osyt, rydd

[‡] 3:16 ‡ yddy

[*] 3:16 * hedyn

[‡] 3:17 ‡ testament, dygymot

[*] 3:18 * gan

[‡] 3:19 ‡ camweðe, angyfraithieu

[*] 3:19 * trwy

[‡] 3:20 ‡ rhwng

[*] 3:21 * Na ato Duw

[‡] 3:21 ‡ roi bywyt

[*] 3:22 * trwy, gan

[‡] 3:27 ‡ yn

[*] 3:28 * mab na merch

[‡] 3:29 ‡ Christ ach pieu

[*] 3:29 * can

Pen iiij.

Dangos y mae paam yr ordiniwyt y [‡]ceremoniae. Yr ei ac hwy yn wascodae a orvyð yddyn dervynu pan ddel Christ y disglaer wirionedd. Mae ef yn y hanoc wy drwy ryw gygcorion, Ac yn cadarnhau ei ddadl ac esempl gadarn neu ddamec.

4

Y Sul gwedy Natalic

1WEithian meddaf, tra vo’r etivedd yn [*]vachcen, nyd oes gohāieth rhyngto a gwas, [‡]cyd bod ef yn Arglwydd [*]pawp dim, 2eithr y mae ef y dan [‡]ymgleddwyr a’ llywodraethwyr, yd y pryd a ’osodes y tat: 3Ac velly ninheu pan oeddem vechein, oeddem yn gaithion y dan y gwyddorion y byt. 4Eithr gwedy dyvot cyflawnder yr amser, yd anvones Duw ei Vap yn wneuthuredic o [*]wreic, ac yn wneuthuredic y dan y Ddeddyf, 5val y prynei ef yr ei oedd y dan y Ddeddyf, val y gallem dderbyn y braint[‡]mabwrieth. 6A’ chan eich bot yn veibion, yd anvonawdd Duw Yspryt ei Vap ich calonheu, rhvvn ’sy yn llefain, Abba, Dat. 7Ac velly nyd wyt mwy was, amyn map: ac a’s map, yr vvyt hefyt yn etiuedd i Dduw trwy Christ. 8Sef y pryd, nad adwaenechvvi Dduw, y gwasanethech yr ei, [*]wrth anian nyd yyn dduwieu. 9Ac yr awrhon a chwi yn adnabot Duw, and yn hytrach yn adnabodedic gan Dduw, pa wedd yr ymchwelesoch drachefn at egwan a’ [*]thlodion ’wyddoreu, yr ei y mynwch ymgaethiwo yddynt drachefn yn eich[‡]gwrthgarn? 10Cadw [*]diernodie yð ych, a’ misoeð, ac amseroedd, a’ blynyddedd. 11Mae arnaf ofn am dano’ch, rac darvot i mi [‡]lafurio wrthych yn over. 12Byddwch val vyvi: can ys mivi ’sydd val chwichvvi: broder, atolwc yw’ch: ny wnaethoch ddim [*]eniwed i mi. 13A’ gwyddoch, pan‐yw trwy wendit y cnawt yr evangelais ywch [‡]y waith gyntaf. 14A’ phrawfiad o hanof yr hyn oedd yn vy‐cnawt, ny ðirmigesoch, ac ny [*]’omeddesoch: anyd val Angel Duw, ie val Christ Iesu im derbyniesoch. 15Pa vn yno oedd eich dedwyddwch? can ys ydd wy’n test ywch, pe besei possibil, y tynnesech allan eich llygait, ac y rhoesech i mi. 16Aethym i gan hyny yn ’elyn ywch, o bleit i mi ddywedyt y gwir ywch? 17Y maen hwy [*]yn eiddigedus drosoch [‡]nyd yn iawnvodd: eithr hwy vynent eich cau chvvi allan, val y bei chwi [*]vot ac eiddigedd am danynt wy. 18Eithr peth [‡]daonus yw cwbl garu yn wastad ym‐peth daonus, ac nyd yn vnic pan wyf [*]wydd‐yn‐gwydd a’ chwi, 19vy‐plant‐bychein, yr ei ’rwyf eilwaith yn eu hescor, yd y’n y [‡]ffurfer Christ ynoch. 20A’ mynnwn vy‐bot y gyd a chwi yr awrhon, val y gallwn newidio vy [*]llef: can ys [‡]petrusaw ydd wyf am danoch.

Yr Epistol y iiij. Sul yn y Grawys

21Dywedwch i mi, yr ei a vynnwch vot y dan y Ddeddyf, a ny chlywch y Ddeddyf? 22Can ys mae’n yscrivenedic, vot i Abraham ddau vap, vn o wasanaethwreic, ac vn o’r wreic‐rydd. 23Eithyr hwn oedd o’r wasanaethwyr, a anet [*]erwydd y cnawt: a’ hwn oedd or wreic rydd, a aned wrth yr addewit. 24Wrth y petheu hyn y dyellir peth arall: can ys mamæ hyn yw’r ddau [‡]Testament, vn yr hon yw Agar o vynyth Sina, ’sy yn cenedlu i gaethiwed 25(cā ys Agar neu Sina mynyth yw yn Arabia, ac y maeyn cyfatep i Gaerusalem ys yd yr awrhō) ac y mae yn gaeth hi ai phlant. 26Eithr Caerusalem [*]vchod y sy rydd: yr hon yw ’n mam ni oll. 27Can yscrivenedic yw, Llawenha dydi[‡]ddiepil yr hon nyd wyt yu [*]planta: tor allan a’ llefa, yr hon nyd wyt yn escor: can ’ys ir [‡]ddiffaeth y mae mwy o lawer o blant, nac [*]i hon sy a gwr yddi. 28Can hyny vroder, ydd ym ni vnwedd ac Isaac, yn plant yr addewit. 29Eithr megis y pryd hyny hwn a anet [‡]erwydd y cnawt, a ymlidiai yr vn a aned erwydd yr yspryt, ac velly yr awrhon. 30Eithr pa ddywait yr Scrythur? Bwriwch allan y wasanaethwreic hi a’i map: can na bydd map y wasanaethwreic yn etiuedd gyd a map y vvreic rydd. 31Can hyny vroder, nyd ym ni veibion y wasanaethwreic, anyd y vvreic‐rydd.

[‡] 4:0 ‡ cynneddfeu

[*] 4:1 * vab

[‡] 4:1 ‡ er y vot

[*] 4:1 * oll, ar cwbl

[‡] 4:2 ‡ tutorion, arffedogiō

[*] 4:4 * bun, wreic nith, verch

[‡] 4:5 ‡ mab‐wys, cyn‐wys

[*] 4:8 * o natur

[*] 4:9 * angenoc, eisieuedic, rheidusaidd

[‡] 4:9 ‡ or dechreu o newydd

[*] 4:10 * dyddieu

[‡] 4:11 ‡ drafaelu

[*] 4:12 * camwedd

[‡] 4:13 ‡ yn y blaen

[*] 4:14 * wrthnebesoch, wrthodesoch

[*] 4:17 * ich gorðerchu

[‡] 4:17 ‡ ar gā, yngham,

[*] 4:17 * yn gorllwyn

[‡] 4:18 ‡ tec, prydverth gwiw

[*] 4:18 * yn presentol, yn gydrychiol gyd a chwi

[‡] 4:19 ‡ lunier

[*] 4:20 * llais

[‡] 4:20 ‡ amheu, dowto

[*] 4:23 * ar ol

[‡] 4:24 ‡ Ddygym bot

[*] 4:26 * vry

[‡] 4:27 ‡ anvap, hesp

[*] 4:27 * planny

[‡] 4:27 ‡ ddiwrioc

[*] 4:27 * ir wrioc

[‡] 4:29 ‡ ar ol

Pen v.

Mae ef yn ceisio y tynnu hwy ywrth yr Enwaediat. Ac yn dangos yddyn yr ymladd rhwng yr Yspryt ar cnawt, a’ ffrwytheu pop vn o’r ddau.

5

1SEfwch‐yn‐safadvvy yn y rhyðdit yn rhyddaodd Christ ni, ac na [*]rwyder chwi drachefn ac iau caethiwet. 2[‡]Nacha, mi Paul a ddywedaf wrthych, a’s chvvychvvi a enwaedir arnoch, ny [‡]vuddia Christ ðim ywch. 3Can ys testiaf drachefn i bop dyn, yr hwn a enwaedir arno, y vot ef yn [*]rhwym y gadw ’r [‡]Ddeddyf oll. 4Chwi ach[*]ymddadwnaethoch y wrth Christ: pa ’r ei pynac ich cyfiawnir gan y Ddeddyf, ys cwympesoch y wrth rat. 5Can nyni trwy ’r Yspryt ym yn [‡]gwilied am ’obeith cyfiawnhad wrth ffydd. 6Can ys yn‐Christ Iesu nac Enwaediat ny [*]vuddia ddim, na dienwaediat, anyd ffydd yr hon a waithia [‡]trwy gariat. 7Yr oeddech yn redec yn [*]brydverch: pwy ach rwystrodd, val nad[‡]uvyddhaech ir gwironedd? 8Nyd yvv’r[*]grediniaeth hon ywrth yr hwn a’ch gailw. 9Ychydic [‡]surdoes a sura yr oll [*]does. 10Mae geny vi ’obeith am danoch trwy ’r Arglwydd, na byddwchwi o ddim meddwl amgen: eithyr hwn ’sydd ich trallodi chvvi, a ddwc ei varnedigeth, pwy ’n pynac [*]vo. 11Ac a’s mivy, vroder, ’sydd eto yn precethu ’r Enwaediat, paam ydd ys eto im ymlid? velly ef [‡]ddadwnaed [*]tramcwydd y [‡]groc. 12Och dduvv na thorit ymaith yr ei ach aflonyddant. 13Can ys vroder, ich galwyt chwi i ryðdit: yn vnic nac arvervvch eich ryðdit yn [*]achos ir cnawd, eithr [‡]gan gariat gwasanaethwch bawb y gylydd. 14Can ys yr oll Ddeddyf a gyflanir yn vn gair, ’sef yn hwn, [‡]Cery dy gymydawc mal tuhun. 15A’s ynte[*]cnoi ac yssu y gylydd a wnewch, ymogelwch rac [‡]ymddifa gan y gylydd.

Yr Epistol y xiiij. Sul gwedy Trintot.

16Wrth hyny y dywedaf, Rodiwch yn yr Yspryt, ac na vid ywch gyflanwy trachwāteu y cnawt. 17Cā ys y cnawd a drachwenych yn erbyn yr Yspryt, a’r Yspryt yn erbyn y cnawt: a’r ei hyn a [*]gyverbyniāt y gylyð, val na alloch wneuthur cyfryw betheu ac a vynnech. 18Ac a’s [‡]arweinir chwi y gan yr Yspryt nyd ydych dan y Ddeddyf. 19Sef gweithrededd y cnawd ’sy amlwc, yr ei ynt, tori‐priodas, [*]godineb aflēdit, [‡]nwyfiant, 20delw aðoliat, [*]swyno, [‡]casinep, [‡]cynnēnu, [*]gwynvydu, llit, ymgeiniae, tervyscae, cam‐opinionae, 21cenvigennæ, lladdiadae, meddtot, [‡]glothinep, a’r cyffelyp petheu hyn, am pa ’rei y rac ddywedaf ywch, megis ac y rac ddywedais yvvch, na bydd ir ei a wna’r cyfryw betheu, veddyannu teyrnas Duw. 22Eithr ffrwyth yr Yspryt yw cariat, llawenydd, [*]tangneddyf, [‡]an mynedd, tiriondep, dayoni, ffyðlondep, [*]gwarder, [‡]artempr 23yn erbyn y cyfryw nyd oes vn Ddeddyf. 24Can ys ’rei yddo Christ, a grocesont y cnawnt gyd a’u [*]wniae ai drachwantae. 25A’s byw ydym yn yr Yspryt, rhodiwn hefyt yn yr Yspryt. 26Na ddeisyfwn [‡]wac ’ogoniant, gan ymannoc eugylydd ac yn ym‐genuigennu wrth eu gylydd.

[*] 5:1 * ddalier

[‡] 5:2 ‡ Wele

[‡] 5:2 ‡ lesa, phrofitia

[*] 5:3 * ddyledwr

[‡] 5:3 ‡ cwbl or Gyfreith

[*] 5:4 * ymddileusoch, ymddirymiesoch

[‡] 5:5 ‡ dysgwyl

[*] 5:6 * thal

[‡] 5:6 ‡ gan

[*] 5:7 * dec dda

[‡] 5:7 ‡ chredecst

[*] 5:8 * cygcor hwn

[‡] 5:9 ‡ leven

[*] 5:9 * delpyn

[*] 5:10 * yw

[‡] 5:11 ‡ ddilewyt, e

[*] 5:11 * darvu am

[‡] 5:11 ‡ galanas, atcasrwydd ywrth y groes

[*] 5:13 * echlysur, ddevnydd

[‡] 5:13 ‡ trwy

[‡] 5:14 ‡ Car

[*] 5:15 * brathu

[‡] 5:15 ‡ ymdreulio

[*] 5:17 wrthnebāt

[‡] 5:18 ‡ tywysir, arweddit

[*] 5:19 * ffornicrwydd, puteindra

[‡] 5:19 ‡ anlladrwydd

[*] 5:20 * cyvaredd, Rinie

[‡] 5:20 ‡ gelyniathe, galanas ne ddigasedd

[‡] 5:20

[*] 5:20 * cenvigenueu

[‡] 5:21 ‡ ynyta

[*] 5:22 * heddwch

[‡] 5:22 ‡ hwyr‐ðic, ne hir oðef

[*] 5:22

[‡] 5:22

[*] 5:24 * affeithieu

[‡] 5:26 ‡ clodorwac

Pen vj.

Mae ef yn eiriol arnynt vot yn voneðigaidd wrth y gweinion, A’ dangos ei cariat broderawl ai cymesurdep: Hefyd ar ymgleddu o hanynt wenidogion ei Eccles, Bot parhau, Ymhoffi yn [‡]croc Christ, I adnewyddiat bywyt, Ac yn y dywedd y mae yn damunaw yddynt wy y gyd a’r ffyddlonion eraill oll lwyddiant.

6

1BRoder, a’s gorddiwedwyt dyn mewn ryw vai, chvvychwi ysy yn sprytawl, cyweiriwch y cyfryw vn ac yspryt gwarder, gan dy ystyried tuhun, rac dy temto dithe hefyt. 2[*]Dygwch [‡]drymveichiae y gylydd, ac velly cyflanwch Ddeddyf Christ. 3O bleit a’s tybic neb y vot yn ddim, ac yntef eb vot yn ddim, y mae wedy ei dwyllo gā ei dyb ei hun. 4Eithr provet pop vn y’waith yhunā, ac yno y bydd ganthaw ’orvoleð yno yhun yn vnic ac nyd yn eraill. 5Can ys pop vn a ddwc y vaich yhunan. 6Bit i hwn a ddyscwyt yn y gair, wneuthur hwn y [*]dyscawdd ef yn gyfranoc ou oll dda. 7Na thwyller chwi: ny watworir Duw: can ys pa beth pynac a heua dyn, hyny a ved ef hefyt. 8Can ys hwn a heua [‡]y’w gnawt, o’i gnawt y med lwgredigeth: eithr hwn a heuo ir yspryt, or yspryt y met vywyt tragyvythawl. 9Na vlinwn gan hynny yn yn gwneuthu dayoni: can ys yn ei briavvd‐[*]amser y metwn, a ddieithr i ni [‡]ddefficio. 10A chan hyny tra vo i ni amser, gwnawn ddaioni i bop dyn, ac yn enwedic yr ei, ’sy duylwyth y ffydd.

Yr Epistol y xv. Sul gwedy Trintot.

11Welwch [*]ehelaethet y llythyr a escrivenais atoch a’m llaw vyun. 12Cynniuer ac a vynnent wneuthur wynep‐tec yw’ch yn y cnawt, ’syð ich cympell i vynnu eich enwaedu, yn vnic val nad ymlidir hwy o bleit [*]croc Christ. 13Cā nad ynt wy ehunain yr ei a enwaedir, yn cadw y Ddeddyf, anyd deisyfu cael eich enwaedu chvvi, val yr ymhoffent yn eich cnawt. 14Eithyr na [‡]bo i mi ddim ’or ymhoffi, anyd yn‐croc ein Arglwydd Iesu Christ, gan yr hwn y crogwyt y byt i mi, a’ minheu ir byt. 15Can ys yn‐Christ Iesu nac enwaediat ny [*]vuddia ddim, na dienwaediat, anyd creatur newydd. 16A’ chynniver ac a rodiant []erwydd y rheol hon, tangneddyf vydd arnynt, a’ thrugareð, ac aruchaf Israel Duw. 17O hyn allan na [*]volested neb vi: can ys dwyn yðwyf yn vy‐corph []nodae ein Arglwyð Iesu. 18Vroder, Rat ein Arglwyddd Iesu Christ a vo gyd a’ch yspryt, Amen.

At y Galatieit yr yscrivenwyt hvvn o Ruuein.

[‡] ‡ croes

[*] 6:2 * Arweddwch

[‡] 6:2 ‡ lwytheu

[*] 6:6 * dangosoedd

[‡] 6:8 ‡ yddy

[*] 6:9 * bryd

[‡] 6:9 ‡ lescau

[*] 6:11 * veint, hyd

[*] 6:12 * croes

[‡] 6:14 ‡ ato Duw

[*] 6:15 * thal

[] 6:16 ‡ ar ol

[*] 6:17 * thrwbled

[] 6:17 ‡ arllwybre

EPH

Epistol Paul at

yr Ephesieit.

Pen. j.

Ar ol ei ymanerch, Y mae yn dangos vot yr achos pennaf oi iachawdwrieth hwy yn sefyll yn rydd etholedigeth Duw trwy Christ. Mae ef yn dangos ei wyllys da yn ei cyfor hwy, gan ddiolwch a gweddiaw Duw dros y ffydd hwy. Mawredd Christ.

1

1PAul Apostol Iesu Christ, gan ewyllys Duw, at y Sainctæ, yr ei ’sy yn Ephesus, ar ffyðloniō in‐christ Iesu: 2Rat a vo gyd a chwi, a’ thangneðyf, y [*]gann Dduw ein Tat, a’ chan yr Arglwydd Iesu Christ. 3Bendigedic vo Duw ’sef Tat ein Arglwydd Iesu Christ, yr hwn a’n bendithiawdd a phob bendith ysprytawl yn nefolion yn Christ, 4megis yd etholes ef nyni ynddaw ef, cyn na sailiat y byt, val y byddem sanctaidd, ac yn [‡]ddiargywedd geir y vron ef yn‐cariat: 5yr hwn a’n rac dervynawdd ni, i [*]vabwrieth trwy Iesu Christ yðo ehun, erwydd gwirvodd y ewyllys ef, 6er moliant gogoniant ei rat, [‡]trwy ’r hwn rat y cymeradwyawdd ef nyni yn ei garedic, 7y gan yr vn y mae i ni brynedigeth trwy y waed ef, nid amgen y madduant pechotae, erwydd y [*]’oludawc rat ef: 8a’r hwn y bu ef yn [‡]ampl yn ein cyfor ym pop doethinep a’ dyall, 9ac a egoroð i ni [*]ddirgelwch ei wyllys erwydd ei [‡]rad vodd, rhwn a [*]lunieithesei ef ynðaw, 10nid amgen yn llywodraeth cyfllawnder yr amseredd vod yddaw gyd gynull yn vn bop peth, ac a’r ysydd yn y nefoedd, ac a’r ys ydd yn y ddaiar, sef yn‐Christ: 11yn yr hwn hefyt in [‡]detholwyt pan in rac dervynwyt erwyð ei rac [*]osodiat ef, 12yr hwn a weithreda bop dim [‡]erwydd cygcor y wyllys ehunan, pan yw i ni, yr ei cyntaf a ’obeithesam yn‐Christ, vot er mawl y ’ogoniant ef: 13yn yr hwy hefyt y gobeitheso‐chvvitheu gwedy ywch glywed gair y gwirionedd, ’sef Euangel ein iechedvvrieth chwi, yn yr hon hefyt gwedy ywch gredu, ich inseliwyt [‡]ac Yspryt glan y gaddewit, 14yr hwn yw [*]ernes ein etiveddiaeth, hyd brynedigeth y [‡]meddiant a bvvrcasvvyt er moliant y ’ogoniant ef. 15Erwydd paam hefyt, gwedy i mi glybot son am y ffyð, ’sy genwch yn yr Arglwyð Iesu, a’r cariat [*]ar ir holl Sainctæ, 16nyd wy ’n [‡]peidio a dyolvvlch drosoch, gan eich coffau yn vy‐gweddiae, 17ar vod y Duw ein Arglwydd Iesu Christ, Tat y gogoniant, roddy i chwi Yspryt doethinep, a’ datguddiat trwy y gydnabyddiaeth ef, 18a’r ’oleuo [*]llygait eich dyall val y gwypoch pa vn yw gobaith y [*]alwedigeth ef, a’ pha vn yvv golud y ’ogoneddus etiueddiaeth ef yn y Sainctæ, 19a’ pha [‡]vn yw y tra mowredd y veðiant ef yn ein cyfor, yr ei a gredwn, erwydd gweithrediat ei [*]gadr‐nerth ef, 20yr hynn a weithiawð ef yn‐Christ, pan y cyfodawdd ef o veirw, ac e dodawdd ar ei ddeheulaw yn y [‡]nefoeð, 21[*]tragoruwch oll llywodraeth, a’ meddiant, a’ gallu, ac Arglwyddiaeth, a’ phop Enw, a’r a enwir, nyd yn y byt hwn yn vnic, anyd hefyt yn yr hwn [‡]’sy ar ddyvot, 22ac a ddarestyngawdd bop dim dan y draet, ac y dodes ef goruch pop dim y vod yn ben ir Ecclcs, 23yr hon yw y gorph ef, ’sef y gyflawnder ef yr hwn ’sy ’n cyflanwy [*]pop peth ym‐pop peth.

[*] 1:2 * wrth

[‡] 1:4 ‡ ddigwliedic, ddivei

[*] 1:5 * vab‐wys, tadwys, tadogeth

[‡] 1:6 ‡ ar, gan

[*] 1:7 * gyfoethoc

[‡] 1:8 ‡ helaeth

[*] 1:9 * mysteri

[‡] 1:9 ‡ wirvodd, vodlonrwydd

[*] 1:9 * bwrposesei, osodesei, arvaethesei

[‡] 1:11 ‡ dywiswyt

[*] 1:11 * luniaeth, arvaeth

[‡] 1:12 ‡ ar ol

[‡] 1:13 ‡ a’r

[*] 1:14 * gwystl

[‡] 1:14 ‡ gorescyn

[*] 1:15 * ynghyfor

[‡] 1:16 ‡ gorphwys

[*] 1:18 * golwc

[*] 1:18 * alwad

[‡] 1:19 ‡ beth

[*] 1:19 * gadarn nerthowgrwydd

[‡] 1:20 ‡ nefolion

[*] 1:21 * ympellwch pen

[‡] 1:21 ‡ a ddaw

[*] 1:23 * yr oll betheu

Pen. ij.

Bod mawrygu Rat Christ, rhwn yw vnic achos iechedwrieth. Y mae yn dangos yddyn pa sut popul oeddynt cyn ei gorymchwel, A’ pha suwt ydyn yr awrhon yn‐Christ.

2

1AChwitheu a vyvvocaodd ef, yr ei oeðech wedy meirw yn‐camweddae a’ phechotae, 2yn yr ei, gynt y rhodiech [*]erwydd helhynt y byt hwn [‡]ac erwydd y tywysoc a lywadraetha yn yr awyr, ’sef yr yspryt, ’sy owrhon yn gweithiaw ym‐plant anuvyðdot, 3yn cyfrwng pa rei ydd oeddem ninheu hefyt yn [*]cydtro gynt, yn trachwantae ein cnawt, gan wneuthur ’wyllyse y cnawt, a’r meddwliae, ac oeddem wrth [‡]anian yn blant [*]digofeint, yn gystal ac eraill. 4Eithr Duw yr hwn ’sy [‡]’oludoc yn‐trugaredd, trwy ei vawr gariat a’r yn carodd ef ni, 5a’ phan oeddem wedy meirw gan pechote, a’n cyd vywhaodd ni yn‐Christ, gan rat pa vn yr iachawyt chwi, ac an cyd gyvodes, 6ac a’n[*]cyflehaod yn y nefolion leoedd yn‐Christ Iesu, 7val y dangosei yn yr oesoedd rhac llaw y dirvawr [‡]olud y rat ef, trwy ei garedigrwydd y nyni in‐Christ Iesu. 8O bleit can [*]rat yr iacheir chwi trwy ffydd, a’ hyny nyd o hanoch y‐hunain: [‡]dawn Duw ydyw. 9Nyd [*]o weithrededd, rac y neb ymhoffy. 10Can ys y weithred ef ydym wedy ein creau in‐Christ Iesu y weithrededd da, yr ei a [‡]ddarparodd Duw, val y rhodiem ynthwynt, 11Erwydd paam cofiwch ych bot gynt yn Genetloedd yn‐y cnawt, ac ich gelwit yn ddienwaediat gan yr ei’n, a elwir yr Enwaediat yn‐y cnawt, o waith dwyllaw, 12eich bot, meddaf, y pryd hyny eb Christ, ac yn ddieithredic y wrth wladwrieth Israel, ac yn estronieit ywrth yr ambodae’r addewit, ac eb obeith genwch, ac yn rei ddidduw yn y byt. 13Ac yr awrhon in‐Christ Iesu, yr ei oeðech gynt ym‐pell, [*]a wnaethpwyt yn agoseieit, ’sef trwy waed Christ. 14Can ys efe yw’n tangneddyf, rhwn a wnaeth y ddoyblaid yn vn, ac a ddatododd y gayad y [‡]rhan‐baret, 15gā [*]ðirymio trwy y gnawd ef y [‡]gelyniaeth, ’sef Deddyf y gorchymynnae yr hon ’sy yn hanuod o [*]’ordinadeu, y [‡]wneuthur y ðau yn vn dyn newyð ynðo yhun, gan wneuthur tangneddyf velly, 16ac val y [*]cysiliai ef y ddau a Duw yn vn corph gan y[‡]grogiad ef, a’lladd [*]gelyniaeth wrthei, 17ac a ddaeth, ac a [‡]Euangelawð dangneðyf ywch ’yr ei oeddech ym‐pell, ac ir ei oeddech agosieid. 18Can ys trwyddaw ef y mae i ni y [*]ddwyblaid dywysogeth at y Tat [‡]gan yr vn Yspryt.

Yr Epistol ar ddydd S. Thomas.

19Weithion gan hyny nyd yw‐ch’ mwy ddieithreit a’ dyvodieit: amyn [*]cytddinasieit a’r Sainctæ, ac yn [‡]duylwyth tuy Duw, 20ac wedy eich adailad ar [*]sailvaeniad yr Apostolion a’ Prophwyti, ac yntef Iesu Christ yn bod yn [‡]ben conglfaen, 21yn yr hwn yr oll adailad wedy’ gyssyltu, a dyf yn templ [*]sanctaidd ir Arglwydd, 22yn yr hwn hefyt ych cyf adailwyt chwi y vot yn [‡]drigfan Duw [*]gan yr Yspryt.

[*] 2:2 * ar ddull

[‡] 2:2 ‡ ar oi

[*] 2:3 * treiglo, cyttal

[‡] 2:3 ‡ natur

[*] 2:3 * llid, soriāt

[‡] 2:4 ‡ gyfoethoc

[*] 2:6 * cydosodes

[‡] 2:7 ‡ gyfoeth

[*] 2:8 * ras

[‡] 2:8 ‡ rhoddiat

[*] 2:9 * wrth

[‡] 2:10 ‡ ordeiniodd

[*] 2:13 * ich

[‡] 2:14 ‡ piniwn, vagwyr genol

[*] 2:15 * ddadwueuthur, ddidymio

[‡] 2:15 ‡ digasedd

[*] 2:15 * ddefodeu

[‡] 2:15 ‡ greu

[*] 2:16 * cymmodei

[‡] 2:16 ‡ angeu

[*] 2:16 * galanas, digasedd

[‡] 2:17 ‡ bregethoð

[*] 2:18 * hyfforddrwydd

[‡] 2:18 ‡ trwy

[*] 2:19 * cyfwlad,

[‡] 2:19 ‡ deulu

[*] 2:20 * rowndawl

[‡] 2:20 ‡ sylvaen cyntaf

[*] 2:21 * lan

[‡] 2:22 ‡ breswylfa, gartref, drigle

[*] 2:22 * drwy

Pen. iij.

Dangos y mae achos ei garchar. Deisyfu arnynt nad ymellyngent o ran y ’ovid ef, Ac erchi ar Dduw y mae ei cadarnhhan hwy yn ei Yspryt.

3

Yr Epistol ar ddie ystwyll

1OBleit hyn ydd yvv vi Paul yn carcharor Iesu Christ dros‐y‐chwi y Genetloedd, 2a’s clywsoch ywrth y llywodraeth y Rat Duw a roed i mi [‡]yn eich cyfor, 3sef yvv hyny, bot Duvv gan ddatguddiat gwedy dangos y dirgelwch hyn y‐my (val yr scrivenais vchod yn ychidic ’airiæ, 4wrth yr hyn pan ddarllenoch y gellwch wybot vy‐dyall yn‐dirgelwch Christ) 5yr hwn yn oesoedd eraill ny’s [*]eglurwyt i veibion dynion, val y mae’r awrhon wedy ddatguðiaw yw sainct Apostolion ef a’ Prophwyti gan yr Yspryt, 6’sef bot y Cenetloedd yn gyd etiueddion hefyt, ac yn cydcorph, ac yn gyfranogiō o y addewit ef in‐Christ [‡]gan yr Euangel, 7ir hon im gwnaed i yn wenidawc [*]gan y ddawn y Rat Duw a roed y‐my erwydd [‡]grym y veddiant ef. 8Sef y mivi y lleiaf o’r oll Sainctæ y rhoðwyt y Rat hwn, ar vot i mi [*]Euangelu ym‐plith y Cenetloedd [‡]anchwiliadwy ’olud Christ, 9ac y eglurhau y y bawp pa vn yw cymddeithas y dirgelwch, yr hwn o ddechreuad y byt oeð guðiedic yn‐Duw, ’r hwn a greawð bop dim [*]trwy Iesu Christ, 10er mwyn bot yr awrhon ir llywodraethae ac ir meddiannae yn y lleoedd nefolion yn wybodedic yddyn trwy’r Eccles yr amrywliavvs doethinep Duw, 11erwydd y rrac [‡]’osodiat tragyvythawl, ’rhwn a weithiawdd ef yn‐Christ Iesu ein Arglwyð, 12y gan yr hwn y mae i ni [*]hyder a hyfforddrwydd wrth ’obaith, gan ffyð yndo ef.

Yr Epistol y xvi. Sul gwedy Trintot.

13Erwydd paam ydd archaf arnoch nac [‡]ymellyngoch o bleit vy‐blinderae i er eich mwyn, yr hyn yw eich gogoniant. 14O’r achos hyn y plygaf vy‐glinieu ar Dat ein Arglwydd Iesu Christ, 15(o ba vn yr henwir yr oll [*]tuylwyth yn y nefoedd ac yn y ddaiar) 16val y rhoddo y‐chwy erwydd golud eu ’ogoniant, megis ich nerther yn gadarn gan y Yspryt ef yn y dyn oddymewn, 17modd y trico Christ yn ych caloneu gan ffydd, mal gwedy eich gwreiddier a’ch [‡]dysyler [*]yn‐cariat, 18y boch abl y amgyffred y gyd a’r ol Sainctæ, beth yw lled, a’ hyd a’ dyfnder, ac [‡]vchelder: 19a’ gwybot cariat Christ, yr hwn ’sy [*]tros wybodaeth, val ich llanwer ac [‡]oll gyflawnder Duw. 20Iddaw ef can hyny [*]pwy a ddychon dra lliosocau bop peth ar archom nai a veddyliom, [*]erwydd y meddiant ’sy yn gweithiaw ynom, 21y bo[‡]gogoniant yn yr Eccles yn‐Christ Iesu, trwy’r oll genetlaethae yn oes oesoeð. Amē.

[‡] 3:2 ‡ eroch, tu ac atoch

[*] 3:5 * gwybuwyt agorwyt

[‡] 3:6 ‡ trwy

[*] 3:7 * trwy

[‡] 3:7 ‡ gwaith

[*] 3:8 * bregethu, venegi

[‡] 3:8 ‡ anveidrol

[*] 3:9 * gan

[‡] 3:11 ‡ ddodiat, arvaeth, ddarpar

[*] 3:12 * ryddit

[‡] 3:13 ‡ ddefficioch laesoch

[*] 3:15 * tadogeth, tadwys

[‡] 3:17 ‡ grwndwaler, grwnder

[*] 3:17 * mewn

[‡] 3:18 ‡ vchedd

[*] 3:19 * tuhwnt i

[‡] 3:19 ‡ llawnlloneit

[*] 3:20 * rhwn

[*] 3:20 * yn ol

[‡] 3:21 ‡ moliant

Pen iiij.

Mae ef yn ei hanog i warder, hirddioddef, i gariat a’ thangneddyf, Pop vn i wasanaethu ac adailad eu gylyð a’r dawn a roddes Duw yddaw, Gogelyd rac dysceidaeth ddiethr. Dody ymaith yr hen ymwreddiat y trachwanteu afradlawn, a’ rhodio ym‐buched newydd.

4

Yr Epistol y xvij. Sul gwedy Trintot.

1MIneu gan hynny y carcharor yn yr Arglwyð atolygaf yw’ch ar rodio yn teilwng o’r ’alwedigeth ich galwyt, 2[*]ym‐pop [‡]gestyngeiddtra‐meddwl, a’ [‡]thirionder mewn dyoddefgarwch, gan ymgynnal eu gylyð trwy gariat, 3gan astudiaw cadw vndep yr Yspryt yn rhwymedigeth[‡]tangneddyf. 4Vn corph ysydd, ac vn Yspryt, megis ac ich galwyt yn vn ’obaith eich galwedigeth. 5Vn Arglwydd sy, vn ffydd, vn Batydd, 6vn Duw, a’ That [*]oll, yr hwn ’sy goruwch [‡]oll, a’ thrwy [*]oll, ac ynoch oll.

Yr Epistol ar ddydd. S. Marc.

7Eithr i bop vn o hanam y rhoet y Rat, erwydd y mesur dawn Christ. 8Can hynny y dywait, Pan escendawdd y vynydd ir vchelder, ef a [*]dduc ganto gaethiwed yn gaeth, ac a roddes [‡]roðion y ddynion. 9(Velly, am y‐ddaw escendy, pa beth ydyw, anyd darvot yddaw hefyt ðescendy yn gyntaf ir [*]partheu iselaf or ddaiar? 10Yr vn a ddescendawdd, yw ’r vn ac escendawdd, tra-goruwch yr oll nefoedd, val y cyflanwei ef bop dim) 11Ef gan hyny a roddes rei y vot yn Apostolion, a’r ei yn Prophwyti, a’r ei yn Euangelwyr, a’r ei yn Vugelyð, ac yn [‡]Ddyscyawdwyr, 12er [*]componi y Sainctæ, i waith, y wenidogeth, ac er adāilad corph Christ, 13yd y n y [‡]chyhyrddom oll (yn vndeb ffydd a’ gwybodaeth Map Duw) yn wr [*]cwbl, ac ym mesur [‡]oedran cyflawnder Christ, 14val rhac llaw na byðom mwyach yn plant, yn bwhwmman ac yn ein [*]trawsarwein gan bop [‡]awel dysceidaeth, wrth ddichell dynion, a’ hocced, er [*]cynllwyn twyll. 15Eithyr dilynwn wirionedd yn‐cariat, ac ym‐pop peth cynnyddu yddo ef, ’rhwn yw y pen, ’sef Christ, 16y gan yr hwn y bydd ir corph gwedy darvot ei gomponi ai gyssylltu ynghyt trwy’ bob cymmal, er [‡]ymdrefnyat, (erwyð y grymustr ysydd ym‐mesur pop [*]parth) dderbyn cynnydd ir corph, er ei adailad yhun yn‐cariat.

Yr Epistol y xix. Sul gwedy Trintot.

17Hyn [‡]ynteu a ddywedaf, ac a testiaf yn yr Arglwydd, na bo y chwi o hyn allan rodio mvvy mal y rhotia Cenetledd eraill, yn‐gwagedd ei meðwl, 18ac ei meddwlvryd gwedy ei dywyllu, ac yn ddieithreit ywrth [*]vucheð Dduwiol trwy’r anwybodaeth ysydd ynthwynt gan [‡]galated eu calonheu: 19yr ei gwedy yddyn[‡]ddiddarbodi a ymroesont y [*]ddrythyllwch, y wneuthuriad pop aflendit, yn [*]vnchwant. 20Eithr chwichvvi nyd velly y dyscesoch vvrth Christ. 21A’s bu y chwi ar y glywet ef, ac o’ch [‡]dyscwyt gantho, megis y mae’r gwirionedd yn Iesu, 22sef bot ychwi ddodi ymaith erwydd yr ymwreddiat gynt, 23yr hen ddyn hvvnvv, yr hwn ’sy lygredic [*]wrth y trachwanteu twyllodrus, ac adnewydder chwi [‡]yn yspryt eich meddwl, 24a’ gwiscwch y dyn newydd, yr hwn [*]erwydd Duw a creawyt yn‐cyfrawnnder, a’ gwir sancteidrwyd. 25Erwyd pa am bwrwch ymaith y [*]celwyd, a’ dywedwch bawp vn wirionedd wrth ei gymydawc: can ys aelodeu yym yw gylydd. 26A’s digiwch, ac na phechwch: nac aed haul [‡]ymachelyd ar eich digofeint, 27ac na rowch le i ddiavol. 28A ledrataoð, na ledrataed mwy: eithr yn hytrach llavuried a’ gweithied ai ðwylo y peth ’sy dda, val y bo ganto yw roi ir vn a vo ac eisieu arno. 29Na ðeued vn ymadrawdd llwgredic o’ch geneue: anyd yr vn a vo cymmwys, er [*]mwyniant adailad, val y duco rat ir ei a ei clywant. 30Ac na thristewch yr Yspryt glan Duw, gan yr hwn ich inseliwyt y ddydd y prynedigeth. 31Bwrier ymaith ywrthych pop chwerwydd, a’ digofeint, a’ llid, a’ [‡]llefain, a’ chabl y gyd a’ phop [*]drigioni. 32Byðwch vwynion wrth eu gylydd, a’ thrugarogion, gan vaddeu yw gylydd, megis ac maddeuawdd Duw er mwyn Christ i chwitheu.

[*] 4:2 * gyd

[‡] 4:2 ‡ iselder

[‡] 4:2 * lledneisrwydd, mwynder

[‡] 4:3 ‡ heddwch

[*] 4:6 * pawp

[‡] 4:6 ‡ pop dim

[*] 4:6 * pop dim

[*] 4:8 * gaethiwodd &c.

[‡] 4:8 ‡ ddonieu

[*] 4:9 * rhanneu

[‡] 4:11 ‡ Doctorieit, Dyscodron Athrawon

[*] 4:12 * cynnyrch casclu, elcyt

[‡] 4:13 ‡ chyfarfyddom

[*] 4:13 * perffeith

[‡] 4:13 ‡ maint

[*] 4:14 * amgylch

[‡] 4:14 ‡ gwynt

[*] 4:14 * bwriadu siomedigeth

[‡] 4:16 ‡ ymgymenny, ymdrwsiat

[*] 4:16 * rhan, aelod

[‡] 4:17 ‡ gan hyny

[*] 4:18 * vywyt

[‡] 4:18 ‡ galedrwyð ddelli

[‡] 4:19 * ddifrawy, eb ddiddori

[*] 4:19 ‡ nwyfiant, rwyf

[*] 4:19 * wancus vngwaith, vn swydd

[‡] 4:21 ‡ dangoswyt

[*] 4:23 * trwy, gan

[‡] 4:23 ‡ ac

[*] 4:24 * ar ol

[*] 4:25 * celwydd

[‡] 4:26 ‡ yn y lewenydd, yn y hadef, dan y gayreu

[*] 4:29 * da ar les, y arver

[‡] 4:31 ‡ dyscrethain, diespedan, bloeðio

[*] 4:31 * malis

Pen. v.

Eu hannoc y mae i gariat, Eu rhubyddio y ymogelyd rrac aflendit cupyddtot, ymadrodd ampwyllic, a’ gau ddysc, Bot yn ddiseml. Ymogelyd rac meddwdot, Ymlawenhau a’ bod yn ddiolchgar parth a Duw, Ymestwng bawp yw gylydd. Mae ef yn traethu am priodas corphorawl ac vn ysprytawl rhwng Christ a’i Eccles.

5

Yr Epistol y iij. Sul yn y Grawys.

1BYddwch gan hynny ddilynwyr Duw, val plant caredigol, 2a’ rhodiwch yn‐cariat, megis in caroð Christ ninheu, ac y roddes y hunan y trosā, y vot yn offrwm ac aberth [*]arogl arwynt tec y Dduw. 3Eithyr godinep, a’ phop aflendit, neu [‡]cupyðdot, nac enwer chwaith yn eich plith, val y gwedda y Sainctæ, na [*]chroesaneth, 4nac ymadrodd [‡]ynvyt, na [*]chellwair, y pethau ny chyggweddant, eithr yn gynt rhoddy diolvvch. 5Can ys hyn a wyddoch, am [‡]puteiniwr, na neb aflan, neu [*]cupydd, yr hwn yw [‡]delw‐addolwr, nad oes yddo ddim etiueðieth yn‐teyrnas Christ, a’ Duw. 6Na thwyllet nep chwi a gwac ’airiau: can ys o bleit cyfryw betheu y daw digofeint Duw ar y plāt anuvydd. 7Na vyddwch gan hynny [*]gyfeillion yddynt. 8Can ys yr oeddech gynt tywyllwch, ac yr awrhon goleuni ydych yn yr Arglwydd: rhodiwch mal plant golauni, 9(can ys ffrwyth yr yspryt a hanoedd o bop daoni, [‡]ac vniondep, a’ gwirionedd) 10gan yvvch[*]broui hyn ’sy [‡]gymradwy gan yr Arglwydd. 11Ac na vit yw’ch gyveillach a’r gweithredoeð anffrwythlon y tywyllwch, eithr ac yn gynt [*]argyweddwch hvvy. 12O bleit [‡]croesaneth yw bot adrodd y petheu, a wneir y ganthynt yn guðiedic. 13Eithyr pop peth gwedy ’r argywedder gan y golauni, a eglurir: can ys golauni a eglurha bop peth oll. 14Erwydd paam y dywait ef, [*]Dyffro dydi ’sy yn cuscu, a’ chyvot yn dy sefyll ywrth y meirw, a’ Christ, a ’oleuha y‐ti.

Yr Epistol yr xx. Sul gwedy Trintot.

15Gwelwch gan hyny vot i chwi rodio yn [‡]ddiyscaelus, nyd val andoethion, amyn val doethion, 16gan [*]brynu yr amser: can ys y dyddiae ’sy ðrwc. 17Am hyny na vyddwch ampwyllogion, eithr dyellwch beth yw’ wyllys yr Arglwydd. 18Ac [‡]na veddwoch a’r win, yn [*]y peth y mae [‡]rhythni: eithyr cyflawner chwi a’r Yspryt, 19gan ymðiddan a chwychwi eichunain yn psalmae, ac [‡]emynnae, ac odlae ysprytawl, gan ganu, a’ [*]psalmu ir Arglwydd yn eich calonæ, 20can ddiolvvch yn ’oystat am pop dim y Dduw sef y Tat, yn Enw ein Arglwyð Iesu Christ, 21gan ymddarestwng y’w gylydd yn ofn Duw.

22Y gwragedd, ymestyngwch ich gwyr priawd, megis ir Arglwyð. 23Can ys y gwr yw pen y wreic, megis ac y mae Christ yn ben yr Eccles, ac yntef yw ’r iachawdr y corph. 24Can hyny mal y mae ’r Eccles yn ddarestyngedic i Christ, ac velly [*]bot y gwragedd y’w gwyr priawd ym‐pop dim.

25Y gwyr, carwch eich gwragedd eich un, megis ac y y carawð Christ yr Eccles, ac y rhoes y hunan drostei, 26val y saincteiddiai ef y hi, a’i [*]charthu gan ’olchiat y dwfr trwy’r gair, 27val y gwnelei ef yhi yddo yhun yn Eccles ’ogoniantus, eb [‡]arnei [*]vrycheun neu chrychni, neu ddim or cyfryw bethae: anyd hi bot yn sainctaidd ac yn [‡]ddigwyliedic. 28Velly y dylei gwyr garu ei gwragedd, vegis y cyrph yhunain: hwn a garo ei wreic ei hun y car ehunan. 29Can na chasaodd nebnu erioed ei [*]gnawt yhun, anyd ei vagu a’i [‡]gynnesu, megis ac y[*]gvvna ’r Arglwyð am yr Eccles. 30Can ys aylodeu ydym yvv corph ef, ac oei gnawt, ac o ei escyrn. 31O bleit hyn y gad dyn dat a’ mam, ac y glyn wrth ei wreic, ac y vyddant ill dau yn vn cnawt. 32Dirgelwch mawr yw hyn: eithr dywedyt ydd wyf am Christ, ac am yr Eccles. 33Cā hyny pop vn o hanoch, gvvnewch velly: caret pop vn ei wreic eihun, ’sef megis yhunan a’ bid ir wraic ofni hei gwr.

[*] 5:2 * sawyr tec, gwynt melys

[‡] 5:3 ‡ trachwāt, anghordep

[*] 5:3 * brynti

[‡] 5:4 ‡ lletffol, cuell

[*] 5:4 * chytgam, digrifwch

[‡] 5:5 ‡ godinebwr

[*] 5:5 * trachwantus

[‡] 5:5 ‡ eiddol‐

[*] 5:7 * gyfrāwyr ac wynt

[‡] 5:9 ‡ a’ chyfiawnder

[*] 5:10 * ymorol, ymarddel, dderbyn

[‡] 5:10 ‡ dda, voðlō

[*] 5:11 * cyoeðwch

[‡] 5:12 ‡ gwradwyð, gwrthyn

[*] 5:14 * Dihuna yr hwn a huny a’ chwyn ne sa i vyny.

[‡] 5:15 ‡ ðarbodus, ddichlin, bwyllic

[*] 5:16 * achup yr adec

[‡] 5:18 ‡ nach meðwer gan

[*] 5:18 * yr hwn, hyn

[‡] 5:18 ‡ tra, gormoddedd, ynyt, diwalltrain

[‡] 5:19 ‡ hymnae

[*] 5:19 * odli

[*] 5:24 * bid

[*] 5:26 * glanhau

[‡] 5:27 ‡ vagl

[*] 5:27 * yddi

[‡] 5:27 ‡ ddivei

[*] 5:29 * gic

[‡] 5:29 ‡ veithrin, lonni,

[*] 5:29 * mae

Pen. vj.

Pa wedd y mae ir plant ymddwyn tu ac at ei tadeu, ai mameu, A’ hefyd yntwy tu at ei plant. Gweision tu ai perchen. Perchen gweison, tu ac atynt wynte. Annogiat ir drin ysprytol, a’ pha ryw arvae y dyliei y Christianocion ymladd a’ hwynt.

6

1Y Plant, uvyddewch ich [*]rieni yn yr Arglwyð: can ys hyn ’sy gyfiawn. 2Anrydedda dy dat ath vam (yr hwn yw’r gorchymyn cyntaf ac iddo addewit) 3val y bo yn dda i ti, ac val y bych hir [‡]oesoc ar y ddaiar. 4A’ chvvychvvi dade, na [*]yrrwch eich plant i ddigio: eithyr maethddrinwch wy yn addysc, ac athraweth yr Arglwydd. 5Y gweision, uvyddehewch ir ei sy yn [‡]Arglwyddi ywch, erwydd y cnawt, ac ofn ac echryn yn [*]semplder eich calonæ megis i Christ, 6nyd a llygad‐wasanaeth, megis boddlonwyr dynion, eithyr megis gweision Christ, gan wneuthur wyllys Duw o’r galō, 7ac o wyllys da yn gwasanaethu’r Arglwyð, ac nyd dynion. 8A’ gwybyðwch pa ddaoni pynac a wnel neb, ys hyny a dderbyn ef y gan yr Arglwyð, pa vn bynac ai [*]caeth ai rrydd vo9A’r [‡]Arglwyddi gwnewch-vvitheu’r vn ryw betheu yddynt wy, gan vaddeu bygwthiavv: a’ gwybyddwch vot eich Arglwydd chwi ac wynt yn y nefoedd, ac nad oes [*]braint‐gymeriat gyd ac efe.

Yr Epistol y xxi. Sul gwedy Trintot.

10Am ben hyn, vy‐vroder, ym‐nerthwch yn yr Arglwydd, ac yn cadernit y allu ef, 11Gwiscwch oll arvogeth Duw amdanoch, val y boch abl i sefyll yn erbyn oll [‡]gynllwynion diavol. 12Can nad yw ein ymdrech ni yn erbyn [*]cic a’ gwaed, yn amyn yn erbyn pendevigaetheu, yn erbyn meddianneu, ac yn erbyn llywodron bydol, tyvvosogion y tywyllwch y byd hwn, yn erbyn enwireddae ysprytawl, yr ei ynt yn y’r lleoedd vcheliō. 13O bleit hyn cymerwch atoch oll [‡]arvogaeth Duw, val y galloch wrth [*]ladd yn y dydd [*]blin, a’ gwedy ywch [‡]’orphen pop dim, allv sefyll yn sefydlawc. 14Sefwch gan hyny, wedy amgylchwregesu eich clunieu a gwirionedd, ac ymwiscaw a’ dwyvronnec cyfiawnder, 15ac am eich traet [‡]ac escidiae paratoat yr Euangel tangneðyf. 16Vch pen pop dim, cymerwch [*]darian y ffyð, a’r hwn y gellwch ddiffoddi oll saethae tanllyt [‡]y vall, 17a’ chymrwch [*]helym yr iechedwrieth, a’ chleddyf yr Yspryt, rhwn yw gair Duw. 18A’ gweddiwch bop amser a’ phop ryw weddi ac [‡]ervyn yn yr Yspryt: a’ gwiliwch [*]tu ac at hyn y gyd a phop [*]astudrwydd a’ [*]golochwyt dros yr oll Sainctæ, 19a’ thros‐y‐vinheu, ar roddy i mi ymadrodd, y agoriat vy‐geneu yn [‡]hyderus y venegi dirgelwch yr Euāgel rhon ydd wyf yn genadwri yddei, 20[*]yn rhwym, val y bo ymy ddywedyt yn hyderus o hanei, megis y perthyn i mi ddywedyt yn y peth.

21Ac val y gwypoch hefyd y wrth vy [‡]negeseu i, a’ pha beth ’rwyf [*]yn ei wneuthur, Tychicus vy‐caredic vrawt a’ gwenidoc ffyðlon yn yr Arglwydd, a veneic y’wch yr oll betheu, 22yr vn a ddanvoneis i atoch er mwyn hyny, val y caffech wybot y wrth vy [*]negeseu, ac val y [‡]conffortiei ef eich calonæ. 23Tangneddyf vo y gyd a’r broder, a’ chariat gyd a ffydd o y [*]wrth Dduw Dat, ac ywrth yr Arglwydd Iesu Christ. Rat 24a vo y gyd a’r oll rei a garant ein Arglwydd Iesu Christ, [‡]yvv hammorwolaeth. Amen.

* Hvvn a scrivenwyt o Ruuein, at yr Ephesieit, ac a ddanvonvvyt drwy lavv Tichicus.

[*] 6:1 * tadae ach mamae

[‡] 6:3 ‡ hoedloc

[*] 6:4 ‡ chyffrowch enynwch

[‡] 6:5 ‡ veistreit

[*] 6:5 * wirionrwydd

[*] 6:8 * gwas

[‡] 6:9 ‡ meistreit

[*] 6:9 * prosopolepsia, personarum respectus

[‡] 6:11 ‡ ruthrae

[*] 6:12 * cnawd

[‡] 6:13 ‡ arvae

[*] 6:13 * sefyll

[*] 6:13 ‡ anvad, drwc

[‡] 6:13 * ddarvot, cwplau

[‡] 6:15 ‡ yn escidiedic a. &c.

[*] 6:16 * valen

[‡] 6:16 ‡ yr enwir, y drwc

[*] 6:17 * saylet

[‡] 6:18 ‡ golochwyt gwrthweddi, archan, adolwyn

[*] 6:18 * wrthaw

[*] 6:18 ‡ ystigrwyð, goglud, gweði, ervyn

[*] 6:18

[‡] 6:19 ‡ ehofn, nei eon, llyfasus, ddiragrith

[*] 6:20 * mewn catwyu

[‡] 6:21 ‡ helhynt.

[*] 6:21 * arnaw

[*] 6:22 * helhynt

[‡] 6:22 ‡ diddanei

[*] 6:23 * gan

[‡] 6:24 ‡ yddy anllwgredigeth

PHPEpistol Paul ad

y Philippieit.

1 2 3 4

Epistol Paul ad

y Philippieit.

Pen. j.

S. Paul yn dynoethi ei galon tu ac atynt, Wrth roi diolwch, Gweddiae, A’ damuniadae dros ei ffydd a’i hiechydwrieth. Dangos y mae ffrwyth ei [‡]groc, Ac yn ei hanoc i gyntundep, A’ dyoddefgarwch.

1

1PAul a’ Thimotheus gweisiō Iesu Christ, at yr oll Sainctæ yn‐christ Iesu’r ei’sy yn Philippi, y gyd ar episcopiō, a [*]diaconieit: 2Rat vo gyd a chwi, a’ thangneddyf y [*]gan Dduw ein Tat, a’ chan yr Arglwyð Iesu Christ.

Yr Epistol y xxij. Sul gwedy Trintot.

3Im Duw y dyolchaf gan i mi eich cwbl gofio, 4(bop amser yn veu oll weddiae y drosoch oll, gan weddiaw gyd a llawenydd) 5o bleit y [‡]gymddeithas y sydd y chwi yn yr Euangel, o’r dydd cyntaf yd yr awrhon. 6Ac y mae yn gredadwy genyf hyn yma, [*]pan yw hwn a ðechreoð y gwaith da hyn ynoch, ei gorphen yd yn‐dydd Iesu Christ, 7megis y mae yn [*]iawn i mi [‡]synnied hyn am danoch oll, can ys eich bot yn vy‐[*]calon [‡]yn gystal yn veu rhwymae ac yn veu amndeffen, a’ chadarnhad yr Euangel, []nyd amgen eich bot chvvi oll yn gyfranogiō a mi o’m rhat. 8Can ys Duw yn test ymy, mor orhoff genyf chwychvvi oll [‡]o eigiawn ve‐calon in Iesu Christ. 9A’ hyn a weddiaf, ’sef ar amplhau och cariat etwo vwyvwy yn‐gwybyddiaeth, a’ chwbl ddyall, 10mal y metroch ddosparthu y petheu y bo [*]gohanieth rhyngthynt i gilydd, a’ bot yn puredigion, ac yn [‡]ddidramgwyð, [*]yd yn‐dydd Christ, 11wedy eich cyflawny o ffrwytheu cyfiawnder, yr ein ’sy ynoch trwy Iesu Christ er gogoniant a’ moliant y Dduw.

12Mi a wyllysiwn i chwi wybot, vroder, am y petheu a ddigvvyddavvdd i mi, a daethont yn hytrach [*]yn rhwyddiant ir Euangel, 13val y mae veu rhwymeu i yn Christ yn eglaer yn‐cwbl o’r [‡]Orsedd, ac yn oll lleodd eraill, 14yd y n ydyw llawer o’r broder yn yr Arglwydd yn hyderusach o blait veu rhwymeu i, ac yn llyfasu yn [*]ddiofnusach [‡]draythu’r gair. 15Rei a precethant Christ ’sef drwy genvigen, ac ymryson, a’r ei hefyt o wyllys da. 16Y’n aillplaid yn precethu Christ o gynnen ac nyd yn burol, gan dybied dwyn mwy o [*]vlinder im rhwymeu. 17A’r blait arall o gariat, gan wybot [‡]vy‐dodi i yn carchar[*]er amddeffend yr Euangel. 18Beth er hyny? eto Christ a bregethir ym‐pop [‡]modd, pa vn bynac vo ai o ryw[*]liw, nai yn gywir: ac y mae hyny yn llawen genyf, ac a vydd llawen genyf hefyt. 19Can ys‐gwn y treigla hynn [‡]yn iechedvvrieth i mi, trwy eich [*]golochwyt chvvi, a thrwy ganhorthwy Yspryt Iesu Christ, 20[‡]erwydd veu llwyr ddysgwiliad, a’m gobaith, yn‐dim na’m gwradwydder, eithyr o gwbl [*]hyder, val bop amser, velly yr awrhon y mawrygir Christ yn veu‐corph, i pa vn bynac vo ai gan vywyt ai gan angeu. 21Can ys Christ ys ydd i mi pop vn ym‐bywyt, ac yn angeu yn [‡]enilliat. 22Ac ai byw yn y cnawt vyddei[*]lesad i mi, a’ pha beth a [‡]ddetholaf ny’s gwn. 23Can ys [*]mae yn gyfing arnaf o’r ddautu, gan ddeisyfu[‡]vy‐datdod a’ bot y gyd a Christ, yr hyn ’sy oreu dim. 24Eithr aros yn y cnawt, ’sy yn vwy angenraidiol och pleit chwi. 25A’ hynn a wn yn ddilys, yr arosaf, ac y cydtrigaf y gyd a chwi oll, er buddiant y’wch a’ llawenydd ich ffydd, 26val y bo yn lliosawc eich gorvoledd in Iesu Christ dros‐y‐vi, gan vy‐dyvodiat atoch drachefn. 27Yn vnic ymddugwch, val y mae [*]addas er Euangel Christ, pan yw ai delwyf a’ch gwelet, ai bwyf [‡]absent, bot i mi glywet ywrth eich [*]negesae a’bod y’wch [*]sefyll yn vn yspryt ac yn vn eneid gan ychvvy gydymdrech trwy ffydd yr Euangel. 28Ac yn‐dim nac ofnwch gan eich gwrthnepwyr, yr hyn ’sy yddynt wy yn [‡]argoel cyfercolledigeth, ac y chwitheu o iechedwrieth, a’ hyny gan Dduw. 29Can ys y chwy y rhoespwyt [*]er Christ, nyd yn vnic [‡]vod ywch gredu ynddo ef, anyd hefyt dyoðef [‡]erddo, 30gan vod ychwy yr vn [*]ymdrino, a’r a welsoch yn‐y‐vi, ac yr awrhon a glywch vot ynof’.

[‡] ‡ groes

[*] 1:1 * Gwenidogion

[*] 1:2 ‡ wrth

[‡] 1:5 * cyfranogeth

[*] 1:6 * may

[*] 1:7 ‡ cwplaa

[‡] 1:7 * weddus

[*] 1:7 ‡ varnu, dybiet

[‡] 1:7 * mefyrdot, meðwl, cof

[] 1:7 ‡ nyd anllai

[‡] 1:8 ‡ yn emyscaredd

[*] 1:10 * gohanred, ragor, amravael

[‡] 1:10 ‡ ddianvad

[*] 1:10 * erbyn

[*] 1:12 * er buðiant

[‡] 1:13 ‡ dadleuduy, llys

[*] 1:14 * llai bredych

[‡] 1:14 ‡ ðywedyt, adrodd y

[*] 1:16 * gystudd, ovid

[‡] 1:17 ‡ vy‐bot

[*] 1:17 * dros

[‡] 1:18 ‡ ffordd

[*] 1:18 * rith

[‡] 1:19 ‡ er

[*] 1:19 * gweddi

[‡] 1:20

[*] 1:20 * eovnder

[‡] 1:21 ‡ elw, mantais

[*] 1:22 * wiw, ffrwythwaith

[‡] 1:22 ‡ ddywysaf

[*] 1:23 * rwyf mewn cyfing gyngor o ddeuvodd

[‡] 1:23 ‡ v’ysmuto

[*] 1:27 * teilwng, gweddus tu ac at

[‡] 1:27 ‡ ymaith ywrthych, och gwyð

[*] 1:27 * materon

[*] 1:27 * parhau, ymoystatau meddwl

[‡] 1:28 ‡ arðangos liwat, arwydd

[*] 1:29 * dros

[‡] 1:29

[‡] 1:29 ‡ er ei vwyn

[*] 1:30 * ymdrech

Pen. ij.

Mae ef yn eu cygcori yn uch pen dim i vvylltot, wrth yr hyn yn bennaf y cynhelir y ddysc bur. Gan addaw y byð iddo ef a’ Thimotheus ddyvot ar vrys atynt wy. Ac escuso y mae ef hirdrigiat Epaphroditus.

2

1A D oes[*]neb diddanwch in‐Christ, a’s oes confort cariat, a’s oes neb [‡]cymddeithas a’r Yspryt, a’s oes neb [*]tosturi na’ thrugaredd, 2cyflawnwch veu llawenydd, ar y chwi vot yn vn vryd, a’ chenych yr vn ryvv gariat, ac yn [‡]vneneidiae, ac yn vn varn, 3val na vvneler dim trwy gynnen neu ’wag ’ogoniant, eithyr [*]yn‐gostyngeidrwydd‐calon tybied pop vn vot arall yn well nac ef yhun. 4Nac edrychwch bop vn ar [‡]yr yddoch y chunain, eithr pop vn hefyt ar y petheu ’sydd y eraill.

Yr Epistol y Sul o vlaen y Pasc.

5Bid yr vn veddwl ynoch ac oedd in‐Christ Iesu, 6yr hwn [‡]ac ef yn ffurf Dduw, ny thybiawdd [*]drais vot yn ’ogyfiuwch a Duw: 7eithr ef y [‡]diðymiawð ehun, ac a gymerth arnaw [*]agwedd gwas, ac ei gwnaethpwyt yn gyffelyp i ddynion, 8ac a gaffad yr vn [‡]ffynyt a dyn. Ef a ymostyngawð can vod yn uvydd i angeu, ys angeu [*]croc. 9Erwyd paam hefyt Duw y tra derchafawdd ef, ac a roddes yðo Enw, [‡]uch pen pop enw, 10[*]pan yw yn Enw ’r Iesu i bop glin [‡]estwng yn gystal ir nefolion, a’ daiarolion, ac y danddaiaroliom bethæ, 11ac y bop tauot coffessu mae Iesu Christ yw’r Arglwyð, er gogoniant Duw Tat. 12Erwydd pa bleit veu‐caredigion, megis bop amser yr uvyddhaesoch, nyd megis yn veu‐gwydd yn vnic, eithr yr awrhon yn vwy o lawer yn veu absent, velly gorphenwch eich iechydwrieth ychunain [*]drwy ofn ac echryn. 13Can ys Duw yw’r hwn ’sy yn gweithio ynoch, ’sef yr ewyllys a’r weithred, nid amgen oi vvir wyllys da. 14Gwnewch bop dim yn [‡]ddivurmur ac eb ymddadle, 15val y byddoch yn [*]ddiargywedd, ac yn bur, ac yn veibion i Dduw yn [‡]ddigwliedic[*]ym‐pervedd cenedleth ddrigionus [‡]ddygam, ym‐plith yr ei yð ych yn dysclaerio megis [*]lleuvereu yn y byt, 16yn rrac estend gair y bywyt, er gorfoledd ym yn‐dyð Christ, can na redais yn over, ac na [‡]lavuriais yn over. 17Ie, a’ phe im offrymit ar ucha yr aberth a’ gwasanaeth eich ffydd, llawen yw genyf, a’ chydlawen a’ chwi oll. 18O bleit hyn hefyt byddwch‐witheu lawen, a chydlawenhewch a’ minheu. 19A’ gobeithaf yn yr Arglwydd Iesu, y ddanvonaf Timotheus ar vyrder atoch, vegis im [*]conforter i hefyt, wrth wybot [‡]ywrthych. 20Can nad oes i mi neb o gyffelyp veddwl, yr hwn a ’ofala yn [*]ffyddlawn dros eich negesae. 21Can ys [‡]pawp ’sy yn ceisiaw yr yddyn y hunain, ac nyd yr hyn ’sy yddaw Christ Iesu. 22Eithyr chvvi adwaenoch y [*]brofiadigeth am dano ef, can ys val map y gyd a thad, y gwasanaethoedd ef gyd a mivi yn yr Euangel. 23Hwn gan hyny ’r wy’n gobeitho y ddanvon [‡]cyn gynted ac y gwypwyf pa ddelw vydd y‐my, 24a ’gobeithaf yn yr Arglwydd, y bydd i mi vyhun hefyt ddyvot ar vyrder. 25Eithr ys tybiais vot yn angenraidiol[*]ddanvon veu‐brawd Epaphroditus atoch, veu‐cydweithwr, a’m [‡]cydvilwr, ’sef eich cennad chwi, a’r hwn a vu yn vy‐gwasanaethu inheu o gyfryw betheu ac oeð arnaf i eisieu. 26Can ys yð oeð arno hiriaeth am dano chwi oll, ac athrist iawn ytoedd, can y chwi glybot, y vod ef yn glaf. 27A’ diau y vot ef yn glaf, ac[‡]yn gyfagos y angeu: anyd bot y Dduw drugarhau wrthaw, ac nyd wrtho ef yn vnic, amyn wrthy vi hefyt, rac y‐my gahel [*]tristit ar dristit. 28Mi y danvoneis ef gan hyny yn ddiescaelusach, val pan welech ef drachefn, y llawenhaech, ac y byddwn inheu yn ddidristach. 29Erbyniwch ef gan hyny yn yr Arglwydd [‡]y gyd a chwbl llawenydd, a’ [*]mawrhewch y cyfryw ’rei:30can ys [‡]er mwyn y gwaith Christ y bu ef yn agos i amgeu, ac []ny ðarbodawdd am ei einioes, y gwplau deffic eich [*]gwasanaeth i mi.

[*] 2:1 * vn dim

[‡] 2:1 ‡ cyfraniat

[*] 2:1 * calondit

[‡] 2:2 ‡ vnveddwl

[*] 2:3 * gan iselder, warder meddwl

[‡] 2:4 ‡ ys ydd ywch

[‡] 2:6 ‡ pryd ytoeð

[*] 2:6 * drawsedd

[‡] 2:7 ‡ bychanoeð

[*] 2:7 * gweð, dull gosgedd, delw

[‡] 2:8 ‡ vodd, suwt, drych

[*] 2:8 * croes

[‡] 2:9 ‡ goruwch, aruchaf

[*] 2:10 * val y byddei

[‡] 2:10 ‡ blygu

[*] 2:12 * gyd ac

[‡] 2:14 ‡ ddirwgnach, ddirwyth, ddiymwgach

[*] 2:15 * ddiveius

[‡] 2:15 ‡ ddihawl ddrwc

[*] 2:15 * yn‐canol

[‡] 2:15 ‡ gamweðawc, grwca

[*] 2:15 * goleuae

[‡] 2:16 ‡ thravaelais

[*] 2:19 * diddaner dihudder

[‡] 2:19 ‡ eich cyflwr

[*] 2:20 * bur, ymgeleddgar

[‡] 2:21 ‡ oll

[*] 2:22 * brawf

[‡] 2:23 ‡ er

[*] 2:25 * hebrwng

[‡] 2:25 ‡ cyvaillt

[‡] 2:27 * ym bron

[*] 2:27 ‡ gofit ar ovit, drymð ar drymder

[‡] 2:29 * drwy oll

[*] 2:29 ‡ pherchwch

[‡] 2:30 * o blait

[] 2:30 ‡ ny phrisioð ar

[*] 2:30 * ymgeledd

Pen. iij.

Y mae ef yn y rhubyddiaw hwy y ymogelyt rae gau ddyscodron, yn erbyn pa’r ei y mae ef yn gosot Christ, Ar vn modd y hunan, Ai ddysc ef. Ac yn gwrthbrovi cyfiawnhat dyn y hun.

3

1WEithion, veu‐broder, byddwch lawen yn yr Arglwyð. Nyd blin gen y vi scrivennu yr vn petheu atoch, ac y chwitheu y mae yn beth dilys. 2[*]Goachelwch y cwn: gogelwch ddrwc weithwyr: gochelwch rae y cydtoriat. 3Can ys [‡]Cylchtoriat y dym ni, yr ei a addolwn Dduw yn yr yspryt, ac a [*]ymhoffwn yn‐Christ Iesu, ac nyd ym yn [‡]ymddiried yn y cnawd: 4cyd bei i mi hefyt allu ymddiried yn y cnawt. A thybia nep arall y gallei [*]ymddiried yn y cnawt, ys mwy y galla vi: 5wedy vy enwaedy yr wythuet dydd, o genedl Israel, o []lwyth Ben‐iamin, yn [‡]Ebraiwr or Ebraieit, wrth y Ddeddyf yn Pharisaiad:6erwydd [*]zel yn ymlit yr Eccles: erwydd y cyfiawnder’syð yn y Ddeðyf, yn [‡]ddigwliadvvy. 7Eithr y petheu oedd yn [‡]elw i mi, yr ei hyny a gyfrifwn yn gol’et er mwyn Christ. 8Eithr yn ddilys cyfrif rwyf bop dim yn gollet er mwyn [*]rhagorawl wybodaeth am Christ Iesu veu Arglwyð, er mwyn yr hwn y cyfrifais bop dim yn [*]gollet, ac yddwyf yn ei cfrif yn dom, val y gallwn ennill Christ, 9a’m caffael ynddo ef, sef yvv, nyd a’m cyfiawnder vyhun genyf: ys yð o’r Ddeddyf, anyd yr vn y sydd trwy ffydd Christ, sef y cyfiawnder ys ydd o y gan Dduw trwy ffyð, 10val yr adwaenwyf ef, a’ rhinwedd ei gyfodiadigeth, a’ chymdeithas ei [*]gystuddion, val [‡]im cyffurfer ai angeu ef, 11gan brovi mewn neb ryw voð a [*]gyrayðwn y gyfodiadigeth y meirw: 12nyd val pe bawn wedy ei gyrayddyt eisius, neu vot eisius yn berfeith: eithr dilyn ydd wyf, y geisiavv[‡]emavlyt yn yr hyn er ei vwyn yr ymavaelir ynof y gan Christ Iesu. 13Y broder, nyd wyf yn [*]barnu i mi ymavael ynddo, eithr vn peth ydd vvyf arno:[‡]gellwng dros gof hyn ’sy y tu [*]cefn, a’ a cheisio tynnu at yr hyn ’sy y tu [‡]geyr bron, 14a’ chyrchu at y nod, am y gamp yr vchel ’alwedigeth Duw in‐Christ Iesu. 15Cynnyuer gan hyny o hanom ac ym yn berffeith, [*]synniwn val hyn: ac ad ych yn synniaw yn amgenach, ’sef yr vn peth a ddatgudd Duw ychwy. 16Er hyny yn y peth y daetham ataw, cerddwn wrth yr vn rheol, val y synniom yr vn peth.

Yr Epistol y xxiij. Sul gwedy Trintot.

17Ha‐vroder, byddwch ddilynwyr o hano vi, ac edrychwch ar yr ei, ’sy yn rhodiaw velly, megys ydd ym ni yn esempl y‐chwy. 18Can ys llawer a rodiant, am ba ’rei y dywedeis ywch yn vynech, ac yr awrhon y dywedaf ywch’ dan wylaw, eu bot yn ’elynion [*]Croc Christ, 19yr ei sydd ei dywedd yn [‡]gyfergoll, a’i bola yn Dduw yddvvynt, a’i gogoniant yn [*]wradwydd yddynt, yr ei a synniant am betheu daiarawl. 20Can ys ein [‡]gwladwriaeth ni ’sy yn y nefoedd, o’r lle ydd ym yn edrych am yr Iachawdr, ’sef yr Arglwydd Iesu Christ, 21yr hwn a [*]ysymut ein corph gwael ni, val y gwneler yn [‡]unffurf a y gorph gogoneddus ef, [*]erwydd y nerthovvgrvvydd, gan yr hyn y dychon ef ðarestwng pop dim yddaw yhun.

[*] 3:2 * Ymogelwch

[‡] 3:3 ‡ Enwaediat

[*] 3:3 * lawenychwn

[‡] 3:3 ‡ coelio, gobeitho

[*] 3:4 ‡ coelio, gobeithio

[] 3:5 * roi i bwys

[‡] 3:5 ‡ Ebreiad

[*] 3:6 * awydd, goglyd

[‡] 3:6 ‡ ddigeryðadwy

[‡] 3:7 ‡ enill, vantais

[*] 3:8 * arðerchoc, arbennic

[*] 3:8 * ddirwy, gamlwrw, ddiddim

[*] 3:10 * ddiodðefiade, poenedigaetheu

[‡] 3:10 ‡ y bwyf yn vn wedd

[*] 3:11 * ddelwn

[‡] 3:12 ‡ goddiwes

[*] 3:13 * tybiet, bwrw

[‡] 3:13 ‡ ebryvygu, anghofi

[*] 3:13 * ol

[‡] 3:13 ‡ blaen

[*] 3:15 * meðyliwn

[*] 3:18 * Croes

[‡] 3:19 ‡ damnasiō

[*] 3:19 * gwarth, mefl, cywilydd

[‡] 3:20 ‡ swyddogeth, helhynt

[*] 3:21 * newydia

[‡] 3:21 ‡ unwedd

[*] 3:21 * yn ol y grymuster

Pen. iiij.

Y mae yn ei hannoc y vod o ymwreddiat syberw, Ac yn diolwch yddyn am yr ymgeledd a wnaethoeddynt yddaw ac ef yn‐carchar, Ac velly y mae yn dibennu gan [*]ymiachau.

4

1GAn hyny veu‐broder, caredigion a’ damunedigion, veu llawenydd a’m coron, velly y safoch yn yr Arglwyð, garedigion. 2[*]Atolygaf y Euodias, ac ervyniaf y Syntyche, [‡]synnyet yn gytun yn yr Arglwydd. 3Ac ys archaf arna‐tithe, [*]ffyddlawn gydweddawc cymporth y gvvragedd hyny, yr ei a [‡]lavuriesont y gyd a mi yn yr Euangel, y gyd a Chlement hefyt, a’ chyd ac erail o’m cyd weithwyr, yr ei ’sy ei henwae yn scrivenedic yn y llyfer y bywyt.

Yr Epistol y iiij. Sul yn Aduent.

4Llawenhewch yn yr Arglwydd yn ’oystadawl, a’ thrachefn y dywedaf, llawenewch. 5Bit eich [*]gestyngeiddrwydd yn gydnabyddus y gan bop dyn. Y mae yr Arglwydd [‡]yn agos. 6Na [*]’ofelwch am ddim, eithr ym pop dim dangoser eich [‡]gofynion y Dduw yn‐gweddi, a’ deisyfiad gyd a diolwch. 7A’ [*]thangneddyf Duw yr hwn ’sy uwchlaw pop dyall, a gaidw eich calonae, a’ch meðyliae in‐Christ Iesu. 8Eb law hyn, vroder, pa bethæ pynac ’sy gywir, pa bethe bynac sy[‡]sybervv, pa pethæ pynac ’sy gyfiawn, pa pethe pynac, ’sy pur, pa bethe pynac ’sy[*]garuaidd, pa petheu pynac sydd[‡]o enw da, ad oes vn rhinweð, ac a’d oes dim moliant, meðyliwch am y petheu hyn, 9yr ei’n a ðyscesoch ac a ðerbyniesoch, ac a glywsoch, ac a welsoch yn y vi: y petheu hyny gwnewch, a’ Duw benavvdur tāgneðyf a vyð y gyd a chwi. 10A’llawē wyf hefyt yn yr Arglwyð yn ddirvawr, gan y chwi yr awrhon or dyweð ymadnewyðu i [*]synnied arnaf, am yr hyn cyd baech yn [*]synniet, nyd oeddech yn cahel [‡]enhyd. 11Nyd wy yn dywedyt [*]erwyð eisieu: can ys dyscais ym‐pa gyflwr bynac ydd wyf, vot yn voddlawn yddaw. 12Sef y metraf [*]ymostwng, a’ metraf [*]amlhau: ym‐pop lle, ac ym pop dim im addyscir y vot yn llawn, a’ bod yn newynoc, a’bot yn helaeth, []a’ bod mewn eisiae. 13Ys pop dim a allaf trwy borth Christ, rhwn’sy im nerthu. 14Eithyr ys da y gwanaethoch, ar yvvch gyfrannu [*]i’m gorthrymder i. 15A’ chwi Philippieit, a wyddoch can ys yn dechreuad yr Euāgel, pan aethym i ymaith o Vacedonia, ny chyfrannawdd vn Eccles a mi o [‡]bleit devnydd rhoddy a’ derbyn, amyn chwichvvi yn vnic. 16Can ys‐a myvi yn Thessalonica, chwi a hebrynesshch, vnwaith, ac eilwaith er mwyn veu angenraid i, 17nyd erwydd yr archaf rodd: anyd [*]ys archaf y ffrwyth rhwn all amlhau yn [‡]borth i chwi: 18[*]Pellach ys derbyniais oll, ac mae genyf helaethrwydd: ’sef im cyflavvnwyt, gwedy ym’ dderbyn y gan Epaphroditus y petheu a ddaeth y wrthych, arogl per‐ar wynt, aberth gymradwy a’ thirion gan Dduw. 19[‡]A’r Duw meuvi a gyflanwa eich oll angenraid chvvi[*]erwydd y ’olud ef, gan ’ogoniant yn‐Christ Iesu. 20I Dduw ’sef ein Tad, y bo[‡]gogoniant yn oesoedd oesoedd, Amen.

21Anerchwch yr oll Sainctæ in‐Christ Iesu. Y mae’r broder ’sy gyd a mi, yn eich anerch. 22Yr oll Sainctæ ach anerchant, ac yn bennaf yr ei ynt o tuylu Caisar. 23Rat ein Arglwydd Iesu Christ y gyd a chwi oll, Amen.

O Ruuein yr escriuenwyt at y Philippieit, ac yd anvonvvyt y gan Epaphroditus.

[*] * ganu yn iach.

[*] 4:2 * Gweddiaf

[‡] 4:2 ‡ gydgordio

[*] 4:3 * vy‐gwir gymar

[‡] 4:3 ‡ drasaelysont

[*] 4:5 * arafwch, tiriondep

[‡] 4:5 ‡ wrth law

[*] 4:6 * phryderwch

[‡] 4:6 ‡ airch

[*] 4:7 * heddwch

[‡] 4:8 ‡ honest

[*] 4:8 * garedigawl, ne a berthyn i gariat

[‡] 4:8 ‡ gair

[*] 4:10 * ’ofalu am

[*] 4:10

[‡] 4:10 ‡ arfod, adec

[*] 4:11 * o ran

[*] 4:12 * ymiselu, ymvychanu

[*] 4:12 * ymhelaethu

[] 4:12 ‡ ac

[*] 4:14 * am blinder

[‡] 4:15 ‡ ran, helhynt

[*] 4:17 * mi

[‡] 4:17 ‡ ddosparth

[*] 4:18 * Weithon

[‡] 4:19 ‡ Am &c.

[*] 4:19 * trwy y gyfoeth

[‡] 4:20 ‡ moliant yn tragyvythawl

COL

Epistol Paul ad

Y Colossieit.

Pen. j.

Diolwch y mae i Dduw am ei ffydd hwy, Cadarnhau dysceidaeth Epaphras, Gweddiaw am angwanegiat ei ffyð hwy. Mae yn dangos yddynt y gwir Christ, ac yn dinoethi gau Christ yr Apostolion ffeils. Y mae ef yn cannal ei awdurdut a’i swyddogaeth, Ac am ei waith ar ei cyflawny.

1

1PAul Apostol Iesu Christ, [*]gan wyllys Duw, ac Thimotheus ein brawt, 2at yr ei ’sy yn Colosse, Sainctæ a’ ffyddlon vroder in‐Christ: Rat vo y gyd a chwi, a’ thangneddyf y [‡]gan Dduw ein Tat, [*]a’ chan yr Arglwyð Iesu Christ.

Yr Epistol y xxiiij. Sul gwedy Trintot.

3Yð ym yn diolvvch y Dduw sef Tat ein Arglwydd Iesu Christ, yn ’oystadawl gan weðiaw y trosoch: 4er pan glywsam son am eich ffydd in‐christ Iesu, ac am eich cariat [‡]ar yr oll Sainctæ, 5er mvvyn y gobaith ys ydd wedi hi dodi y‐chwy yn y nefoedd, am yr hon y clywsoch yn y blaen y gan ’air y gwirionedd, sef yvv’r Euangel, 6yr hon ’sy wedi dyvot yd atochwi, megis ac ir oll vyt, ac yn ffrwythawn val y mae yn eich plith chwithe hefyt, o’r dydd hwn y clywsoch, ac y gwir [*]wybuoch ’rat Duw, 7val hefyt y dyscesoch y gan Epaphras ein [‡]annwyl gydwas, yr hwn’sy trosochvvi yn ffyddlawn wenidawc Christ: 8yr hwnn hefyt a [*]amlygawdd y‐ni eich cariat, ysy genych drwy ’r Yspryt. 9Can ys paam ninheu hefyt, er y dyddhvvn y clywsam, nyd ym yn peidiaw a gweddiaw trosoch, ac erchi [*]ar ych cyflawny o wybyddieth y wyllys ef, ym‐pop doethinep, a’ dyall ysprytawl, 10val y rotiwch yn deilwng [‡]gan yr Arglwydd, ai voddhau ef ym pop [*]dim, gan ymffrytholoni ympop gweithred da, a’ thyvu [‡]yn‐gwybodaeth am Dduw, 11wedy ymnerthu [*]ac oll nerth trwy y’ogoneddus veddiant ef, i bob [‡]dioðefgarvvch, a’ [*]hwyrddic y gyd a’ hyfrydwch, 12gan ddyolvvch i’r Tat, yr hwn a’n gwnaeth yn [‡]addas i vot yn gyfranoc o etiueddieth y Sainctæ yn‐goleuni, 13yr hwn a’n gwaredawdd ni ywrth veddiant y tywyllwch, ac a’n ysmutawdd ni y deyrnas y annwyl Vap, 14yn yr hwn y mae y ni brynedigeth trwy y waed ef, ’sef maddeuant pechotae, 15yr hwn yw gwir‐ddelw yr anweladwy Dduw, contenid pop creatur. 16Can ys [*]ganto ef y creawyt pop dim, a’r ys ydd yn y nefoedd, ac ys ydd yn y ðaear, pethæ gwel[‡]edigion, ac angweledigion: ai [*]Thronae, ai Arglwyddiaethae, ai Tywysogaethae, ai Meddiannae, pop dim a’ greawyt ganto ef ac erddo ef, 17ac ef e ’sydd cynn pop dim, ac ynto y mae pop dim yn cyd sefyll. 18Ac efe yw pen corph yr Eccles: efe yw’r dechreuad a’r cyntenid o’r meirw, val ym‐pop dim y caffei y bendeuigeth. 19Can ys‐rengawdd bodd ir Tad, bod yndo ef drigo oll gyflawnedd, 20a’ thrwyddo ef gysyliaw pop dim yddo yhun, a’ heddychu trwy waed y [‡]groc ef bai petheu yn y ddaiar, b’ai petheu yn y nefoedd. 21A’ chwitheu yr ei oeðech gynt ddyeithreit a’ gelynion, can vot eich meddyliae ar weithredoeð drwc, yr awrhon hefyt a gysyliawdd ef, 22yn‐corph ei gnawt trwy angae, er y’ch gwneuthur chvvi yn sainctaidd, ac yn [*]ddiveius ac yn ddigwliedic gar y vron ef. 23A’s [‡]aroswch, wedy ’ech[*]sailio ach ffyrfhau yn y ffydd, ac na’ch [‡]ysmuder ywrth ’obaith yr Euangel, am yr hon y clywsoch son, ac a precethwyt i bop creatur a’r ’sydd y dan y nef ir hon ydd yw vi Paul yn wenidawc. 24Yr awrhon ydd wyf yn llawenychu yn ve‐dioddefeu y trosoch, ac yn cyflawny oedd yn [*]ol o [‡]gystuddiae Christ yn veu‐cnawd i, er mvvyn y gorph ef, rhwn yw’r Eccles, 25i’r hon ydd wyf yn wenidawc, [‡]erwydd [*]llywodraeth Duw, yr hynn a roddwyt i mi [‡]yn eich cyfor chwi, y gyflanwy gair Duw, 26sef y dirgelwch oedd cuddiedic [*]er ys oes oesoedd, ac er ys oll genedlaethae, ac yr awrhon a eglurwyt [‡]y’w Sainttæ ef, 27i’r ei yr [*]wyllysai Duw yddyn gahel gwybot [‡]pa yw golud y dirgelwch hyn ym‐plith y Cenetloedd, yr hwn ’olud yw Christ yn [*]y chwi, y gobeith gogoniant, 28yr hwn ydd ym ni yn ei bregethu, gan rybyddiaw pop dyn, a’ [‡]dyscu pop dyn [*]ym‐pop doethinep, val y [‡]gosotom bop dyn yn berffeith yngvvydd Christ Iesu: 29at yr hyn ydd wyf i hefyt yn [*]ymtravaelu ac yn [‡]ymdrech, [*]erwydd y waithred ef rhon ’sy yn gweithio ynof’ yn nerthol.

[*] 1:1 * trwy, wrth

[‡] 1:2 ‡ wrth

[*] 1:2 * ac ywrth

[‡] 1:4 ‡ ir

[*] 1:6 * adnabnoch

[‡] 1:7 ‡ caredic, cu

[*] 1:8 * venagodd

[*] 1:9 * bot

[‡] 1:10 ‡ or, ir

[*] 1:10 * peth

[‡] 1:10 ‡ yn ymwybot a

[*] 1:11 * gan

[‡] 1:11 ‡ ymaros

[*] 1:11 * ammyneð

[‡] 1:12 ‡ gymesur

[*] 1:16 * yndo, trwyddo

[‡] 1:16 ‡ =adwy

[*] 1:16 * Eisteðfae

[‡] 1:20 ‡ groes

[*] 1:22 * ddiargywedd

[‡] 1:23 ‡ perhewch

[*] 1:23 * grwndwalu ach sicrau

[‡] 1:23 ‡ ymoder

[*] 1:24

[‡] 1:24 * deffic gofidie

[‡] 1:25 ‡ can trwy wrth

[*] 1:25 * trefnit, ordinhat

[‡] 1:25 ‡ eroch

[*] 1:26 * o ddechre byd

[‡] 1:26 ‡ yddy

[*] 1:27 * mynei

[‡] 1:27 ‡ beth yw cyfoeth

[*] 1:27 * o

[‡] 1:28 ‡ dangos y

[*] 1:28 * ac oll

[‡] 1:28 ‡ presentom

[*] 1:29 * llavurio

[‡] 1:29 ‡ ymdraphillio

[*] 1:29 * wrth, yn ol

Pen. ij.

Gwedy yddaw destolaythu ddaed ei wyllys ef yddynt, Y mae ef yn ei rhybyddio nad ymchwelōt yn [*]wysc ei cefn ywrth Christ. I wasaneth Angelion, neu ddychymic arall, neu ynte ceremoniae ’r ddeddyf, Yr ei a ’orphenesont ei swyð, ac eu tervyuwyt in‐Christ.

2

1CAn ys wyllisiwn y chwi wybot pa veint [*]ymdrech ’sy [‡]arnaf er eich mwyn chvvi, ac er yr ei [*]o Laodiceia, ac er mvvyn yr ei ny welsant [‡]veu wynep yn‐cnawt, 2val y confforthit eu calonae, ac eu cyssyltit vvy ynghyt yn‐cariat, ac ym‐pop golud gwbl gredadwy ddyall, adnabot dirgelwch Duw ’sef y Tat, a’r yddavv Christ: 3yn yr hwn y mae yn‐cuddiedic oll tresorae doethinep a’ gwybodaeth. 4A’ hyn rwy’n ei ddywedyt, rac bot i nebvn eich [*]twyllo a’ geiriae [‡]hygoeliadvvy, 5Can ys cyd bwyf ancydrychiol yn y cnawt, er hyny ydd wyf gyd a chwi yn yr yspryt yn llawenechu, ac yn gweled eich [*]trefn, a’ [‡]ffyrfder eich ffydd in‐Christ. 6Megis gan hyny yd erbyniesoch Christ Iesu yr Arglwyð, felly rhodiwch ynðo, 7yn wraiddiedic ac yn adaliedic ynðo ef, ac wedy ymgadarnhau yn y ffydd, val ich dyscwyt, can ymamplau ynddei gan ddyolwch. 8Ymogelwch rac bot neb a’ch espeilio trwy [*]philosophi a’ gwac [‡]ehudrwydd, trwy athraweth dynion, [*]erwydd gwyddorion y byt, ac nyd erwydd Christ. 9Can ys ynto ef y [‡]preswilia cyfllawnder y Duw[*]dot yn gorphorol. 10Ac ydd ych yn gyflawn yndo ef, yr hwn yw pen oll Tywysogeth a’ Meðiant: 11yn yr hwn hefyt ich enwaedwyt ac enwaediat nyd o waith llaw, gan [*]ymddyosc [*]y pechaturus gorph y cnawt, trwy enwaediad Christ, 12can ys ich cydclaaddwyt y gyd ac ef trwy’r betydd, yn yr hwn hefyt ich cydgyfodwyt trwy ffydd gweithrediat Duw, yr hwn ay cyfodes ef o veirw. 13A’ chwitheu yr ei oeddech veirw ympechotae, ac yn‐dienwaediat eich cnawt, a gyd vywhaodd ef y gyd ac efo, gan vaddeu y‐[*]chwi eich oll gamweddae, 14can ddilëu y llaw [‡]graipht yr ordinadeu rhon oedd yn ein herbyn, rhon oedd yn wrth wynep y ni, ys cymerth ef y hi [*]y ar y ffordd, ac hei dodes yn‐glyn ar y [‡]groc, 15ac a espeiliawdd y Tywysogaethae, a’r Nerthoedd, ac ei erddangosawdd hwy yn [*]gyhoeddus, gwedi gorvot hwy ynthei. 16Am hyn na varnet neb arno chwi [‡]ym‐bwyt a’ diot, neu o ran die‐gwyl, neu [*]leuad‐newydd, neu [‡]Sabbathon, 17yr ei nyd ynt anyd gwascot petheu ar ddywot: eithr y corph ysydd[*]in‐Christ. 18Na vit i neb wrth ei wyllys eich llywodraethu gan []’ostyngeiddrwydd‐meddwl, ac addoliad Angelion, gan [*]ymgodi ym‐petheu ny’s gwelawdd e erioed, ac yn andosparthus yn ymchwyddaw gan [*]veddwl ei gnawt, 19eb [‡]gyfattal y pen, o’r hwn y mae yr oll gorph wedy ’r drefnu ai gomponi gan gymmalæ a’ chyfrwymae, yn [*]cynnyddu gan gynnyð Duw. 20Can hyny a’s meirw ydych gyd a Christ ywrth ordinadeu y byt, paam mal phe ich vyw yn y byt, ich llwythir ac athrawiaetheu? 21Megis, Na chychwrð, Na [‡]orchwaydda, Na theimla. 22Yr ei ’n oll aant yn‐cyfergoll y gyd a’r anarver, ac ynt vvrth ’orchymyneu a’ dysceu dynion. 23Yr hyn betheu yn ddiau ’sydd yddyn ac [*]ailun doethinep, yn wyllys [‡]greffydd ac [‡]huvylltot‐meddwl, ac nyd yn [*]eiriach y corph: ac nyd yw mewn dim bri ganthynt er cyflawnedd ir cnawt.

[*] * llwyr ei hol

[*] 2:1 * boē, dravel

[‡] 2:1 ‡ y mi

[*] 2:1 * sy yn

[‡] 2:1 ‡ vi yn ynghorpholeth

[*] 2:4 * hudo, siomi, gorðerchu

[‡] 2:4 ‡ cyffelybol

[*] 2:5 * vrdd, ordr

[‡] 2:5 ‡ dwysder

[*] 2:8 * vchelddysc

[‡] 2:8 ‡ dwyll

[*] 2:8 * ar ol, wrth

[‡] 2:9 ‡ trig

[*] 2:9 * -olieth

[*] 2:11 ‡ ymðihatry

[*] 2:11 * or

[*] 2:13 * Gr. hemin

[‡] 2:14 ‡ scriven

[*] 2:14 * ymaith

[‡] 2:14 ‡ groes

[*] 2:15 * hyderus ar ’oystec

[‡] 2:16 ‡ ar, am, o bleit

[*] 2:16 * newydd‐loer

[‡] 2:16 ‡ ddyddieu Sabbath

[*] 2:17 * ar law

[] 2:18 * darestyngedigeth a’ diwyll

[*] 2:18 ‡ ymsengi

[*] 2:18 * synnwyr

[‡] 2:19 ‡ gynnal, gaffel

[*] 2:19 * angwanegu

[‡] 2:21 ‡ vlasa, phrawf

[*] 2:23 * llun, lliw

[‡] 2:23 ‡ addoliat, ddiwyll

[‡] 2:23 ‡ Gr. tapeinophrosene

[*] 2:23 * cystudd

Pen. iij.

Dangos y mae ple y mae i ni geisio Christ. Ei cyggory i ymvarwhau. Diosc yr hen ddyn, a’ gwisco Christ. At yr hyn y mae ef yn rhoi angwanet gygcoreu, i bawp val y gylydd, y gariat ac huvylltot.

3

Yr Epistol ar ddie‐Pasc.

1A’S chvvithe a gydgyfodesoch gyd a Christ, caisiwch y petheu oðuchod, lle mae Christ yn eistedd ar ddeheulaw Duw. 2Rowch eich [*]bryd ar y petheu ’sydd vchod, ac nyd ar betheu sy ar y ddaiar. 3Can ys meirw ytych, a’ch bywyt a guddiwyt y gyd a Christ yn‐Duw. 4Pā [‡]ymðangoso Christ, ’rhwn yw’n bywyt, yno hefyt yr ymddangoswch chwitheu y gyd ac ef yn‐gogoniant. 5Marwhewch gan hyny eich aylodae ’sy ar y ddaiar, goddinep, aflendit, [‡]anvad‐wyyn, dryc‐chwant, a’ [‡]chupydddot yr hwn [*]delw‐addoliat. 6Achos yr hyn petheu y daw [*]digofeint Duw ar y plant [‡]yr amuvydddot. 7Ym pa veiæ y rhodies‐y‐chwi gynt, pan oeddech yn byw ynthwynt. 8Anyd yr awrhon rho‐chwi y ffordd ys yr oll petheu hyn, digofeint, broch, [*]drigioni, [‡]dryc davodlen[*]croesan‐air, allan o’ch geneu. 9Na ddywedwch gelwydd wrth eu gylydd, can ddarvot y chwi [‡]ymddiosc o yr hen ddyn ef a’i weithrededd, 10a’ gwisco y’r newydd, yr hwn a adnewyddir yn‐gwybodaeth [‡]erwydd delw yr hwn y creawð ef, 11lle nyd oes na Groecwr nac Iuddew enwaediat, Barbariat, Scythiat, caeth, rhydd: eithr Christ ’sydd pop dim ym‐pop dim.

Yr Epistol y v. Sul gwedyr Ystwyll.

12Can hyny megis etholedigiō Dew sancteiddolion a’ charedigion, ymwiscwch o [*]dirion drugaredd [‡]caredigrwyð, [*]vvylltot‐meddvvl, gwarder, dioðefgarwch: 13gan ymgynnal eu gylydd, a’ maddae y’w gylydd, as bydd gan vn gwerel yn erbyn neb: megis ac y maddeuawdd Christ i chwi, ys velly gvvnevvch chwitheu. 14Ac [‡]vch pen hyn oll gvviscvvch gariat, yr hwn yw rhwym yn y perfeithrwydd. 15A’ thangneddyf Duw a [*]lywodraetho yn eich calonae, yr hwn ich galwyt yn vn corph, a’ byddwch [‡]ddiolchgar. 16[*]Preswiliet gair Christ ynoch yn ehelaeth ym‐pop doethinep, gan eich[‡]dyscu a’ chygcori eich hunain, yn psalmae, ac [*]hymynae [‡]ac odulae ysprytawl, a’ chanu gan rat yn eich calonae ir Arglwydd. 17A’ pha beth bynac a wneloch ar ’air neu weithred, gvvnevvch bop dim yn Enw yr Arglwydd Iesu, gan ddiolvvch y Dduw’sef y Tat trwvddaw ef.

18Y gwragedd, byddwch ’oystyngedic ich gwyr priawt, megis y cyngwedda yn yr Arglwydd. 19Y gwyr, cerwch eich gwragedd, ac na [*]vyddwch chwerwon wrthynt.

20Y plant, uvyddhewch eich [‡]rhieni ym‐pop dim: can ys hyny ’sy [*]dda iawn gan yr Arglwydd. 21Y tadae na chyffrowch eich plant y ðigio, rrac yðyn [‡]ancysirio.

22Y gweision, ymuvyddhewch ir ei ’sy yn [*]arglwyddi ywch erwydd y cnawt ym‐pop dim, nyd a [‡]llygad-wasanaeth val ryngwyr bodd dynion, eithr yn [*]semplrwydd calon, gan ofny Duw. 23A’ pha beth pynac a wneloch, gwnewch yn galonoc, megis ir Arglwydd, ac nyd y ddynion, 24gan yvvch ’wybot mae y gan yr Arglwydd yd erbyniwch y tal‐iad‐igeth yr etiueddieth: can ys yr Arglwydd Christ ydd ych yn ei wasanaethu. 25Eithyr hwn a wna gamvvedd, a dderbyn am y camvvedd a wnaeth ef, ac nyd oes dim[‡]braint gymeriad.

[*] 3:2 * meddwl

[‡] 3:4 ‡ eglurer

[‡] 3:5 * Gr. pathos anlladrwydd

[‡] 3:5 ‡ angawr.dep

[*] 3:5 * eiddol‐

[*] 3:6 ‡ gwrthnesic, anhydyn, cindyn

[‡] 3:6 * irlonedd llid

[*] 3:8 * malis

[‡] 3:8 ‡ cabl, ymgeiniae

[*] 3:8 * bryntair, gwrthuunair

[‡] 3:9 ‡ ymddihatry

[‡] 3:10 * ar ol

[*] 3:12 * ymyscaroeð, galondit

[‡] 3:12 ‡ mwynder

[*] 3:12 * iselvryd

[‡] 3:14 ‡ aruchaf

[*] 3:15 * ymorugo

[‡] 3:15 ‡ hawðgar

[*] 3:16 * Trigiet

[‡] 3:16 ‡ dangos

[*] 3:16 * emynae

[‡] 3:16 ‡ a’channeu

[*] 3:19 * ymchwerwch ac wynt.

[‡] 3:20 ‡ tadae a’ mamae

[*] 3:20 * vodlondda

[‡] 3:21 ‡ ddigaloni

[*] 3:22 * veistreid

[‡] 3:22 ‡ gwydd, golwc

[*] 3:22 * gwiriondeb

[‡] 3:25 ‡ pesonarū respectus Datro at y decvet pen or Actae

Pen. iiij.

Y mae ef yn ei hannoc y vod yn wresoc yn‐gweddi, I rodio yn ddoeth ym‐parthred yr ei ny ddaethant yn gwbl y wir wybyðieth am Christ. Y mae yn eu hanerch, ac yn damuno yddynt holl llwyddiant.

4

1CHwitheu[*]arglwyddi, gwnewch ich gweision, hyn ’sy gyfion, [‡]ac vnion, gan yvvch wybot vot y chwi hefyt [*]Arglwydd yn y nefoedd. 2Parhewch yn gweddie, gan wilied ynthwynt y gyd a diolvvch, 3gan weddiaw hefyt drosom ni, ar y Dduw agori i ni ddrws yr[‡]ymadrodd, y adrodd y dirgelwch Christ: am yr hwn yddwyf hefyt yn rhwymedic, 4val eu eglurhawyf, sef megis y mae yn [*]raid i mi ymadrodd.

5Rodiwch yn ddoeth tu at yr ei ’n ys ydd allan, a’ phrynwch yr amser. 6Byddet eich [‡]ymadrodd yn [*]rhadlawn yn ’oystatawl, ac wedy ei[‡]gyfansoddi a’ halen, val y gwypoch atep i bop dun.

7Tychicus ein caredic vrawd a’ ffyðlon wenidoc, a’ chydwas yn yr Arglwyð, a veneic y’wch veu oll [*]gyflwr, 8yr hwn a’ ddāvoneis atoch er mwyn hyn yma val y gwybyddei ef eich cyflwr, a’[‡]chonforto eich calonae, 9y gyd ac Onesimus y ffyddlon a’ charedigavvl vrawt, yr hwn ’sy vn o hanoch. Yn hwy a espesant y’wch am bop peth ’sy yma. 10Y mae Aristarchus veu‐cydgarcharor yn erchi yn eich anerch, a’ Marcus [*]nai‐vap‐chwaer i Barnabas (o bleit yr hwn yd erbyniesoch ’orchymynion, a’s daw ef atoch derbyniwch ef) 11ac Iesu yr hwn a elwir Iustus, yr ei ynt o’r enwaediat. Yr ei hyn yn vnic yw veu‐cydweithwyr [‡]i deyrnas Dduw, yr ei a vuāt y mi yn ddiddanwch. 12Epaphras gwas Christ, yr hwn’sy vn o hanoch, ’sydd ich anerch, ac yn ’oystastol yn [*]ymdrino drosoch yn‐gweddieu, ar y‐chwy sefyll yn perfeith, ac yn [‡]gyflawn yn oll ’wyllys Duw. 13Can ys ydd wyf yn testiolaethu, vot ganto [*]wynvyd mawr y [‡]drosoch, a’ thros yr ei []o Laodiceia, a’r ei o Hierapolis. 14Lucas y [‡]meddic y caredigol ’sydd ich anerch, a’ Demas. 15Anerchwch y broder ’rei ’sy o Laodiceia, a’ Nymphas, a’r Eccles ysyð yn y duy ef. 16A’ phan ðarllenir yr epistol hwn y genwch, perwch hefyt ei ddarllen yn Eccles y Laodiceieit, a’ bot y chwi hefyt ðarllen yr epistol a scrivenwyt o Laodiceia. 17A’ dywedwch wrth Archippus, Edrych ar y gwenidogeth, a dderbyniaist yn yr Arglwydd, val ei cyflawnych. 18Yr anerchiad a’r llaw veuvi Paul. [*]Cofiwch veu rhwymeu. Rat y gyd a chwi, Amen .

*

O Ruuein yd scrivenwyt ad y Colossieit ac anvonwyt drwy law Tychicus ac Ouesimus.

D.q.ij.

[*] 4:1 * veistreit

[‡] 4:1 ‡ a cyhmmesur

[*] 4:1 * veistr

[‡] 4:3 ‡ huadlrwydd

[*] 4:4 * ðir, iawn, weddus

[‡] 4:6 ‡ iaith, parabl

[*] 4:6 * rasus

[‡] 4:6 ‡ dywallt

[*] 4:7 * helhynt, petheu, negeseu

[‡] 4:8 ‡ diddanu

[*] 4:10 * ’anepsios

[‡] 4:11 ‡ ar, at

[*] 4:12 * ymdrech

[‡] 4:12 ‡ gwbl

[*] 4:13 * serch, awydd

[‡] 4:13 ‡ am danoch, eroch

[] 4:13 * sy yn

[‡] 4:14 ‡ phisicwr

[*] 4:18 * Coffewch, meddyliwch am

1TH

Epistol cyntaf i

Paul ad y Thessaloniceit.

Pen. j.

Y mae ef yn diolch y Dduw drostwyn, y bot hwy mor ðiyscoc yn ffydd a’ gweithrededd da, Ac yn derbyn yr Euangel mor [*]ddyfri, val y maent yu esempl i bawp eraill.

1

1PAul ac Siluanus, a’ Thimotheus, at Eccles y Thessaloniceit, rhon ’sy yn Duw Tat ac yn yr Arglwydd Iesu Christ: Rat y gyd a chwi, a’ thangneðyf y [*]gan Duw ein Tat, a’ chan yr Arglwydd Iesu Christ. 2Ydd ym yn diolch y Dduw yn’oystatol y troso‐chwi oll, gan wneuthur coffa am danoch yn ein gweðieu 3yn ddibaid, gan [‡]goffau eich grymiol ffydd, a’ch[*]diwyd gariat ac [‡]ymaros eich gobeith yn ein Arglwydd Iesu Christ [*]rac bron Duw ’sef ein Tat, 4gan yni wybot, vroder caredigion, eich bot yn etholedigion y gan Dduw. 5Can ys ein Euangel ni ny bu [‡]yn‐gair yn vnic, eithr hefyt ym meðiant, ac yn yr Yspryt glan, ac yn‐[*]dilysrwydd mawr, megis y gwyddoch ba ryw vodd ydd oeddem yn eich plith er eich mwyn. 6A’ chwi vuoch yn ddilynwyr [‡]i ni, ac ir Arglwydd, ac a dderbyniesoch y gair [*]yn‐gorthrymder mawr, y gyd a llawenyð gan yr Yspryt glan, 7val yr oeddech yn esemplae ir sawl oll a credant ym Macedonia ac Achaia. 8Cā ys y wrth‐y‐chwi y [‡]soniawdd gair yr Arglwydd, nyd ym‐Macedonia ac in Achaia yn vnic: eithr: eich ffydd chvvi hefyt yr hon ’sy ar Dduw, [*]aeth ar lled ym‐pdp [‡]ban, val na rait i ni ddywedyt dim. 9Can ys yntwy a venagant am danoch pa ryw [*]fforddliat y mewn y gawsam atoch, a’ pha wedd [‡]yr ymchwelesoch at Dduw y wrth [*]ddelwae, i wasanaethu y byw a’r gwir Dduw, 10ac y [‡]edrych am y Vap ef o’r nefoedd, yr hwn a gyvodes ef o veirw, ’sef Iesu yr hwn a’n [*]gwared ni rac y [‡]digofeint ’sy ar ddyvot.

[*] * brysur

[*] 1:1 * wrth

[‡] 1:3 ‡ gofio

[*] 1:3 * llafurus

[‡] 1:3 ‡ amyneð

[*] 1:3 * geir

[‡] 1:5 ‡ ar ’air

[*] 1:5 * hygoelrwydd

[‡] 1:6 ‡ hauom

[*] 1:6 * mewn travel, cystudd

[‡] 1:8 ‡ seiniawdd, llafarodd

[*] 1:8 * a danodd

[‡] 1:8 ‡ lle, rrādir

[*] 1:9 * hyfforddrwydd, gychwynfa

[‡] 1:9 ‡ y trosoch

[*] 1:9 * Gr. eidolō

[‡] 1:10 ‡ ddysgwyl

[*] 1:10 * rhyddha

[‡] 1:10 ‡ llid a ðaw

Pen. ij.

Er mwyn na ddeffigient y dan y [*]groc, Y mae ef yn cymmēnu y astudrwydd yhun yn precethu, ar vn yddynt wy yn vvyddhau. Y mae yn ym escuso am y vot ymaith ac na allei ddyvot ac egluro ei galou yddwynt.

2

1CAn ys chvvi ychunain a wyðoch vrodur, [*]y ein fforddiat y mevvn atoch na vu yn over. 2Eithr a’ gwedy y ni racddyoddef a’ chael [‡]anvri yn Phillippi (val y gwyddoch) ys buom [*]hyderus yn ein Duw, y [‡]ddywedyt ywch Euangel Dduw gan vawr [*]ymdrino: 3Can ys ein [‡]annoc ni nyd oedd wrth hoccet, nac wrth aflendit, nag wrth ddichell. 4Eithr val ydd oeddem yn gymradwy gan Dduw, val yr [*]ymddiriedit y ni am yr Euangel, velly ydd ym yn ymadrodd, nyd val’rei a rengant bodd y ddynion, anyd y Dduw, yr hwn a [‡]braw ein calonae. 5A’ chwaith nyd arveresam erioed ac ymadrodd gweiniaithus val y gwyddoch, nac [*]echlusur i gupydddot, Duw yn test. 6Ac ny cheisiasam [‡]voliant gan ðynion, na chan y chwi, na chan eraill, pan allesem vot yn [*]bwys, val Apostolion Christ: 7eithr ydd oeddem yn dyner yn eich [‡]cyfrwng, ’sef megis mamaeth yn [*]cynnesu hei phlant. 8Mal hyn can hoffed ywch genym, rhwyð wyllysio yð oeðē gyfranu y‐chwy, nyd yn vnic Euangel Dduw, anyd hefyt ein enedieu ein vnain, can ys ych bot yn [‡]anwyl genym. 9Can ys cof genych vroder, ein llavur a’n [*]poen: can ys gweithiem ddydd a’ nos, rac [‡]pwyso ar yr vn o hanoch, ac a precethē y chwi Euāgel Dduw. 10Testion ydy chwi, a’ Duw hefyt, mor sanctaidd, ac mor gyfiawn, ac mor [*]ddiargywedd yr ymddugesam yn eich plith yr ei [‡]’sy yn credu. 11Megis y gwyddoch val ych cygcorem, ac y conffortem, ac yr ervyniē y bop vn o hanoch (megis tad am ei blant) 12ar ywch rodio yn deilwng i Dduw, ’rhwn ath galwoð y’w deyrnas a’i gogoniant. 13O bleit hyn hefyt y diolchwn y Dduw yn ddibait, am’ywch pan dderbyniesoch y genym gair pregeth Dduw, na’s derbyniesoch mal gair dyn, eithyr val y mae yn [*]ddilys yn ’air Duw, yr hwn hefyt ’sy yn gweithio ynoch y ’sawl a [‡]credant. 14Can ys vroder, chvvi aethoch yn ddilynieit y Eccles Duw, yr ei yn Iudaia ynt in‐Christ Iesu, can y chwy hefyt ddyoddef yr vnryw betheu gan [*]wyr‐eich‐gwlad, ac wyntwy gan yr Iuddaeon, 15yr ei ac a laddent yr Arglwyð Iesu a’i Prophwyti [‡]y hunain, ac a’n ymlidieson nine a’ Duw ny [*]voddhant, ac ynt yn erbyn pop dyn, 16ac yn ein gohardd i precethu ir Genetloedd, val yr iachëid hwy, y gyflawny eu pechotae yn ’oystatawl: can ys [*]digofein Duvv a ddeuth [‡]arnyn, yd yr eithav. 17Can ys vroder, darvot ein [*]gwneuthur yn ymddifaid am danoch dros ychydic amser, yn‐golwc, ac nyd yn‐calon, [*]mwy astud vuam y geisio gweled eich wynep, gan vawr [‡]ddamuned. 18Am hyny yr oedd ein wyllys y ddyvot atoch (mivi Paul, ys vnwaith neu ðwyaith) anyd [*]rwystro o Satan nyni. 19Cnn ys peth yw ein gobaith neu ’n llawenydd, neu goron ein gorvoledd? anyd ys chwychvvi yn‐gwydd ein Arglwyð Iesu Christ yn y ddyfodiat ef? 20sef chvvychwi yw’n gogoniant a’n llewenydd.

[*] * groes

[*] 2:1 * am yn dyfodiat

[‡] 2:2 ‡ ein amparchi, gwarthau

[*] 2:2 * hyf, eon

[‡] 2:2 ‡ adrodd, draethu

[*] 2:2 * ymdrech

[‡] 2:3 ‡ cygcor

[*] 2:4 * gorchymynit

[‡] 2:4 ‡ drina

[*] 2:5 * lliw i drachwant

[‡] 2:6 ‡ glod, orvoledd

[*] 2:6 * awdurdot, drwm

[‡] 2:7 ‡ pervedd, cenol, plith

[*] 2:7 * bwydo, magu, llonhi

[‡] 2:8 ‡ garedigol

[*] 2:9 * travel cystudd

[‡] 2:9 ‡ gormesu

[*] 2:10 * ddiveius

[‡] 2:10 ‡ ywch, ych

[*] 2:13 * wir

[‡] 2:13 ‡ gredwch

[*] 2:14 * contribulibus

[‡] 2:15 ‡ priawt

[*] 2:15 * vodlonāt

[*] 2:16 ‡ lid dicter

[‡] 2:16 * ar gwartha

[*] 2:17 ‡ gohanu y wrthych

[*] 2:17 * glewach dyvalach

[‡] 2:17 ‡ ðychwant, ddeisyf

[*] 2:18 * llestair, lludd, deor, rragot

Pen. iij.

Dangos y mae vaint y serch yddwynt can yddaw ddanvon Timotheus atwynt, A’ hefyd am y vot yn gweddiaw drostwynt.

3

1AM hyny can na allem ymattal a vei hwy, ys tybiesam vod yn oreu y ni aros yn Athen ein [*]vnain, 2a’ hebrwng Timotheus ein brawt a’ gwenidawc Duw, a’n cydweithwr yn yr Euangel Christ, ich cadarnhau, ac ich [‡]confforto yn‐cylch eich ffydd, 3val na chynnyrfyt neb o bleit y []gorthrymderae hyn: can ys chvvichvvi ychunain a wyddoch, ein darparu ni y hynny. 4Can ys yn wir pan oeddem y gyd a chwi, ys rac ðywedesam ywch’ y byddei y ni gahel gorthrymdereu, vegis ac y darvu, ac y gwyddoch. 5Sef o bleit hyn, pryd na allwn [*]ymattal yn hwy, ys auvonais ef y ymwybot y wrth eich ffydd, rrac darvot ir []temptiwr eich temptio mewn [‡]neb ryw vodd, a’ myned o ein gwaith yn [*]wac. 6Eithr yn hwyr yr owhon gwedy dyvot Timotheus odd ywrthych atom, a’ menegi y ni [*]ddaeoni am ych ffydd a’ch cariat, a’ch bod [‡]yn cadw cof da am danam yn ’oystadol, gan ðeisyfu cahel ein gweled, vegis ac ydd ym ninheu am danoch chwitheu, 7am hyny, vroder, in confforthit ni[*]ynoch, yn ein ol’ orthymder a’n angenoctit trwy ych ffydd chwi. 8Can ys yr awrhon ydd ym yn vyw, a’d yw chwi yn sefyll yn ddyfal yn yr Arglwydd. 9Can ys pa ddyolvvch allwn ni y ad‐talu y Dduw ydrosoch am yr oll llawenydd a’r yð ym yn llawenychu er eich mwyn gar bron ein Duw, 10nos a’ dydd yn tra gweddiaw ar weled o hanam eich wynep, a [‡]chyflawny y sydd yn eisieu ich ffydd? 11Ac [*]yntef y Duw, ’sef ein Tat, a’r Arglwydd Iesu Christ, a [‡]vniono ein [*]ffordd atoch, 12a’r Arglwydd a’ch [‡]lliosoco ac a’ch amplao yn‐cariat y gylydd, ac y bawp oll, megis ac ydd ym ni y chwi: 13er [*]goystatau eich calonae yn [‡]ddigwliedic yn sancteidd geyr bron Duw ’sef ein Tad, [*]yn‐dyuodiat ein Arglwyd Iesu Christ y gyd ai oll Sainctæ.

[*] 3:1 ‡ yn vnic

[‡] 3:2 * diddanu, cyssuraw

[] 3:3 * blindere, trwble

[*] 3:5 ‡ ymaros

[] 3:5 * methlwr eich nethlu

[‡] 3:5 ‡ modd yny byd

[*] 3:5 * over

[*] 3:6 ‡ ddaed ych &c.

[‡] 3:6

[*] 3:7 * genych

[‡] 3:10 ‡ chwplau

[*] 3:11 * Duw yhū

[‡] 3:11 ‡ gyfrwyðo yn siwrnei

[*] 3:11 * taith, hynt

[‡] 3:12 ‡ angwanego, cynnyðo

[*] 3:13 * sicrau

[‡] 3:13 ‡ ddivcius, ddiargywodd

[*] 3:13 * erbyn

Pen. iiij.

Y mae ef yn ei hannoc i sancteiddrwydd, Gwiriondep, Cariat Llavur, A’ chymmetroli galar a’ geirad am y meirw, Gan ddosparthu dywedd y cyuodedigaeth.

4

Yr Epistol y Sul cyntaf yn y Grawys.

1AC eb law hyny ys []atolygwn ywch, vroder, ac a ervyniwn yn yr Arglwydd Iesu ar [*]ymchwanegu vwy vwy, []megis yd erbyniesoch y cenym po’dd y dylech rotio, a’ boddhau Duw. 2Can ys gwyddoch pa ’orchmynion a roesam y’wch y gan yr Arglwydd Iesu. 3O bleit hyn yw ’wyllys Duw, ’sef eich sancteiðiat chwi, ac [*]ymgynnal o hanoch [‡]rrac ffornicrwyð 4[*]a’ gwybot o bop vn o hanoch p’odd y meddianna ei lestr yn sancteidrwydd ac anrydedd, 5ac nyd yn [‡]gwyyn trachwant, megis y Cenetloeð yr ei nyd adwaenant Dduw. 6Na bo i nep [*]’orthrymu na thwyllo ei vrawt [‡]ym‐masnach: can ys dialwr yw’r Arglwydd am bop cyfryw betheu, megis ac y rac ddywedesam y’wch, ac y testiasam. 7Can na’s galwodd Duw nyni y aflendit, yn amyn i sancteiddrwydd. 8Can hynuy y nep a [*]escaeluso y petheu hyn, nyd dyn y mae yn ei escaeluso, ’n amyn Duw, ’rhwn ac a roddes ywch ei Yspryt glan. 9A’ thu ac at am [‡]vrawdgarwch nyd rait y chwy scrivennu o hanof atoch: can ys ich dyscwyt‐gan-Dduw y garu eu gylydd. 10Sef ydd ych yn gwneuthur hyn i bawp o’r vrodur, yr ei ’sy trwy oll Macedonia: ac adolwyn ywch, vroder, ar [*]ragori o hanoch vwyvwy, 11a’ rhoi eich bryd ar vot yn llonydd, a’ [‡]gwneuthur y petheu sy y’ddwch eichunain, a’ gweithiaw a’ch dwylo [*]eich vnain, megis y gorchymynesam y‐chwy, 12val yr ymddugoch yn [*]sybervv tu ac at yr ei ’sydd oddy allan, ac na bo dim yn eisieu ychwy.

13Nyd wyllyswn, vroder, eich bot yn anwybot am yr ei ’sydd [‡]yn hunaw, val na [*]chymroch‐drymder, megis ac y gvvna eraill yr ei nyd oes ganthynt ddim gobaith. 14O bleit a’s credwn varw o Iesu, ai adgynodi, ys velly yr ein a hunesant yn Iesu, a ðwc Duw y gyd ac ef. 15Can ys hyn a ddywedwn wrthych yn‐gair yr Arglwydd, na bydd i ni yr ei ’sy yn vyw, ac yym[*]yn aros yn‐duodiat yr Arglwydd, ragvlaenu ysawl a [‡]hunesant. 16Can ys‐yntef yr Arglwydd a ddescend o’r nef gyd a [*]gawr, ac a llef yr Archangel, ac [‡]ac vtcorn Duw: a’r meirw in‐Christ a gyuodāt yn gyntaf. 17Yno ninheu yr ei byw ac ’sy yn aros, a [*]gymmerir [‡]yny man gyd ac wynt yn yr[*]wybrenneu, y [‡]gyfarfod ar Arglwyð yn yr awyr: ac velly yn’oystatol y gyd ar Arglwyð y byddwn. 18Can hyny, [*]conffortwch eu gylydd a’r ymadroddion hyn.

[] 4:1 ‡ gengorwn anogwn

[*] 4:1 * gynnyddu

[] 4:1 ‡ val

[*] 4:3 * ymgadw

[‡] 4:3 ‡ y wrth ’odinep

[*] 4:4 * val y gwypo

[‡] 4:5 ‡ Gr. pathei haint

[*] 4:6 * ’orthrech, lethu

[‡] 4:6 ‡ ar vn helhynt

[*] 4:8 * ’ommedd ddirmyga

[‡] 4:9 ‡ vrawdol gariat

[*] 4:10 * gynnyddu

[‡] 4:11 ‡ ymyryd ar yr eiddoch

[*] 4:11 * Gr. priod

[*] 4:12 * honest

[‡] 4:13 ‡ wedy, cyscu

[*] 4:13 * thristaoch

[*] 4:15

[‡] 4:15 ‡ gyscesant, ’sy wedy meirw

[*] 4:16 * dolef a’ llais

[‡] 4:16 ‡ a chorn

[*] 4:17 * ysclyffir, gyrheiddir.

[‡] 4:17 ‡ hefyd, ar gip, ar vnwaith

[*] 4:17 * cymyleu

[‡] 4:17 ‡ gyhwrdd, yn erbyn

[*] 4:18 * cyssyriwch diddenwch, dyhuddwch

Pen. v.

Espesu yddyn am ddydd brawd ac am ddyvodiat yr Arglwydd y mae. Gau eu hannoc y wiliad, A’ synnyed ar y ei ’sy’n precethu gair Duw yn y plith wy.

5

1AC am yr amsereu a’r prydieu, vroder, nyd rait yvvch scrivenu o hanof atoch. 2O bleit chvvi eich vnain a wyddoch yn [*]espes, can ys y daw dydd yr Arglwydd ys mal lleitr [‡]o hyd nos. 3Can ys pan ddywetont, Tangneddyf, a’ diogelwch, yno y daw arnynt [*]ðestrywiad disymuth, megis gofid gwraic veithioc [‡]wrrh escor, ac ny’s ddiangant. 4Anyd chvvychvvi vroder, nyd ydych yn‐tywyllwch, val y delei y dydd hwnw arnoch, megis lleitr. 5A’ chvvichwy oll plant y golauni ytych, a’ phlant, y dydd: nyd ym ni[*]i’r nos, nac i’r tywyllwch. 6Sef gan hyny na chyscwn val eraill, eithr gwiliwn, a’ byddwn [‡]ddiwyd. 7Can ys yr ei a gyscant, y nos y cuscant, a’r ei a veddwant, y nos y meddwant, 8Eithyr nyni [*]ac yn blant ir dydd, byddwn [‡]ddiwyd, gan wisco am danom ðwyfronnec y ffydd a’ chariat, a’ gobaith yr iechedwrieth yn lle[*]helym. 9Can na ddarparawdd Duw nyni y [‡]ðiglloni, anyd er caffaeliad iechedvvrieth, trwy vvaith ein Arglwydd Iesu Christ, 10yr hwn a vu varw trosam, val ai [*]gwiliem ai cuscem, y byddem vyw nghyd gyd ac ef. 11Erwydd paam cygcorwch eu gylydd, ac adeilwch bop vn [‡]eu gylydd, megis ac ydd ych yn gwneuthur. 12Ac ni atolygwn ywch vroder, adnabot yr ei, a [*]lavuriant yn eich plith ac a ynt ich llywodraethu yn yr Arglwydd, ac yn eich [‡]cygcori, 13a’ rhowch eich traserch arnynt er mwyn y gwaith wy. Byddwch dangneddyfus yn eich plith eichunain. 14A’ ni ddeisyfwn arnoch, vroder, rhybyddiwch yr ei [*]anllywodraethus: diddenwch y rhai gwan veðwl: [‡][]cynhaliwch y gweniait: byddwch [*]ymarous wrth bavvp oll. 15Gwelwch na thalo neb ðrwc dros ðrwc y nebun: eithr yn ’oystatol dilynwch yr hyn sy dda, ’sef y chwi ychunain, ac y bawp eraill. 16Byddwch lawen yn ’oystadol17Gweddiwch eb [‡]peidio. 18Ym‐pop dim dyolchwch: can ys hyn yw wyllys Duw in‐Christ Iesu [*]tu ac atoch. 19Na ddiffoddwch yr Yspryt. 20Na [‡]thremygwch brophwytoliaeth. 21[*]Provwch bop dim, ac[‡]atdeliwch yr hyn ’sy dda, 22Ymgedwch rac pop [*]cyfrith drigioni. 23Ac ys Duw y tangneddyf a’ch sancteiddio yn oll gwbl: a’ phoed eich cyfan yspryt a’ch eneid ach corph, a gatwer yn [‡]ddihawl erbyn dyuodiat ein Arglwydd Iesu Christ. 24Ys ffyddlon yw’r hwn ach galwodd, yr vnhefyt ei gwna. 25Brodur, gweddiwch trosam. 26Anerchwch yr oll vrodyr a’ chusan sanctavvl. 27Ydd wyf yn ych []noddio yn yr Arglwyð, ar vot ddarllen yr epistol hwn ir oll Sainct vroder. 28Rat ein Arglwydd Iesu Christ y gyd a chwi, Amen.

*

Yr epistol cyntaf ad y Thessaloniceit a scrivennwyt o Athen.

[*] 5:2 * ddilys, hylythr hyglef

[‡] 5:2 ‡ ar

[*] 5:3 * ddinistr

[‡] 5:3 ‡ yn

[*] 5:5 * yn eiddo nei yn hanfod or

[‡] 5:6 ‡ sobr, temperus

[*] 5:8 * eiddo

[‡] 5:8 ‡ wiliadurus

[*] 5:8 * penffestyn, saylet

[‡] 5:9 ‡ ddicter, lid

[*] 5:10 * dyhunem, baem yn effro

[‡] 5:11 ‡ llall

[*] 5:12 * dravaelant

[‡] 5:12 ‡ rhybuddio

[*] 5:14 * afreolus

[‡] 5:14 ‡ siriwch

[] 5:14 * derchefwch, ategwch cynwyswch

[*] 5:14 ‡ ddyoðefus

[‡] 5:17 * ymadel, dor

[*] 5:18 * ychwi

[‡] 5:20 ‡ ddiystyrwch

[*] 5:21 * Treiwch, trinwch, chwiliwch

[‡] 5:21 ‡ cedwch

[*] 5:22 * cyfryw

[‡] 5:23 ‡ ddiarhawl

[] 5:27 * tyrgu, gorchymyn

2TH

Yr ail Epistol i

Paul ad y Thessaloniceit.

Pen. j.

Dyolwch y Dduw y mae am y ffydd hwy, ei cariat a’i dyoddefgarwch. Y mae yn gweddio ar angwanegu y cynneddfae hyny, Ac ymdangos pa ffrwyth a ddaw ywrth hyny.

1

1PAul a’ Siluanus, ac Thimorheus at Eccles y Thessaloniceit rhon ’sy yn Duw ein Tat, ac yn yr Arglwydd Iesu Christ: 2Rat a vo gyd a chwi, a’ thangneddyf ywrth y Dduw ein Tat, ac ywrth yr arglwyð Iesu Christ. 3Diolvvch a ddlyem y Dduw yn oystadol trosoch, vroder, val y mae yn [*]addas, am vot eich ffydd yn cynnyddu yn ðirvawr, a’ bot eich cariat bawp y’w gylydd yn [‡]lliosocau, 4val ydd ym [*]nine yn ymhoffy [‡]o hanoch in Ecclesi Duw, o bleit eich ammynedd, a’ch ffydd yn eich oll ymlidiae a’r gorthrymderae ydd ych yn ei goðef, 5yr hyn sy yn[*]argoel‐goleu o cyfiawn‐varn Duw, val ich teilynger i deyrnas Dduw, [‡]er mvvyn yr [*]hon ydd ych eisioes yn goddef. 6Can ys cyfiawn yw gan Dduw, dalu gorthrymder ir sawl ’sydd ich gorthrymu chwi, 7ac y chwithe yr ei a ’orthrymir, llonyddwch y gyd a ni pan vydd yr Arglwydd Iesu yn[‡]ymddangos o’r nef y gyd aei alluawc Angelion, 8[*]yn tanflameoc, gan roddi dial ir sawl nyd adwaenant Dduw, ac nyd vvyddhant i’r Euangel ein Arglwydd Iesu Christ, 9yr ei ’n a boenir a chyfergoll dragyvythawl, o [‡]drach bron yr Arglwydd, ac ywrth ’ogoniant ey [*]veddiant ef, 10pan ddel ef y’w [‡]’ogoneddu yn ei Sainctæ, ac y’w ryfeddu yn yr oll rei a gredant (can ys ein testiolaeth ni tu ac atoch a gredwyt) yn y dydd hwnw. 11O bleit hyny ydd ym hefyt yn gweddiaw yn ’oystadavvl y trosoch, ar vod i’n Duw eich teilygy yvv ’alwedigeth, a’ chyflawny oll [*]ddawyllysgarvvch y ddayoni ef, a’ gwaith ffydd, [‡]gan veddiant, 12val y gogonedder Enw eun Arglwydd Iesu Christ ynoch, a’ chwithe ynthaw yntef, [*]erwydd rhat ein Duw, a’n Arglwydd Iesu Christ.

[*] 1:3 * weddus iawn, gymmesur, ðeilwng

[‡] 1:3 ‡ amlhau

[*] 1:4 * nyni, ein hunain

[‡] 1:4 ‡ am danoch

[*] 1:5 * arddāgos, arwyðo

[‡] 1:5 ‡ dros

[*] 1:5

[‡] 1:7 ‡ ymddadguddio

[*] 1:8 * mewn

[‡] 1:9 ‡ wyð, y gā

[*] 1:9 * allu

[‡] 1:10 ‡ ogoniātu

[*] 1:11 * rad

[‡] 1:11 ‡ yn nerthol, yn allnoc

[*] 1:12 * gan

Pen. ij.

Dangos y may yddynt na ddaw dyð yr Arglwydd, nes dyvot ymadael a’r ffydd yn gyntaf. A’ theyrnas [*]Anchrist. Ac am hyny y mae yn eu rhybuddio rrac eu hudo, eithr sefyll o hanynt yn ddiyscoc yn y petheu a ddyscawdd ef yðwynt.

2

1WEithion yr Atolygwn ywch, vroder, [*]er dyvodiat ein Arglwydd Iesu Christ, ac er ein cydgynulliad ato ef, 2na’ch [‡]ysmuder yn ddisyfit ywrth eich meðwl, ac nach cynnyrfer, na chan yspryt, na chā ’air, na chan lythyr, megis scrivenedic ywrthym ni, val be bei dyð Christ [*]yn gyfagos. 3Na thwyllet neb chwi [‡]ym‐modd yn y byd: can na’s davv’r dydd hvvnvv[*]nes dyvot yr [‡]ymadawiat yn gyntaf, a’ bod dadguddio y dyn y pechoturus, ’sef map y [‡]cyfergoll, 4yr hwn a ’wrthnepa, ac a ymðerchaif yn erbyn [*]pop dim a elwir yn Dduw, neu y addolir: yd yn yd eistedd megis yn Dduw yn-Tēpl Dduw, gan [‡]y ddangos ehun mae efe yw Duw. 5Any ddaw yn eich cof, pan oeddwn eto gyd a chwi, ddarvot i mi ddywedyt ywch y petheu hyn? 6Ac yr awrhon y gwyddoch y rhwystr ’sy yw ðatcuðio ef yn ei amser. 7Can ys dirgelwch yr enwiredd ys y yn gweithio eisius: yn vnic yr hwn ’sy yr awrhon yn rhwystro, [*]a rwystr yn‐es myned ac ef y ar y ffordd. 8Ac yno yd atguddir yr enwir hwnw, yr hwn a [‡]ddiva yr Arglwydd ac Yspryt ei eneu, ac ai [*]diflanna a dysclaerdab ei ddyuodiat, 9ys ef yr hwn ’sy ei ddyuodiat [‡]o waithred Satan, wrth oll veddiant, ac arwyddion, [*]ac aruthroeð gauoc, 10ac wrth oll ehudrwydd [‡]ancyfiawnder, ym‐plith yr ei a gyfergollir, can na dderbyniesont y cariat y gwirionedd, val yr iacheëit hwy. 11Ac am hyn ydd envyn Duw yddwynt [‡]ehudrwydd cadarn, val y credant ir [*]gau, 12val y [‡]barner yr oll ’rei ny chredrent y’r gwirionedd, anyd[*]ymvoddhau yn ancyfiawnder. 13Eithr nyni a ðlyem ðiolvvch yn oystat y Dduw y trosoch, vroder caredigion can yr Arglwydd, o bleit y Dduw o’r ddechreuad eich [‡]dethol chwi i iechedvvrieth, trwy sancteiddiat yr Yspryt, a’ ffydd gwirionedd, 14ir hyn y galwodd ef chwi [*]trwy ein Euangel ni, y berchenogi gogoniāt ein Arglwydd Iesu Christ. 15A’ chan hyny, vroder, byðwch safadwy, a’ [‡]chynneliwch yr athraweth, ich dyscwyt, paun bynac ai gan ’air, ai ein Epistol ni. 16Ac [*]efe ein Arglwydd Iesu Christ, a’n Duw ’sef y Tat yr hwn a’n carawdd, ac a roddes y ni ddiddanwch tragyvythawl a’ gobeith trwy [‡]rat, 17a ddiddano eich calonae, ac ach [*]ffyrfhao ym‐pop gair a gweithred dda.

[*] * Gvvrthgrist

[*] 2:1 * gan, trwy

[‡] 2:2 ‡ yscoger, chyffroer, ymoder

[*] 2:2 * geir llaw, ar y drws

[‡] 2:3 ‡ ervyð dim modd

[*] 2:3 * o dðyeithr

[‡] 2:3 ‡ deffic

[‡] 2:3 ‡ colledigeth

[*] 2:4 * oll

[‡] 2:4 ‡ ymddangos y vod yn Dduw

[*] 2:7 * attal, gwrthladd, lestair

[‡] 2:8 ‡ ddivetha, ðiwalltrain

[*] 2:8 * dadwna

[‡] 2:9 ‡ gan

[*] 2:9 * a’ ryveddodau celwyddoc

[‡] 2:10 ‡ twyll, dichell, hocced

[‡] 2:11 * anwiredd celwydd

[*] 2:11

[‡] 2:12 ‡ ðamner

[*] 2:12 ‡ cyd synnio ac enwyreð

[‡] 2:13 ‡ dewys

[*] 2:14 * gan wrth

[‡] 2:15 ‡ chedwch

[*] 2:16 * ys

[‡] 2:16 ‡ ras

[*] 2:17 * sicrao

Pen. iij.

Deisyfu y mae arnnynt weddiaw drostaw, ar lwyddo ganto precethu r’ Euangel, A’i rhybyddiaw i geryddu yr ei segur, Ac yno damuno yddynt oll ddawnged.

3

1[]BEllach, vroder, gweddiwch drosom, ar [*]rwyddhau rac gair yr Arglwydd, a’ e i ogoneddu, megis a chyd a chwitheu, 2ac ar ein [‡]rhyðhau ywrth ddynion [*]anresimol a [‡]drigionus: can nad oes ffyð gan bawp. 3Eithr bot yr Arglwydd yn‐ffyddlawn, yr hwn ach [*]ffyrfha, ac ach caidw rac y[‡]drwc. 4Ac ydd ym yn [*]gobaitho am danoch trwy ’r Arglwydd, ac ych bot yn gwneuthu’r, ac y gwnelwch rhac llavv y petheu a ’orchymynwn y‐chwy. 5A’r Arglwyð a [‡]gyfrwyðo eich caloneu at cariad ar Dduw, ac y ðysgwyliad am Christ. 6Ys gorchmynwn ywch, vroder, yn Enw ein Arglwyð Iesu Christ, ar ychwy [*]ymdymu ymaith ywrth bop brawt ’sy yn rhotio yn [*]afreolus, as nyd wrth yr athraweth, a dderbyniawdd ef genym ni. 7Can ys‐chwychwi eichunain a wyddoch [‡]po’dd y dylech ein dylyn ni: can nad ymddugesam‐yn‐afreolus yn eich [*]cyfrwng, 8ac ny’s bwytesam vara gan nep yn rhat: anyd gweithio avvnaem trwy lafur a’ [‡]lluddet nos a’ dydd, [*]er mwyn na phwysem ar neb o hanoch. 9Nyd can nad oedd i ni awturtot, yn amyn val y dodem einunain yn esempl y’wch i’n [*]dilyn. 10Can ys‐pan oeddem gyd a chwi, hyn ich rhybyddiesam amdano, can a’s byðei neb, a’r nyd wyllysei weithio, na chei vwyta chvvaith. 11Can ys‐clywsam, vot ’rei yn rhotio yn eich plith [‡]yn afreolus, eb weithio dim oll, anyd gwaithio[*]afraid. 12Can hyny yr ei ’sy gyfryw, a [‡]’orchymynwn ac a gygcorwn [*]can eun Arglwydd Iesu Christ, ar yddyn waithio y gyd a llonyddwch, a’ bwyta ei bara euhunain. 13A’ chwitheu, vroder, na ddefficiwch yn gwneuthu’r dayoni. 14Ad oes nep ny’s vvyddhao i’n ymadrodd, [‡]arwyddocewch ef trwy lythyr, ac na vit ywch’ or[*]gymddeithas ac ef, megis y cywillyddio. 15Er hyny na chymerwch ef val gelyn, eithyr cygcorwch ef brawt. 16[]A’ gwir Arglwyð y tangneddyf a roddo yw’ch tangeddyf yn ’oystatawl ym‐pop modd. Yr Arglwydd vo y gyd a chwi oll.

17Yr anerch y can‐y‐vi Paul, a’m llaw vyhun, yr hwn yw’r arwydd ym‐pop epistol: val hyn y’r scrivēnaf, 18Rat ein Arglwydd Iesu Christ vo y gyd a chwi oll, Amen.

Yr ail Epistol ad y Thessalonicceit a scrivennwyt o Athen.

O Lyver cenedleth. &c. yd y van hyn, W. S.; a’r Epistol iso D.R.D.M. ei translatodd

Rr.ij.

[] 3:1 * Am ben hyn

[*] 3:1 * gerdet, redec o air

[‡] 3:2 ‡ gwared

[*] 3:2 * anvad, anweðus

[‡] 3:2 ‡ mall, sceler, diraid

[*] 3:3 * sicra, atega

[‡] 3:3 ‡ vall

[*] 3:4 * coelio

[‡] 3:5 ‡ vnino, gyfeirio

[*] 3:6 * gilio

[*] 3:6 * antrefnus ddi ordr

[‡] 3:7 ‡ val, pa wedd

[*] 3:7 * plith, misc

[‡] 3:8 ‡ thravel

[*] 3:8 * rac gormesu

[*] 3:9 * ymlyn

[‡] 3:11 ‡ eb ordr

[*] 3:11 * nym dawr

[‡] 3:12

[*] 3:12 * trwy

[‡] 3:14 ‡ nodwch

[*] 3:14 * giffeilach

[] 3:16 ‡ Ac ys

1TI

Yr Epistol cyntaf

i Paul at Timotheus.

Pen. j.

Y mae ef yn anoc Timotheus y wilio ar ei swyð, yn enwedic ar yddo edrych na ddyscer dim ir popul anyd gair Duw. Gan ðeclaro pan yw i ffydd, y gyd a ohydwybot dda, cariat ac adailadeth yw dywedd y peth. Ac ’yn rhybyddio am Hemenaius ac Alexander.

1

1PAwl apostol Iesu Christ, trwy ordinhaad Dyw eyn keidwad, ar arglwydd, Iessu Christ eyn gobaith, 2At Tymotheus fy mab naturiol yn y ffydd: Gras, trugaredd, a heddwch can Ddyw eyn tad, a’ chan Christ Iessu eyn Arglwydd. 3Megis i dysyfais arnat aros yn Ephesus, pan aethym i ymaith i Vacedonia, gvvna velly, mal i gellych rybuddio rrai, na ddyscont amryw ddyskeidiaeth. 4Ag nad ystyriant chwedlay, ag achay anorffen, rrain kynt yddynt fagu questiwnay, nag edeiladaeth dywiol sy drwy ffydd. 5Can ys diwedd y gorchymyn ydiw cariad o galon bur, a chydwybod dda, a ffyð [*]ðiau. 6O ddiwrth y rrain i [*]kiliasont rrai, ag a droysont at oferson, 7hwy a fynnen fod yn ddoctoriaid y gyfraith, heb na dyall yr hyn a ddoytont, nar pethau i boont yn i sikerhau. 8Nyni a wyddom, eisus [‡]taw da y gyfraith, os erfyr dyn hi yn gyfreithlon, 9can wybod hynn, na ddodwyd y gyfraith ir kyfion, eithr ir rrai afreolus ac ir anostyngedigion, ir hai andywiol, ar pechaduriaid, ir rrai enwir, a’ rrai anlan, i [*]lawruddogion tad a’ llawruddogion mam, i lawruddogion‐dynion, 10ir putteniwyr, ir [‡]bwggeryddion, i ladron dynion, i rrai celwyddog, ir anudonwyr, ag od oys dim arall, rrwn sy wrthwyneb i athrawaeth iachus. 11Y sydd ar ol ’gogoneddus efengil y bengidedig ddyw, a ymddiriedwyd i myfi. 12Am hynny diolch i ddwy ir hwn, a roes ym allu ’sef Christ Iesu eyn Arglwyð: can ys ef am barnoð yn ffyðlon, ac am dodes yn eu wasanaeth: 13a’ mine or blaen yn cablwr, ag yn emlidiwr, ag yn [*]draws: eithr trugarhau wrthyf a wnaeth ef: cans yn anwybodus i gwneuthym trwy angrredinieth. 14Eithyr tragorddigonawdd rrad eyn Arglwydd gida ffydd a chariad, hwn ’sydd yn‐Christ Iesu. 15Gair gwir yvv hvvnn, ag ym pob modd yn heuddu cymeriad, mai Christ Iesu a ddoeth ir byd i gadw pechaduriaid, o rrain pennaf ydwyfi. 16Eithr achos hyn i trugarhaodd wrthyf, mal i bai i Iesu Christ ðangos ynof yn gyntaf pob [‡]hir‐oddeu, ir syampl yddyntwy, rrain rrag llaw a grettont ynthaw herwyð y bowyd tragwyddol. 17Weithian ir brenin tragwyðol, difarwol, anweledigol, vnig synhwyrol Ddyw, i bo[‡]vrddas, a gogoniant yn oysoedd oesau, Amen. 18Y gorchymyn hwn i ddwyf yn y roddi attatti, fy mab Timotheus, mal ar ol y proffodolaethay, a gerddasout or blaen am danat, i gellech trwyddynt wy ymdrechu yr ymdrechiad ta, 19trwy gadw ffyð a’ chydwybod dda, rron a ddodasont rrai heibio, ac a wnaythont [*]longgyfergoll am y ffydd. 20O rrai hyn i may Hymeneus, ac Alexander, rrain a ddyroddais i Satan, i ddyscu vddynt na chablont.

[*] 1:5 * ddiffuant ddiragrith, anyscyfrith

[*] 1:6 ‡ cyfeiliornodd, aeth ar ddidro

[‡] 1:8 ‡ may

[*] 1:9 * leiddiait, lladdwyr

[‡] 1:10 ‡ gwrw-gydwyr

[*] 1:13 * ormeilwr yn gwneuthur cam

[‡] 1:16 ‡ Gr. macrothymian

[‡] 1:17 ‡ anrydodd

[*] 1:19 * tori llong

Pen ij.

Y mae ef yn annoc gweddiaw dros pop dyn, Paam, A’ pha wedd. Yn-cylch trwsiat a’ chymmesurwydd merchet.

2

1CYnghori ddwy am hynn, ymlaen pob peth fod ytolygon, gweddiau, erfyniadau, a’ thalu diolch dros pob rryw ddynion, 2tros Brenhinoedd, a’ ffawb or a osoded mewn audurdod, fal i gallom ðwyn buchedd lonyddaidd ac heddychawl, drwy bob [*]gwaredd ac honestrwydd. 3Canys hyn sy dda a chymradwy gar bron Dyw eyn ceidwad, 4rrwn a [‡]fynn vod pob rryw ddynion yn cadwedig, ac dyfod i wybodaeth y gwirionedd. 5Can ys vn Duw sydd, ac vn [*]Canolydd rrvvng Duw a’ dynion, sef y dyn Christ Iesu, 6Rrwn ai rroddes i hunan yn pridwerth tros pawb, sef testioleth yn i amseray [‡]i hunain. 7Ar yr hyn im dodwyd yn pregethwr ac yn abostol (y gwir a ddoydaf yn‐Christ, heb gelwydd) sef athro y cenedloedd mewn ffydd a gwirionedd. 8Am hynny mi a fynnaf ir gwyr weddio ym‐pob man gan ddyrcha dwylo purion heb ddicter, na [*]darammau. 9Velly hefyd y gwrageð, bod yddynt ymdrwsiaw mewn dillad gweddus, gida lledneisrwydd a chymesurwydd, nid a gwallt plethedig, neu aur, neu [‡]gemau, neu ddillad gwerthfawr. 10Eithr (megis i gweddai i wragedd yn yn‐addaw duwiolaeth) a gweithredoedd da. 11Gwraig discet mewn distawrwydd ynghyd a ffob gostingedigrwydd. 12Ond ni oddefa fi i wraic trauthu dyst, nac arfer awdurdod ar [*]wyr, eithr bod mewn distawrwydd. 13Can ys Adda yn gynta a ffurfawyd, ac yno Efa. 14Ac nid Adda a dwyllwyd, eithyr y wraig wedy i thwyllaw aeth yn euoc or cam‐wedd. 15Etto hi a fydd cadwedig can ddwyn plant, os hwy a drigant yn y ffydd, a chariad, a sancteidrwydd ynghyd a cymesurwydd.

[*] 2:2 * dwywoldeb, dywioldeb

[‡] 2:4 ‡ wyllysa

[*] 2:5 * Cyfryngwr

[‡] 2:6 ‡ priawd

[*] 2:8 * ddowto

[‡] 2:9 ‡ berleu

[*] 2:12 * Gr. andros y gwr

Pen iij.

Datcan y mae ef pa yw swydd gwenidogion yr Eccles. Ac am y [*]tuyluoedd hwy, [‡]Teilyngdawt yr Eccles, Ar poynt pennaf o’r athraweth nefawl.

3

1YMadrodd gwir yw hwn, o bydd neb yn wollysy swydd escob, ysda waith a chwennych. 2Rraid ir escob fod yn ddifaiedic gwr vn wraig, gwiliadwr, pwyllog, cymwys, lleteuwr, athrawys, 3nid gwingar, nid ymfustwr, nid chwānoc i fudr elw, eithr rrywiog, nid yn ymladdgar, nid cybydd, 4vn a wyr reoli y dy i hun yn dda, yn cymal i blant tan vfuddtra, ynghyd a phob honestrwydd: 5Can ys oni wyr dyn reoli i dy i hun, pa fodd i gofala ef tros eglwys Duw? 6Nid [*]yscolhaig‐ieuanc, rrac iddo wedy ymchwyddaw gwympo mewn [‡]enllib diawl. 7A’ rraid iddaw ef hefyt gaffael gair da can ðieithred, rrag digwyð mewn gwarth, a magl diawl. 8Velly hefyd bot y deconiaid yn honest, nid a thafodau dau ðyblig, nid trachwannog i win, nid chwānog budr elw, 9yn dala[*]cyfrinach y ffydd, mewn cydwybod pur. 10Arhain profer hwynt yn gynta: ac yno gwasnaythant, os byddant difeius. 11Velly hefyd bot eu gwragedd yn honest, nid a thafodau drwc, eithr sobyr, a ffyddlon ym pop peth. 12Bot deconiaid yn wyr vn wraig, ac yn gwybod rreoli i plant yn dda, ay teye i hunain. 13Can ys yr hai a wasanaytho yn iawn, a ynillan yddyn i hunein gradd dda, a rrydit mawr twy’r ffydd, sy yn Christ Iesu. 14Hynn i ddwy yn i scrivennu attat, dan ’obeithio i dauaf attat ar fyrder. 15Ac o tariafi yn hir, fod i ti wybod, pa fodd i byð rraid iti ymðwyn yn‐ty Dduw. [‡]rron ydiw Eglwys Duw byw, piler, a sylfayn y gwirionedd.

16Ac yn ddi[‡]ddadyl, mawr ydyw cyfrinach dywyoliaeth ’sef Duw a wnaethpwyt yn weledig [*]mewn []cnawt, a gyfiownwyd yn yr yspryd, a welwyd can angylion, a bregethwyd ir Cenedloeð, a gredwyd iddaw yn y byd, ac a gymerwyd i fynydd i ogoniāt.

[*] * tulwyth ty

[‡] ‡ vrddas

[*] 3:6 * Gr. neophyton

[‡] 3:6 ‡ Gr. crima barn

[*] 3:9 * dirgelwch

[‡] 3:15 ‡ rhwn

[‡] 3:16 ‡ ymryson

[*] 3:16 * deb

[] 3:16 * ynghnawd

Pen. iiij.

Dyscu yddo y mae ef pa ddysc ddylei gilio rragddo, A’ pha vn ei ddylyn, Ac ym‐pa ’orchwyl y dlyei ef ymarver yn vngwaith.

4

1AR Yspryt syn doydyt yn eglur, ir ymedy rrai yn yr amseroedd diwaytha or ffydd, yr ystyrio ysprydoedd [*]cyfeiliornus, a’ dysceidiaythay cethreuliaid, 2yn dywedyt celwydd trwy [‡]druth, rrain sy ai cydwybod wedi i llosci gan‐hayarn‐[*]brwd, 3yn gwahardd [*]priodas, ac yn erchi, ymattal oddiwrth fwydydd, rrain a creawdd Duw yw mwynhau trwy talu‐diolch [‡]ir ffyddloniaid, ac irhai a edoynant y gwirionedd. 4Cans pa beth bynac a creawdd Duw, da ydiw: ac nidoes dim yw wrthod, os cymerir trwy talu‐diolch. 5Herwydd i santeiddir trwy ’air Duw, a gweddi. 6O dygi di ar gof ir brodyr y pethau hyn, ys da wasnaythwr fyði i Iesu Christ, rrwn ith fagwyd mewn geiriau’r ffydd, ac athrawaeth da, rrwn a ddylynaist yn astud. 7Eithr gad heibio [*]anlan, a [‡]gwraichiaidd chwedlae, ac ymarfer di dyhun i dduwiol [*]aeth. 8Can ys ymarfer corphorawl ychydig a proffittia: eithr dywolieth proffidiol yw i pob peth, ac addewid iddaw or bowyd presennawl, ac or hwn a ddaw rrac llavv. 9Y gair hwn sy wir, ac ym‐pob moð y haydday cymeriad. 10Cans am hynny i ddym yn [*]poeni ac y cael eyn [‡]dirmygy, herwydd yn bod yn gvvir obeitho ar Dduw byw, rrwn ydiw caidwad oll ddynion, yn enwedig [*]y ffyddloniaid. 11Y pethau hynn gorchymyn di a dysc‐yddynt. 12Na ðiystyred neb dy ifiengtid ti, eithr bydd ir hai a gretton yn siampl, ar ’air, ar ymddygiad, ar gariad, ar yspryt, ar ffydd, a’ phurdeb. 13Hyd oni ddelwyfi, ymosod i ddarllein, i gyngor, ac i athrawaeth. 14Nac ysceulusa y [*]rrodd sydd ynotti, rron a rodded i ti i proffedoliaythy gā osodiad dwylo yr [‡]Henafiaeth. 15Arfera y pethau hynn, ac ymddyro yddynt, mal i gallo dy lysaad ti fod yn eglur ym‐plith pawb. 16Gwilia arnat tyhun, ac ar athrawaeth: parhaa yn hynn: can ys o gwnei di hyn, ti ath cedwi dy hun, ar rei [*]a wrandawo arnat.

[*] 4:1 * dydro, crwydroc

[‡] 4:2 ‡ hypocrisei ffuant, rhagrith

[*] 4:2 * poeth

[*] 4:3 * priodi

[‡] 4:3 ‡ or, gan

[*] 4:7 * aflan

[‡] 4:7 ‡ chwedleu gwrachiod

[*] 4:7 * =der

[*] 4:10 * travaelu

[‡] 4:10 ‡ cablu, diveiliorni

[*] 4:10 * yr ei ’sy yn credu

[*] 4:14 * dawn

[‡] 4:14 ‡ presbyterij

[*] 4:16 ‡ ath clywāt

Pen. v.

Y mae yn y ddyscu ef pa wedd y dirper yddo ymddwyn wrth argyweddu pop gradd. Trefn o bleit gwrageð‐gweðwō. [*]Goystatau gwenidogion‐Ecclesic. Llywodraeth y gorph ef, A’ barn am pechoteu.

5

1NA cheryda [‡]henafgwr, eithr cynghora megis tad, yr hai ievainc megis brodyr: 2Yr hen wragedd, mal mammay, yr rei iefainc mal chwioredd, ynghyd a phob [*]diweirdeb. 3Anrrydedda’r gwrageð gweðwon rrain sy wir weddwon. 4Ac o bydd vn weddw ac iddi plant neu wyrion, dyscant yn gyntaf ddangos [*]gwaredd tuagat at dy hun, a’ thalu’r pwyth yw [‡]henafieid: can ys hynny ’sy honest a chymradwy gar bron Duw. 5Eithr hon ’sy wir weddw ac vnic, a obeitha yn‐Duw, ac a parhaa mewn gofynnion a gweddion nos a dyð. 6Ond hon syn byw, mewn [*]mursendod, marw ydiw cyd bo yn byw. 7Gorchymyn y petheu hyn, mal i gallont fod yn ddifeius. 8Ac o byð neb nid ymgeleddo yr eiddo, ac yn enwedic eu teulu, e wadawð y ffydd, a’ gwaeth yw nag vn diffydd. 9Na [‡]ddycer‐ir‐cyfri wraig‐weðw tann trugain blvvydd oed, rron fu wraic vn gwr, 10ac yn dda i gair am weithredoedd da: os magawdd hi i phlant, o lletteuodd hi [*]y pellenig, o golchawð hi traed y saint, o cymhorthwyawdd hi y rrai fyddent mewn adfyd, o bu perhaus yn wastad ym pob gorchwyl da. 11Eithyr gwrthod y gweddwon iefainc: can ys pan ddechreuōt ymdrythyllu yn erbyn Christ, [‡]priodi a fynnant, 12yn cael [*]colledigaeth, am vddynt torri y ffyð gyntaf. 13Ac velly hefyd hvvy yn segur dyscu a wnāt rodio oddamgylch o ty i dy, ac nid yn vnic segur: eithr hefyd yn [‡]ofeiriaithus, ac yn [*]rrodresgar, yn adrodd yr hyn ny weddei. 14Mi a fynna am hyny irrei iefeinc [‡]priodi, a phlanta, gwarchadvv y tuy ac na roðont ddim achos ir gwrthnebwr i oganu. 15Can ys rrei eusus a ymchwelasont ar ol Satan. 16Ac o byð na gwr ffyddlon, na gwraig ffyðlon a’ gvvragedd gweddwon ganthynt, cynhorthwyent hwynt, ac na [*]’ormeser ar yr eglwys, mal i bo digoneð i rrei ’sy wir weddwon.

17Yr [‡]Henaduriaid syn rreoli yn dda, dauddyblig [*]vrddas hayddant, yn enwedig y rrei sy yn [‡]poyni yn y gair, ac mewn dysc. 18Can ys yr yscrythyr lan a ddowaid, Na vwslia safn yr ych sy’n durnu r yd: hefyd, May’r gwethwr yn [*]heuddu i gyflog. 19[*]Ar []Henadur na ðerbyn achwyn, o ddieithr tann ddau neu tri o dystion. 20Yr hei a bechant, cyrydda hvvy yn gyhoeddus, mal i gallo r lleill ofni.

21Gorchymyn i ddwy yt gar bron Duw ar Arglwydd Iesu Christ, ar etholedig Angylion, gadw o hanot hynn heb ragori neb mwy noi gilidd, na gwneuthyr dim [‡]o gydpartieth. 22Na ddod ddwylo yn ebrwydd ar neb, ac na fydd cyfranoc a phechodau rrei eryll: cadw di dyhun yn bur. 23Nac yf ddwfr yn hwy, eithr arfer ychydic win, ir mwyn dy gylla, ath fynych [*]wendide. 24Pechodau rryw ray or blaen amlwg fyddant, yn rrag [‡]ymðwyn ir farn: ar yddo eraill yn dywod ar y ol. 25Ac felly hefyd gweithredoedd da or blaen amlwc fyddant ar hei a font amgenach, i cuddio nis gellir.

[*] * Gosot

[‡] 5:1 ‡ prebyterum

[*] 5:2 * purdep

[*] 5:4 * dywolder

[‡] 5:4 ‡ rrieni

[*] 5:6 * rrysedd, neu trythylwth, mwytheu

[‡] 5:9 ‡ chymerer

[*] 5:10 * ddieithred

[‡] 5:11 ‡ gwrha

[*] 5:12 * barnedigeth

[‡] 5:13 ‡ Gr. yn llawn berw, dadurddus

[*] 5:13 * ðiriaid, goaml

[‡] 5:14 ‡ wra

[*] 5:16 * or meiler, phwyser

[‡] 5:17 ‡ presbiteri

[*] 5:17 * anrydeð, parch

[‡] 5:17 * llavurio, travaelu

[*] 5:18 ‡ dailwng

[*] 5:19 * Yn erbyn

[] 5:19 ‡ prespyterū

[‡] 5:21 ‡ yn bartiol

[*] 5:23 * lescedde

[‡] 5:24 ‡ myned or blaen

Pen vj.

Dywti gwasanaeth ddynion tu ac at ei perchen, Yn erbyn yr ei nys [*]dygonir a gair Duw. Am wir dduwoldep, a’ boddlondep meðwl, Yn erbyn cupyðdot. Rhoi gorchymyn ar Timotheus.

6

1CYnifer ac y’sydd o wasnaythwyr tann yr iau, barnant eu meistredd yn teilwng o bob anrrydedd, rrag cablu enw Duw ay addysc. 2A’ rrei ’sy a meistred vðynt yn credu, na dystyrant hwynt, herwydd i bod yn vrodyr, eithr yn hytrach i gwasneuthu, ir mwyn i bod yn [*]credu, ac yn garedigion, ac yn gyfrānoc or twrn da. Dysc y pethau hyn, a’ chynghora. 3Od oes yn dyscu yn amgenach, ac nad yw yn cyttuno ac iachus eirie eyn Arglwydd Iesu Christ, ac ir addysc, ’sy ar ol duwioliaeth, 4chwyddo i may heb wybod dim, eithr amhwyllo ynghylch questiwnay a [‡]dadl‐geiriau, or hyn i mac cenvigen, ymryson, ymsenneu, [*]tybieu drwc. 5Ofer ddadlay dynion llygredig ey meddwl, wedy cyfergolli y gwir centhynt, yn tybiaid [‡]taw elw yw duwioliaeth, ymochel oddiwrth y cyfryw. 6Elw mawr eusus yw duwiolieth, drwy ymvodloni o ðyn a’r hyn vo cātho. 7Can ys ni ddygasom ni ddim ir byd, [*]a’ diogel yw ni allwn ddwyn dim ymaith.

8Am hynny o cawn ymborth a dillad, ymfodlonwn ar hynny. 9Eithr yr ei a fynnent ymgwaythogi, a gwympant i [*]profedigaeth, ac i vagle, ac i lawer o drachwantay ffolion a’ niweidus, rrain syn boddi dynion i golledigaeth ac i ddistriw. 10Can ys [‡]chwant‐[*]mwnws yw gwreiddin pob drwg. Yr hein tra oyddynt rrei yn i chwenychu, hwy a [*]wyrasont or ffydd, ag ay [‡]trychasont ey hunain tryvvodd a llawer o govidie. 11Eithr ti gwr i Dduw, gochel y pethay hyn, a’ dilid ar ol cyfiawnder, duwiolaeth, ffydd, cariad, ymynedd, a’ lledneisrwydd. 12Ymladd ymladdiad [*]gorchestol y ffydd: cymer afael ar y bowyd tragwyddawl, ir hwn hefyd ith alwyd, ac ir [‡]ymaðewaist ymaddawiad da gar bron llawer o dystion. 13Dy [*]ddirofyn i ddwy gar bron Duw, syn bywhau pop peth, a gar bron Iesu Christ, rrwn tan Pontius Pylatus a dystiodd cyffes [*]pybur, 14cadw o honot y gorchymmyn hvvn yn []ddiflot, ac yn ddifai hyd ymddangosiad eyn Arglwydd Iesu Christ, 15rrwn yn y dyledus amser a ddengys ef, rrwn sy fendigedig ac vnic pennaeth, Brenin y Brenhinoedd, ac Arglwydd yr Arglwydd, 16Ir hwn yn vnic i may difarwoldeb, ac yn trigo yn y goleuni diymgyrch, rrwn irioed nis gweles vn dyn, ac nis dichin i weled, ir hwn i bo anrrydedd a’ gallu yn dragwyddawl, Amen. 17Yr hei sy [‡]oludawc yn y byd yma gorchymmyn vddynt, na boont rryfygus eu meddwl, ac na rothon ei, gobaith mewn [*]golud anwadal, eithyr mewn Duw byw, (rhwn syn rroi i ni pop peth yn ddigonawl yw mwynhau) 18ar wneuthyd o honyn ddayoni, ac [‡]ymgyvoethogi o weithredoedd da, ac yn hawdd canthyn roi, ac yn havvdd i cydfod, 19yn storio yðynt i hunain sail da rag llaw, mal i gallont gavayly y bowydd tragwyddol. 20O Timotheus, cadw a roed attat, gan ochel [*]aniwaraidd ofersoniadwy, a gwrth‐osodiaday cam‐enwedig celfyddyd, 21rron rrai yn ymaddaw a hi, a gam wyrasont or ffydd. Gras gida thi, Amen.

Yr Epistl gynta i Tymotheus, a yscrifennwyd o laodiceia, rron yw penn dynas Phrygia Pacatiana.

[*] * boddlonir

[*] 6:2 * ffyddlon

[‡] 6:4 ‡ ymðadleu am airieu

[*] 6:4 * drygdybieu

[‡] 6:5 ‡ mae dywioldep yw elw

[*] 6:7 * ac yspys

[*] 6:9 * tentation

[‡] 6:10 ‡ Gr. philargyria ariangarwch

[*] 6:10 * bath, mwnei

[*] 6:10 * gyfeiliornesont, aethō ar ðidro

[‡] 6:10 ‡ gwanasōt

[*] 6:12 * tec, claer, prydverth, bybyr

[‡] 6:12 ‡ proffeseist broffess

[*] 6:13 * orchymyn

[*] 6:13 * dec

[] 6:14 ‡ ddivagul, ddivrych

[‡] 6:17 ‡ gyvoethogion

[*] 6:17 * cyvoeth

[‡] 6:18 ‡ Gr. ploutein

[*] 6:20 * aflan

2TI

Yr ail Epistol i

Paul ad Timotheus.

Pen. j.

Paul yn annog Timotheus y vod yn ddianwadal ac yn ddyoddefus wrth ei ymlid, a’ pharhau yn yr athraweth y ðyscesei ef yddaw, 12 Dros yr ei yroedd y rwymeu ef a’i gystyddion ym wystl. 16 Cammolieth Onesiphorus.

1

1PAul Apostol Iesu Christ gan wyl’ys Duw, erwyð aðewyt [*]bucheð yr hon ’sy yn‐Christ. Iesu.

2At Timothes vy map caredic: Rat, a’ thrugaredd, a’ thangneddyf y gan Ddyw y Tat, a’ chan Iesu Christ ein Arglwydd.

3Ys diolchaf y Dduw, ’rhwn y wasanaethaf om rrieni a chydwybot bur, can ys eb peidio y may genyf gof am danat yn vy‐gweddieu nos a’ dydd,

4Can ðeisyfu dy welet, a’mi yn vyvyr oth ðaigrae, val im llanwer o lawenydd:

5Pan ’alwyf im cof y ddiffuant ffydd ys ydd ynot, ’rhon y drigawdd yn gyntaf yn dy [‡]nain Lois, ac yn dy vam Euneic, ac y may yn ddiogel genyf y tric yno tithe hefyt.

6Achos paam, ydd wyf ith coffau y gyffroi y dawn Duw ys ydd ynot, wrth arddodiat vy‐dwyaw.

7Can na roðes Duw y ni yspryt ofnusrvvydd, anyd yspryt[*]nerthovvgrvvydd, a’ chariat, a’ phwyllogrwydd.

8Am hyny na vydd arnat gywilyð [‡]o destiolaeth yr Arglwydd, nac o hano vineu y garcharawr ef: eithr cydoddef‐di‐gystuddion yr Euangel, wrth veddiant Duw.

9Yr hwn an iachaoð, ac an galwodd a galwedigaeth sanctaið nyd, wrth ein gweithredoedd ni, anyd wrth y [*]bwrpos yhun, a’y rat, ’rhwn a roespwyt y ni trwy Christ Iesu cyn [‡]amseroedd oeseu.

10Eithyr ef a eglurwyt yr owrhon gan ymddangosiat ein Iachawdr Iesu Christ, yr hwn a []ðileoð angeu, ac a dduc vywyt ac ac ammarwolaeth i ’olauni trwy’r Euangel.

11Ir hon im gosodwyt i yn precethwr, ac yn Apostol ac yn ddyscyawdr y Cenedloedd.

12Am yr hwn achos y dyoddefaf hefyt y petheu hyn, ac nyd oes arnaf giwilydd: can ys gwn pwy a gredais, ac y mae yn ddilys genyf y vot ef yn abl y gadw yr hyn a ðodais ataw erbyn y dyð hwnw.

13Cadw [*]wir esempl yr iachus ymadroddion, yr ei a glyweist y can y vi yn ffydd a’ chariat ys ydd yn‐Christ Iesu.

14Y [‡]peth prydverth, y roed atat, cadw trwy’r Yspryt glan, yr hwn a drig ynom.

15Ti wyddost hyn, ddarvot ir ei oll ys ydd yn Asia, droi o ywrthy vi: o’r sawl rei y mae Phygellus ac Hermogenes.

16Roed yr Arglwydd drugareð y duylu Onesiphorus: can ys ef yn vynych am llonhodd i, a’m catwyn nyd oedd gywilydd ganthaw.

17Eithyr pan oedd yn Ruuein, ef a ymcaisiawdd a mi yn [‡]ddiwyd iawn, ac am cafas.

18[*]Roed yr Arglwydd yddo, gahel o hano drugaredd gyd a’r Arglwydd yn y dydd hwnw, a’ pha []veint betheu vu ef im gweni yn Ephesus, ti wyddost yn ’oreu vn.

[*] 1:1 * bywyt

[‡] 1:5 ‡ vam‐gu

[*] 1:7 * meddiant

[‡] 1:8 ‡ am

[*] 1:9 * arddodiat

[‡] 1:9 ‡ bot y byt

[] 1:10 * ddadwnaeth

[*] 1:13 * ffurf, cyffurf, gyndelw, ailun

[‡] 1:14 ‡ gwiwbeth

[‡] 1:17 * ddyval

[*] 1:18 ‡ Caniataed

[] 1:18 * niuer

Pen. ij.

2 Y mae yn ei annog y vot yn ddianwadal yn‐trwbl, ar yddo ddyoddef yn wrawl, ac aros yn ddiyscoc yn iachus ddysc ein Arglwydd Iesu Christ, 11 Can ddangos yddaw ffyddlondep amcan Dew yn‐cylch cadwedigaech yr ei yddo ef, 19 A’ noth yny.

2

1TItheu gan hyny, vy map, ymnertha yn y rrat ys yð yn‐christ Iesu.

2A’r petheu y glyweist y cenyf’, [*]gan lawer o testion, yr hein [‡]a roddi at [*]ffyddlon ddynion, yr ei vyðant abl y dyscu eraill hefyt.

3Titheu gan hyny goddef‐dy‐[‡]’orthrymu megis [*]milwr da i Iesu Christ.

4Nyd oes neb a ryvela, a [‡]ymymblyc a negeseuon y vuchedd hon, er mwyn bod yddo ryngu bodd yr hwn ydywysawdd yn vilwr.

5Ac ad ymdrech nep hefyt am gamp, ny choronir ef, dyeithr yddo ymdrech [‡]yn ddeddfol.

6[*]Dir yw ir llavurwr lavurio cyn nag yddaw dderbyn ffrwytheu.

7[]Considera y petheu a ddywedaf: a’r Arglwydd a roddo yt’ ddyall ym‐pop dim.

8Cofia am Iesu Christ y hanoedd o had Dauid, ðarvot y gyvodi ef o veirw [‡]wrth vy Euangel i.

9Yn yr hon [*]ydd wyf yn dyoddef trwbl mal gweithredwr‐drwc, ys hyd rwymeu: eithr gair Duw ny rwymir.

10Am hyny ydd wyf yn goddef pop peth, er mwyn y detholedigion, megis ac y gallent wytheu gaffael yr iechydvvrieth ys ydd yn‐Christ Iesu, y gyd a gogoniant tragyvythawl.

11Gwir yvvr gair, A’s meirw ydym y gyd ac ef, y byddwn hefyt vyw gyd ac ef.

12A’s dyoddefwn, ni a gydeyrnaswn hefyt ac ef: ac a’s ymwadwn ac ef, yntef hefyt a ymwad a ninheu

13A’s nyni ny chredwn, er hyny efe a erys yn ffyddlawn: ny ’all ef [‡]y wadu y hun.

14Am y petheu hyn dwc ar gof yddynt, a’ thestialaetha ger bron yr Arglwydd, na bo yddynt ymrysont yncylch gairieu, yr hyn nyd yvv er dim llesaad, anyd er [*]dadymchwelyd [‡]y gwrandwyr.

15Studea ar dy ’osot dy hū yn [*]brovedic y Dduw, yn weithwr [‡]divevl, yn vniawn‐barthu gair y gwirionedd.

16[*]Gommedd halogion wag‐airieu: can ys cynnyddu y wnant y vwy o anwywoldep.

17A’y ymadrodd hwy a ysa val cancr: ac o’r cyfryvv rei y mae Hymenaius ac Philetus.

18Yr hein am y gwirionedd aethant ar [‡]gyfeilorn, gan ddywedyt ddarvot eisus y cyvodiadigeth, ac y maent yn [*]dadymchwel ffydd rryvvrei.

19Eithr y mae [‡]sail Duw yn sefyll yn [*]ddiogel, ac y mae yddo yr insel hon, Yr Arglwyð a wyr pvvy rei [‡]yw’r eiddo, ac, Ymadawet ywrth [*]ancyfiawnder pwy bynac a ’alwo ar Enw Christ.

20Eithr mewn tuy mawr ny bydd yn vnic llestri aur ac ariant, and hefyt llestri pren a’ phridd, a’r ei [*]i anrydedd, a’r ei i [‡]ddianrrydedd.

21As neb gan hyny y carth y hunan ywrth y petheu hyn, efe vydd lestr i anrydedd, wedy ei sancteiddio, ac yn [*]addvwyn ir Arglwydd, ac yn [‡]parat i bop gwaithred da.

22[*]Fo hefyt rrac [‡]chwanteu ieuntit, a’ dilyn gyfiawnder, ffydd, cariat, a’ thangneddyf, y gyd a’r ein y alwant ar yr Arglwydd o galon bur.

23A’ dod ymaith ynvyd ac andyscedigaidd[*]orchestion, can wybot mai [‡]magu ymryson a wnant.

24Eithr gwas yr Arglwydd dir yw nad ymrysono, amyn bot [*]yn dirion [‡]i bawp, yn athrawaidd, ac yn dyoddef‐ei‐ddrygu yn dda ei ortho.

25Gan ei haddyscu a’ chymedroldep yr ei gwrthwynep‐ei‐meddwl, y edrych a roddo Duw vn amser yddynt vvy ediveirwch, [*]i gyfadnabot y gwirionedd,

26A’ bod yddynt ddyvot ir iawn allan o vagl diavol, yr ei a [‡]ddelit ganthaw wrth ei wyllys.

[*] 2:2 * ymgwyð, ymplith

[‡] 2:2 ‡ rho, dod

[*] 2:2 * wyr ffyðlō

[‡] 2:3 ‡ ddrugu, helbulio

[*] 2:3 * sawdiwr

[‡] 2:4 ‡ ymrwyda, ymdraffertha, ymrwystra

[‡] 2:5 ‡ mal y dylei

[*] 2:6 * Raid

[] 2:7 ‡ Ystyria

[‡] 2:8 ‡ yn ol

[*] 2:9 * im drygir

[‡] 2:13 ‡ ymwadu

[*] 2:14 * gwrthdroi

[‡] 2:14 ‡ yr ei a’i clywant

[*] 2:15 * gymradwy

[‡] 2:15 ‡ ny borraid cywilyddio

[*] 2:16 * Gohardd, Gwrthladd

[‡] 2:18 ‡ ddydro

[*] 2:18 * dinistro

[‡] 2:19 ‡ grwnd, gwndwal

[*] 2:19 * ffyrf, gadarn

[‡] 2:19 ‡ ys yddo

[*] 2:19 * andywoldep, enwiredd

[*] 2:20 * er

[‡] 2:20 ‡ er

[*] 2:21 * Gr. euchreston

[‡] 2:21 ‡ ddarparedic

[*] 2:22 * Cila

[‡] 2:22 ‡ gwynieu

[*] 2:23 * questione

[‡] 2:23 ‡ peri ymgeintach

[*] 2:24 * voneddigaidd, llednais

[‡] 2:24 ‡ tuar at

[*] 2:25 * er

[‡] 2:26 ‡ gaethiwit

Pen. iij.

1 Prophwyto y mae ef o’r amsereu periclus, 2 Y mae yn amlygu r [*]hypocriteit y dā ei lliw ai harwyð. 12 Yn dangos cyflwr y Christianogiō. 14 A’ phy wedd ymogelir periclon. 16 Hefyt pa vudd a ddaw y wrth yr Scrythurae.

3

1GWybydd hyn hefyt, [‡]may yn y dyddieu dywethaf y daw amsereu [*]periclus.

2Can ys bydd dynion [‡]a’i serch arnyn y hunain, yn cupyddion, ymffrostwyr, yn veichion, [*]cablwyr, yn anuvyddion yw [‡]rrieni, yn andiolchgar, yn ansanctaidd,

3[‡]Digariat‐naturiol ganthynt, yn tori‐[*]dygymbot, gaugyhuddwyr, yn rei antemperus, yn ffyrnygion, eb serch ganthynt ir ei da,

4Bradwyr, ’rei gwaydwyllt, rei [‡]bolchwydd, rei yn caru chwantach yn vwy nac yn caru Duw,

5A’ chanthynt [*]gyfrith dywoldeb, eithyr ymwadu a’ei ’rym a wnaethont: tro ymaith gan hyny y wrth y cyfryw rei.

6Can o’r ei hyn y mae y sawl a ymluscant i daie, ac yn dwyn yn gaith wrageddos yn llwythoc o bechotae, yn arweinedic gan amravael chwāteu,

7A’r gvvragedd hyn ynt vyth yn dyscu, ac eb allu byth dyvot y wybodaeth y gwirionedd.

8Ac megis y gwrth safodd Iannes ac Iambres Voysen, vel’y y mae yr ei hyn yn [*]gwrthðod y gwirionedd, dynion o veddwl llygredic, yn [‡]amprovadwy [*]erwydd y ffydd.

9Eithr ny vuddiant vvy mwyach: can ys ei hynvydrwydd vydd amlwg i bawp, megis ac y bu yr eiddynt.

10A’ thi a lwyr adwaenost vy‐dysceidaeth i, helhynt vy‐buchedd, vy‐purpos, ffydd, ammyned, cariat, dioddefgarwch,

11Ymlidiae, a’[*]gorthrymdereu yr ei y [‡]ðaeth i mi yn Antiocheia, yn Iconium, ac yn Lystri, yr hyn ymlidiae a ðyoddefais: eithyr o ywrthynt oll im gwaredawdd yr Arglwydd.

12Ac ys pawp a’r wyllysont vyw yn ddywol yn‐Christ Iesu, a ymlidir.

13Eithr y drwc ddynion, a’r [*]twyllwyr aant waethwaeth, gan dwyllo, a’ chael ei twyllo.

14Eithyr aros ti yn y petheu a ddysceist, ac ith sefydlir ynthynt, yn gwybot can bwy ey dysceist:

15A’ bot y ti wybot yr Scrythuræ glan [‡]er yn vap, yr ei ’sy abl ith wneuthur yn‐ðoeth i iechedwrieth trwy’r ffydd ys ydd yn‐Christ Iesu.

16Can ys yr oll Scrythur ys ydd wedy ei rroddi can ysprytoliaeth Duw, ac ys ydd profitiol y addyscu, y argyweddu, y [*]correctio, ac y roi athraweth yn‐cyfiawnder,

17Mal y bo dyn Duw yn [‡]perfeith, wedy ei berfeithio i bop gweithred da.

[*] * ffuantwyr gausaint

[‡] 3:1 ‡ taw

[*] 3:1 * enbydus, blinion

[‡] 3:2 ‡ Gr phiautoi

[*] 3:2 * ymsenwyr

[‡] 3:2 ‡ tad a’ mam

[‡] 3:3 ‡ Gr. ’astorgoi

[*] 3:3 * cyngrair

[‡] 3:4 ‡ bocsachus

[*] 3:5 * ailun

[*] 3:8 * gwrthlað, gommedd

[‡] 3:8 ‡ gwliedic

[*] 3:8 * am, tu ac at

[*] 3:11 * blindereu

[‡] 3:11 ‡ ddarvu

[*] 3:13 ‡ hudwyr, siomwyr

[‡] 3:15 * oth vebyt

[*] 3:16 ‡ gospi

[‡] 3:17 * gwbl

Pen. iiij.

Y mae ef yn annog Timotheus y vot y vrwd yn y gair, a’ dyoddef gwrthpwyth, 6 Y mae yn gwneuthur coffa am ei varwolaeth ehun. Ac yn erchi i Timotheus ddyvot ataw.

4

1YS gorchmynaf yty gan hyny ger bron Duw, a’ cher bron yr Arglwyð Iesu Christ, yr hwn a vairn y byw a’r meirw yn ei [‡]ymddangosiat, ac yn ei deyrnas,

2Precetha’r gair: tyn‐rragot, []yn amser ac allan o amser: argywedda, [*]cerydda, annoc drwy ammynedd-da ac athraweth.

3Can ys e ddaw’r amser pryd na ddyoddefant athraweth iachus: eithr aei clustieu [‡]a chosi, wrth y chwanteu y hunain a bentyrant yddynt ddyscyawdwyr,

4Ac a droant ei clustieu y wrth y gwirionedd, ac a ymchwelant at chwedleu.

Yr Epistol ar ddydd S. Luc.

5Eithyr gwilia di ym‐pop dim: dyoddef‐wrth pwyth: gwna waith Euangelwr: par wybot yn ollawl dy wenidogeth.

6Can ys ydd yw vi yr owrhon yn parat im offrymu, ac amser vy [*]ymadawiat ys ydd yn agos.

7Mi a ymdrechais ymdrech [‡]tec, ac ’orphenais []vy‐gyrfa, y ffydd a gedwais.

8Can’s rrac llaw y roddwyt y mi y gadw coron cyfiawnder, yr hon a rydd yr Arglwydd y barnwr cyfiawn y mi yn y dydd hwnw: ac nyd y mi yn vnic, amyn ir oll ’rei y garant y ymddangosiat ef.

9[*]Brysia y ddyvot ataf [‡]yn ebrwydd.

10Can ys Demas am gadawdd, gan [*]ymgary y byd [‡]presennol, ac aeth ymaith y Thessalonica. Crescens aeth i Galatia, Titus i Dalmatia.

11Lucas yn vnic ys y gyd a mi. Cymmer Varc a’ dwc y gyd a thi: can ys buddiol yw ef y mi y weinidogeth,

12A’ Thichicus a ddaunonais i Ephesus.

13Y [*]cochl a edewais i yn Troas y gyd a Charpus, pan ddelych, dwc gyd a thi, a’r llyfreu, yn enwedic y [‡]membranae.

14Alexander y gof‐[*]copr a wnaeth i mi lawer o ddrwc: talet yr Arglwydd yddo [‡]erwydd ei weithredoedd,

15Rac yr hwn ymgadw dithe hefyt: cans ef a wrth[*]safodd ein precaethe ni yn ddirvawr.

16Yn vy atep cyntaf nyd oedd neb [‡]yn sefyll gyd a mi, eithr pawp am gadawsont: mi atolygaf y Dduvv na [*]liwier ydd‐wynt.

17Er hyny yr Arglwydd a safoð gyd a mi, ac am nerthawð, mal trywo vi y cwbl [‡]cyflawnit i precethiat, ac mal y clywent yr oll Genetloedd, ac im gwaredwyt o eneu y lleo.

18A’r Arglwydd am gwared rrac pop gweithred ddrwc, ac am caidw yw deyrnas nefawl: ir hwn y bo[*]gogoniant yn oesoedd oeseu, Amen.

19Anerch Prisca, ac Aquila, a’ thuylvvuth Onesiphorus.

20Erastus a arosawdd yn‐Corinthus: Trophinus a edais yn‐Miletum yn glaf.

21Cais ddyvot cyn y gayaf. Eubulus ys ydd ith anerch, ac Phudens, ac Linus, ac [‡]Claudia, a’r oll vroder.

22Yr Arglwydd Iesu Christ a vo y gyd ath yspryt. Y rat ef vo gyd a chwi, Amen.

Yr ail Epistol a escrivenwyt o Ruuein ad Timotheus yr Episcop cyntaf y ðywyswyt i Eccles Ephesus, pan ’osodit Paul yr ailwaith ger bron [*]y Caisar Nero.

[‡] 4:1 ‡ ddyvodiat

[] 4:2 ‡ ymrhyd ac amryd

[*] 4:2 * ys dwrdia

[‡] 4:3 ‡ llosei, merwino

[*] 4:6 * datdodiat

[‡] 4:7 ‡ da

[] 4:7 * y rredecfa

[*] 4:9 * Cais

[‡] 4:9 ‡ ar gais, yn ddiatrec

[*] 4:10 * gofleidio, braicheido

[‡] 4:10 ‡ yn awr

[*] 4:13 * coffr, llyfr

[‡] 4:13 ‡ memrwn, parsmente

[*] 4:14 * elydn, efydd

[‡] 4:14 ‡ yn ol

[*] 4:15 * laddodd, ddododd

[‡] 4:16 ‡ yn cymorth

[*] 4:16 * roer yn ei herbyn

[‡] 4:17 ‡ adnabyðit

[*] 4:18 * moliant

[‡] 4:21 ‡ Gwladus

[*] 4:22 * yr ymperotr

TIT

Epistol Paul ad

Titus.

Pen. j.

5 Y mae ef yn athrawy Titus o bleit llywodraeth yr Eccles. 7 Ordinhat a’ swydd gwenidogion‐Ecclesic. 12 Natur y Cretiait, ac am yr ei a heuent chwedleu Iuddewic, a’ dychymygion dynion.

1

1PAul gwas Duw, ac Apostol Iesu Christ, [*]erwydd ffydd etholedigiō Duw a’ gwybodeth y gwirioneð, ’rhon ’sy [‡]erwydd dywoldep,

2Y dan’obaith [*]buchedd dragyvythawl rhon y [‡]digelwydd Dduw ei gaddawoð, cyn [*]amseroeð oeseu:

3Eithr ef a eglurhaodd ei ’air [‡]yn y gwir amsereu drwy precethu, yr hyn a ymddiriedwyt i mi, wrth ’orchymyn Duw ein iachawdur:

4Ad Titus vy [*]anianol vap wrth y ffydd gyffredin, Rat, trugareð a thangneðyf o y can Dduw y Tat, a’ chan yr Arglwydd Iesu Christ ein iachawdur.

5Er mwyn hyn ith edais di yn‐Creta, mal y bei y ti drigo y gyweirio y petheu ys ydd yn aros, a’ bot yt’ [‡]’osot [*].Henafieit yn‐pop dinas, megis yr ordiniais yty.

6A’s bydd nep [*]diargywedd, gwr vn wreic, ac yddo blant ffyddlon, yr ei nyd enllybir o [‡]nwyfiāt neu vot yn anuvydd.

7Can ys dir yw i Episcop vot yn ddiargywedd, mal goruchwiliwr Duw, nyd yn [‡]gyrrith, nyd yn digllon, nyd yn gorhoffi gwin, nyd trawar, nyd budr‐elw‐wr,

8Ethr yn rhoi‐lletuy, vn yn caru dayoni, doeth, [‡]cyfiawn, sanctaidd, temperus,

9Yn dalha‐yn [‡]lew y gair ffyðlon wrth yr athraweth, val y gallo hefyt gygcori a dysceideth iachus, ac argyweddu yr ei a wrth ddywedant,

10Can ys bot llawer o rei anyvydd, a’ gwacsiaradwyr, a’ thwyllwyr meddilieu, yn ben[*]af yr ei ’sy or enwaediat,

11Yr ei vydd [‡]dir goarcheu‐ei geneu, yr ei a ddymchwelant cwbl daie, gan ddyscu i ’rei betheu ny‐ðylent, ermwyn budr elw.

12[*]Vn o hanynt wy euhunain, ’sef vn oi prophwyti y vnain a ddywedei. Y Creteit bop amser [‡]ynt gelwyddawc, dryg [*]vestviloedd, boliae [‡]gorddiogion.

13Y testiolaeth hon ’sy wir: achos hyn argyweða ’hwy yn vlaenllym, val y bont iach yn y ffydd,

14Nyd can ddarbot chwedleu Iuddewaidd a’ gorchymyneu dynion, yr ei a ymchwelant ywrth y gwirionedd.

15Ys ir ei pur y mae pop [*]dim yn pur, eithr ir ei halogedig, ac ir ei [‡]ny chred, nyd oes dim pur, eithr ei meddwl a’i cydwybot a halogir

16Y maent yn [*]proffessu yr adwaenant Dduw, eithyr [‡]ar gweithrrdoedd y maent yn ei wadu, ac wynt yn ffiaidd ac yn anuvydd, ac i bop gwaithred dda yn amprovadwy.

[*] 1:1 * wrth

[‡] 1:1 ‡ ar ol

[*] 1:2 * bywyt

[‡] 1:2 ‡ ny all dywedyt celwyt

[*] 1:2 * dechreu byt

[‡] 1:3 ‡ ymrhyd

[*] 1:4 * naturiol gwir

[‡] 1:5 ‡ ordino

[*] 1:5 * Prespyteros

[*] 1:6 * dyvei adwy

[‡] 1:6 ‡ rwyf, dra, wtres, ormodedd, reiat

[‡] 1:7 ‡ anhydyn, gyndyn

[‡] 1:8 ‡ vuion

[‡] 1:9 ‡ ffest, ’lud

[*] 1:10 * ddivaddef

[‡] 1:11 ‡ rrait

[*] 1:12 * Syganei vn. &c.

[‡] 1:12 ‡ ’sy

[*] 1:12 * aniveilieit

[‡] 1:12 ‡ lluscenaið, muscrell

[*] 1:15 * peth

[‡] 1:15 ‡ diffydd

[*] 1:16 * cy=

[‡] 1:16 ‡ a

Pen. ij.

Y mae ef yn gorchymyn yddaw y ddysceidaeth iach, ac yn manegy yddaw pa wedd y dysc ef y bop gradd ymddwyn, 11 Trwy ddawnged rrat Christ.

2

1EIthr adrodd di y petheu y weddant y ddysc iachus.

2Bot yr henafgwyr yn [*]sobr, honest, diseml, iach yn y ffydd, yn‐cariat, ac ammynedd:

3Yr henafwragedd yr vnffynyt, eu bot ynghyfryw ymwreðiat ac a wedda i sancteiddrwydd, nyd gau gyhuddiait, nyd wedy ymroi i win lawer, eithr yn dyscu-ir‐ei betheu honest,

4Mal y gallōt iawnsynhwyraw y gwragedd‐ieainc, y garu ei gwyr, y garu ei plant.

5Bot yn ddiseml, yn ddiwair, trigo gartref, yn dda ac yn ddarostyngedic yw gwyr, mal na chapler gair Duw.

6Cygora wyr‐ieuainc yr vn modd, ar vot yn ddiseml.

7Vch pen pop dim oll dod dy hun yn esempl [‡]o weithredoedd da [*]gyd a dysceideth anllygredic, gyd a phwyllogrwydd, a’ chyfandep,

8Ac ymadrodd iachus, rhwn ny ellir ei veio, val y bo y hwn a safo yn erbyn, gywilyðio, eb ganthaw ddim am danochwi y dywedyt coegni.

9Bot gwasanaethddynion yn ddarostyngedic yw [‡]harglwyddi, a’i boddhau ym‐pop dim, nyd yn [*]gwrthddywedyt,

10Nyd yn [*]trosgwyddo, eithr bod yddynt ddangos pop ffyddlondep, val yr addurnant ddysceideth Duw ein iachawdur ym‐pop peth.

11Can ys ’rat Duw y ddwc iechyt i bop dyn, a ymddangosawdd,

12Ac ys ydd in dyscu y ymwadu ac andywoldep, a’ chwanteu bydol, a’ bot y ni vyw yn [*]sobr ac yn gyfiawn, ac yn ddywiol yn y byt [‡]cydrychiol.

13Gan edrych am yr ’obaith wynvydedic, ac ymðangosiat gogoniant y Duw [*]mawr a’n iachawdur Iesu Christ,

14Yr hwn y rroddes y hun y trosam, val in prynei []ywrth oll enwiredd, a’n carthu y vot yn popul priawt yddo yhun, yn [*]awyddus i weithredoedd da.

15Adrodd y petheu hyn, ac annoc ac argywedda ac oll awdurtot. Na vit y nep dy dremygu.

[*] 2:2 * bwylloc, syberw, call

[‡] 2:7 ‡ am

[*] 2:7 * mevvn

[‡] 2:9 ‡ perchen meistreit

[*] 2:9 * ym=

[*] 2:10 ‡ rroi, ne troi heibio, yscyflu

[*] 2:12 * bwylloc ddiseml

[‡] 2:12 ‡ yma, ynawr

[*] 2:13 * cadarn galluoc

[] 2:14 ‡ Gr. catharise

[*] 2:14 * Gr. zelotin

Pen. iij.

1 Vvydddot ir sawr a vo mewn awdurtot, 9 Y mae ef yn rrybuddio Titus y ymogelyd rrac questione ynvydion a’ divudd, 12 Gan ddybenu wrth grybwyll am ryw negeseu’n ailltuawl, 15 Ac anerchion.

3

1COffha yddynt vot yn ddarestyngedic ir Tywysogaetheu ac Auturdotae, a’ bot yn vvydd, ac yn parat i bop gweithred da.

2Na [*]chablant nep, na bot yn ymladdwyr, anyd llednais, gan ðangos pop tiriondep i bop dyn.

3Can ys ydd oeddem nineu hefyd yn andoethion, yn anuvydd, yn siomedic, yn gwasanaethu chwanteu ac [‡] amryw wynieu, yn byw yn‐drygioni a chenvigen, dygasoc, yn casau eu gylydd.

4Eithyr gwedy y [*]addvwynder a’ [‡]dyngarwch Duw ein Iachawdur ymddangos,

5Nyd o weithredreð cyfiawnder, a’r y wnaethem ni, eithr [*]erwydd ei drugaredd yr [‡]iachaodd ef nyni, can ’olchiat yr adenedigeth, ac adnewyddiat yr Yspryt glan,

6Yr hwn a [*]ddineawdd ef arnom yn ehelaeth, trwy Iesu Christ ein Iachawdur,

7Val y bei y ni, gwedy ein cyfiawnhau gan y rat ef, gael yn gwneuthur yn etiveddion [‡]erwydd gobaith bywyt tragyvythawl.

8Fyddlawn yw’r ymadrodd hyn, a’r petheu a wyllysiaf yty eu []ffyrfhau, ar ir sawl a credant yn‐Duw, ymovalu y ddangos yn amlwc gweithredoedd da. Y petheu y’ sy yn dda acyn profitiol y ddynion.

9Eithr gwrthladd questione ynvydion, ac iachae, a’ []chynneneu [*]ac ymrysongerdd o bleit y Ddeðyf, can ys amprofitiol ynt a’ gweigion.

10[‡]Gommedd y dyn y vo[*]heretic, gwedy vnvvaith neu ddoyvvaith ei rybuddio,

11Gan wybot am y cyfryw, yddymchwelwyt, ai vot yn pechu wedy [‡]varnu y cantho yhunan.

12Pan ddanvonwyf Artemas atat, [*]ai Tychicus, bydd astud y dddyvot ataf i Nicopolis: Can ys [‡]yno y pwrpasais gayafu.

13[*]Danvon Zenas y [‡]Deðfwr, ac Apollos yn ddiwyd, val na bo arnynt eisieu dim.

14Discant hefyt yr ei yddom ni ddangos yn eglur weithredoeð da er mwyniāte angēraidiol val na bont yn anffrwythlawn.

15Yr oll ’rei ’sy gyd a mivi, ath anerchant. Anerch yr ei an carant yn y ffydd. Rat gyd a chwi oll. Amen

Ad Titus, y ddewysiwyt yn Episcop cyntaf i Eccles y Cretieit, yr hwn escrivenwyt o Nicopolis ym‐Macedonia.

[*] 3:2 * ddywedōt anair i

[‡] 3:3 ‡ La. voluptatib

[*] 3:4 * Gr. chrestotes

[‡] 3:4 ‡ philanthropia

[*] 3:5 * wrth, ar ol

[‡] 3:5 ‡ cadwodd

[*] 3:6 * dywalltoð

[‡] 3:7 ‡ ar ol

[] 3:8 * sicrau

[] 3:9 ‡ Gr. machas, ’sef

[*] 3:9 * ceintache

[‡] 3:10 ‡ Gwrthlað

[*] 3:10 * drwc opiniouus

[‡] 3:11 ‡ ddamno

[*] 3:12 * neu

[‡] 3:12 ‡ Gr. bernais, bwriadais

[*] 3:13 * Hebrwng

[‡] 3:13 ‡ Cyfraithiwr

PHMEpistol Paul ad

Philemon.

Epistol Paul ad

Philemon.

Pen. j.

5 Y mae ef yn llawenychu glywet ffydd a’ chariat Philemon, 9 Yr hwn y mae ef yn deisyfu arno vaddae yw was Onesimus, a’i dderbyn yn garedigawl drachefn.

1

1PAul carcharawr Iesu Christ, a’n brawd Timotheus, at Philemon ein [*]caredic gar, a’n cydweithwr,

2Ac at ein caredic chvvaer Apphia, ac at Archippus ein []cydvilwr, ac at yr Eccles ys ydd yn dy duy di:

3Rat y gyd a chwi, a’ thangneðyf y can Dduw Dat, a’ chan yr Arglwydd Iesu Christ.

4Diolvvch ydd wyf im Duw, gan dy gofio yn ’oystadol yn vy‐gweddieu,

5(Wrth y mi glywet am dy gariat ath ffydd, yr hon ’sy canyt ar yr Arglwydd Iesu, ac ar ei oll Sainctæ),

6Mal y gwneler [‡]cyfraniat dy ffydd yn [*]ffrwythlawn, a’ mal yr adwaener pa ddaioni pynac ys ydd ynoch trwy Iesu Christ.

7Can ys y mae genym lawenydd mawr a’ [*]dyddanwch yn dy gariat ti, can ys trwyo ti, vrawt, y diddenir [‡]caloneu y Sainctæ.

8Erwydd paam, cyd bo mawr vy hyder yn‐Christ y orchymyn yty yr hyn ’sy [*]weddus.

9Er hyny[*]o ran cariat gwell cenyf [‡]atolwgy yty, cyd bwyf val yr ytwyf, ys ef Paul [*]henvvr, ac owrhon hefyt carcharor er mvvyn Iesu Christ.

10Atolygaf yty dros vy map Onesimus, yr hwn a [‡]genhedlais i yn y rrwymeu,

11Yr hwn gynt a vu yty yn [*]amproffitiol, [‡]amyn yr awrhon yn profitiol y ti ac y minheu,

12Yr hwn a ddanvonais drathefn: a’ chymer ditheu[*]yntef, ’sef vy ymyscaroedd vy hun,

13Yr hwn a [‡]wyllyswn i ei attal gyd a mi, mal troso ti y bysei yddo vy‐gweini i yn y rrwymeu yr Euangel.

14Eithr eb lavv dy veddwl di ny wnawn i ddim mal na byddei dy [*]ddaioni di megis [‡]gan [*]angen, anyd o [‡]vodd.

15Ef allei gan hyny y vyned ef ymaith dros amser, mal yd erbynyt ef yn dragyvyth,

16Nyd yr owrhon mal gwasanaethvvr, amyn uchlaw gwasanaethvvr, ’sef mal brawd yn caredic, yn enwedic y mi: pa veint mwy y ti, ac yn y cnawt, ac yn yr Arglwydd?

17A’s gan hyny y [*]tyby [‡]yr petheu eiddom yn gyffredin, []derbyn ef mal myhun.

18A’s gwnaeth ef eniwet yty, neu vot yn dy ddlet, dod hyny yn gyfrif arna vi.

19Mi Paul a scrivendodd hyn am llaw vy un: mi a dalaf‐y‐pwyth, cyd na ddywedaf yty, ydd wyt yn vy‐dlet ys am dana ty vn.

20[*]Do, vrawt, mwynhawy vi y ged hyn gan‐yt yn yr Arglwydd: [‡]dyhudda vy emyscaroedd yn yr Arglwydd.

21Gan ymddiriet yn dy vvyðdot, yr escrivennais atat, gan wybot y gwnai ys mwy nac a ddywedaf.

22Eb law hyn hefyt paratoa i mi letuy: canys gobeithaf trwy eich gweddieu im rroddir ychwy.

23Y mae yn dy anerch Epaphras vy cydcarcharor in‐Christ Iesu,

24Marcus, Aristarchus, Demas a’ Lucas, vy‐cyd[*]weithwyr.

25Rat ein Arglwydd Iesu Christ vo gyd a’ch yspryt, Amen.

O Ruuein yr escrivenwyt ad Philemon, ac a ddanvonvvyt trwy lavv Onesimus wasanaethvvr.

Tt.ij.

[*] 1:1 * anwyl

[] 1:2 ‡ cyvaillt, cydsawdwr

[‡] 1:6 ‡ cyfundap, cymddeithas

[*] 1:6 * Gr. euergos hywaith, gwaithgar

[*] 1:7 * chonffort

[‡] 1:7 ‡ ymyscaroedd

[*] 1:8 * perthynasol

[*] 1:9 ‡ er

[‡] 1:9 * ervyn

[*] 1:9 ‡ oedranus

[‡] 1:10 ‡ gefais, euillais

[*] 1:11 * anvwyn anvuddiol

[‡] 1:11 ‡ eithr, anyd

[*] 1:12 * vo

[‡] 1:13 ‡ chwenychaswn

[*] 1:14 * ged, dwrn da

[‡] 1:14 ‡ o, rrac

[*] 1:14 * ddir, gympell, anvoð

[‡] 1:14 ‡ wyllys da

[*] 1:17 * cymery

[‡] 1:17 ‡ vi yn gydymaith

[] 1:17 * gan, ðrwc

[*] 1:20 * Ie, Ac, Ys

[‡] 1:20 ‡ llonha, confforta

[*] 1:24 * ganhorthwywr

HEB

Yr Epistol ad yr

Ebraieit.

Pen. j.

1 Dangos y mae ef ef rhagorvraint Christ, 4 Goruch yr Angelion, 7 Ac am y swydd hwy.

1

Yr Epistol ar ddie Natalic

1DUW lawer gwaith a llawer moð gynt a ymddiddanodd ar tadau trwy’r prophwydi:

2Y dyddie diwaythaf hynn ef ymddiddanoð, a nyni trwy eu Vab, rrwn a wnaeth ef yn etyveð pop peth, trwyr hwn hefyd y gwnaeth ef y bydoedd,

3Rrwn am yfod yn llewyrch y gogoniant, a [*]gvvir-lun y berson ef, ac yn cynnal pop peth trwy eu air galluawg ef, wedy golchi eyn pechodeu ni trwyddo ef eu hun, a eysteddavdd ar ddeau‐law y fowredd ef yn y [*]goruchelion,

4Ac ef a wnaethbwyd o lawer yn well nor Angylion o gymyn ac y raeth ef ac enw sy yn dwyn rragor arnyntwy.

5Can ys wrth pwy or angylion yrioed y dywod ef, Vy mab i ydwyt i, myvi heddiw ath enillais di? ac eilwaith, Myfy a fydd yn tad iddo ef, ac yntau fydd yn vab y mineu?

6A’ thrachefn pan ydyw yn dwyn eu vab cyntaf ir byd hvvn, y dowaid, Ac ai addolasont ef holl angylion Duw.

7Ac am yr angylion yn wir y dowaid, Rrwn a wna eu cenadau o yspridion, ay wasanaythwyr o fflam dan.

8Wrth y mab hagen y dyvvait, Dy [‡]gadair di, Ddyw, yn oes oesoedd: teyrnwialen vnion teyrnwialen dy dyrnas di.

9Ti a geraist wirionedd, ac a gasëist enwiredd; am hyny Dyw, ysef dy Ddyw di ath [*]enneyntioð ac olew llywenydd ytuhwnt ith [‡]cymedeithion.

10A’c, Tydi yn y dechreuad, arglwydd, a growndwaleist y ddayar, ar nefoedd gwaith dy ddwylaw di ydynt.

11Colli a wnant wy eythr tydi a erys: acy gyd oll heneiddio a wnant megis cadachay.

12Ac megis gwisc y plygi di hwynt, ac a ymnewidiant: eythr tydi yr vn ydwyd, ath vlenyddoedd di ni [*]ddeffygiant.

13Wrth pwy or angylion erioed y dywod ef, Eisteð ar y llaw ddeau ym, hyd oni ddodwy dy elynion yn stol ith traed?

14Onid ysprydion gwasanaythgar y dynt wy oll, a ddanfonir y wasanaenthu, ir mwyn y rray a fyddont ytyveddion yr iechaid?

[*] 1:3 * Gr. character tes hypostascos

[*] 1:3 * lleoedd goruchaf

[‡] 1:8 ‡ dron

[*] 1:9 * eliawdd

[‡] 1:9 ‡ gyfeillion

[*] 1:12 * phallant

Pen. ij.

1 Eiriol arnam y mae ef vot yn uvydd ir Ddeddyf newydd ’rhon a roes Christ y ni, 9 Ac na rwystrer ni wrth wendit ac iselradd Christ, 10 Can vot yn angenreidiol yddo er ein mwyn ni gymeryd gyfryw ddiystadl gyflwr arnaw, val y byddei gynhebic yw vroder.

2

1AM hynny rraid yni yn ddysceulus ystirieth y pethau a glowsom, mal na ollymgom ni hwynt vn amser y lithro.

2Can ys o bydday gadarn y gair a ddoydid trwy Angelion, a derbyn o bob sarhaet, ac anufyddtod gyfion talu pwyth,

3Pa fodd y diangwn ni, od esceuluswn cyfryw vavvr[*]gadwadigaeth? rrwn pan ddechreuwyd y arddangos drwyr arglwydd y hun, a sickerhawyd y ni gan y rrai a fu yn y wrandaw,

4Duw yn cydtestlauthu, drwy arwyddion a rryveddodau, ac ymravael rinweddau, a’ rranniadau yr Yspryd glan, ar ol y wyllys y hun.

5Can ys nid ir engylion y darestyngodd ef y byd a ddaw, rrwn y ddydym yn son am dano.

6Eithr vn yn rryw fan a ddwg testioleth, gan ddoydyd, Beth yw dyn, mal y meddyliech am dano? neu vab dyn mal y darbyddech o honaw?

7Ti ay gwnaythost ef []ychydig yn is nor Angylion: a gogoniant ac vrddas y coronaist ef, ac ay gosodaist ef goruwch gweithredoedd dy ddwylaw.

8Pob peih a ddarostyngaisti tan y draed ef. Am hyn, gan ddarostwng o hono bob peth yddo, ni adawodd ef ddim heb y ðarostwng iðo. Eythr etto nid ydym yn gweled pop peth yn ostyngedic yddo.

9Eythr Iesu a welwn ni wedy y goroni a gogoniant ac [‡]vrddas, y neb a wnaythbwyd ychydic is nor angylion, herwydd dioddefaint marfolayth: mal y bay yddo ef trwy ras Duw [*]brovi marfolayth dros bawb.

10Can ys gweddus oedd yddo ef, herwydd pwy y may pob peth, a thrw yr hwn y may pob peth, wrth iddo ddwyn llawer o feibion y ogoniant, gysegru pennadur y cadwadigaeth hwynt trwy ’ovydiau.

11Can ys y neb a santeiðio, ar sawl a santeiddier, or vn y maynt y gyd oll, or achos hwn ni vydd cwilyddus cantho y galw hwynt yn frodyr,

12Can ðoydyd, Myvi a ddangosaf dy enw di ym brodyr, ynghanol yr eglwys y canaf ymynnau yti.

13A’ thrachefn, Mi a ddodaf vy ymddiriaid yntho. A’ thrachefn, Wele vi, a’r plant a roddes Duw y mi.

14Am hynny gan fod y plant yn gyfrannog o gig a gwaed, yntau hevyd yr vn modd a wnaythbwyd yn gyframog or vnrryw, mal y gallai ef trwy farfolaeth ddistrowiaw, y neb y doedd a llyvodrayth marfolayth ar eu law, sef yw hwnw diawl.

15Ac mal y gallay ef y ymwared hwynt y gyd oll, rrain rrac ofn marfolaeth gwbl oi bowyd oyðynt tann gaythiwed.

16Nid angylion eusus a gymerawdd ef: eithyr epil Abraham a gymerawdd ef.

17Wrth hynny y dylai ef ymhob peth fod yn gyffelib yw frodyr, mal y gallai fod yn drigaroc, ac yn Archoffeiriat ffyddlawn am y pethau a berthynāt y Dduw, y [*]ddiffoddi pechodau y bobl trwy fodloni Duw.

18Yn wir gan ddioddef o honaw, [‡]a’ bod profedigaeth arno: vo ddichon help yr rrai [*]bo profedigaeth arnunt.

[*] 2:3 * ðiogelwch

[] 2:7 * isach, iselach

[‡] 2:9 ‡ anrydedd

[*] 2:9 * chwayddu

[*] 2:17 * voddloni, voddhau Duw tros

[‡] 2:18 ‡ ai demtio

[*] 2:18 * temtiedic

Pen. iij.

1 Y mae ef yn erchy arnynt vot an uvydd i ’air Christ, 3 Yr hwn ’sy deilyngach na Moysen. 12 Poenedigeth y cyfryw ac a galedant ei caloneu, ac ny chredant, val y caffent ’orphoysfa dragyvythawl.

3

1AM hyn, vymrodyr santeidd, cyfranogion or galwedigaeth nefawl, ystyriwch yr [*]Abostol ac archoffeiriad eyn [‡]cyffes ni Christ Iesu:

2Ef fu ffyddlon yr neb ay gosodes ef, megis ac y bu Moyses ynghwbl oi dy ef.

3Cymynt yn wir rragor ’ogoniant tu hwnt y Voyses a hayddai hwn, ac y may mwy or vrddas [‡]ir neb a edyladawdd y ty, nog ir ty [‡]y hun.

4Can ys pob ty a edeilir trwy ryw vn, ar neb a [*]wnaeth pob peth, Duw ydiw.

5A’ Moses yn wir a fu ffyddlon ynghwbl oi dy ef, megys gwasaethvvr, ir testelauthu y pethau y bydday son am danyn rrac llaw.

6Eythyr Christ megis mab, ar eu dy y hun, ty yr rwn ydym ni, os nyni a geidw ein [‡]hyder a’ gorhoffedd ein gobaith yn gyfan hyd y diwedd.

7Am hynny megis y dowaid yr yspryd glan, Heddiw o gwrandewch i y [‡]lais ef,

8Na chaledwch ych calonau, megis yn [*]yr emryson, ar ddull dydd y tentasiwn yn [‡]y diffaithvvch.

9Lle y tentiason ych tadan chwi fi, ym profason, ac a welson fyngweithredoedd ðeugain mlynedd,

10Am hynny y sorais wrth [*]genedleth honno, ac a ðoydais, Y mayntw fyth yny myned ar gam yn eu caloneu, ac nid adnabuont fy ffyrth i.

11Ac velly y tyngais yn fyniglloni, Os caent wy entrio ym esmwythdra vi.

12Disgwiliwch vymrodyr, rrac bod vn amser yn neb o honoch galon ddrwg, ac anffyddlon, y beri ymadel a Dyw byw.

13Eithyr cynghorwch bawb y gilidd beunyd, tra elwer Y dyð heddiw, rrac i neb o honoch ymgaledu trwy dwyll pechawd.

14Can ys cyfrannawg o grist eyn gwnaythbwyt ni, os cadwn ni y dechreuad drwyr hwn eyn cynhelir y fyny, yn gyfan hyd y dewedd.

15Lle y doydir, Heddiw os gwrandewch i y lais ef, na chaledwch ych caloneu, megis ac yn yr [*]ymryson.

16Can ys rrai [‡]ar ol gwrandaw, y hannogasont ef‐y‐ðigio, ac etto, nid pawb ar a ðoythan or Ayfft trwy Voyses.

17Wrth pwy y bu ef sorredic ddeugain blynedd? onid wrth y rrai a bechasai, rrain a gwympasai eu [*]cyrff yn y diffaethvvch?

18Wrth pwy y tyngodd na chaent wy entrio yw ’orphoysfa ef? onid wrth y rrai, nyd uvyddhaent?

19Ac ydd ym yn gweled na allent wy entrio herwydd angrrediniaeth.

[*] 3:1 * Genadwri

[‡] 3:1 ‡ proffess

[‡] 3:3 ‡ i hwn

[‡] 3:3

[*] 3:4 * adeiladoð

[‡] 3:6 ‡ ymddiriet

[‡] 3:7 ‡ llef

[*] 3:8 * y chwerwedd, anoc

[‡] 3:8 ‡ yr anialwch

[*] 3:10 * nasion

[*] 3:15 * annoc

[‡] 3:16 ‡ gwedy clywet

[*] 3:17 * celanedd

Pen. iiij.

2 Bot y gair eb ffyð yn anvuddiol. 3 Sabbath neu ’orphoysfa y Christianogion. 6 Poen yr ei ny chredant. 12 [*]Anian gair Duw.

4

1OFnwn am hynny, rrac vnrryw amser trwy wrthod addewid entrio yw orphwysfa ef, gael ar neb o honochi foddybygu eu [*]ddiddymmu.

2Can ys y ni pregethwyd yr Evengel mal vddyntwythe: eithr ni thykioð vddynt wy y gair a glowid, am nad oeð wedy eu gydwascu a ffydd yn y rrai ay clywsont.

3Nine yn wir y rrai a gredasom, sy yn entrio ir orphoysfa, megis ac ydyvod ef wrth y llaill, Val hyn y tyngais yn fynniclloni, Os caffāt wy entrio ym gorsswyffa: cyd bayr gwaith wedi y [*]berffeithio o amser gosodiad growndwal y byd.

4Can ys am y saithvet dyð mewn man y dyvawd val hyn, Ac a orffwysawdd Dyw y seithfed tydd oddiwrth eu holl weith.

5Ac yma drachefn, Os cant wy entrio i’m gorphwysfa.

6Or achos hwn gan fod hyn wedi y adael yn ol, vod rrai yn cael entrio y mewn, a’ bod y rrai y pregethwyd yn gynta vddynt, heb entrio herwyð angrrediniaeth,

7Trachefn may yn rracderfynn rryw ðydd, gan ddoydyd trwy ddavydd Heddiw, ar ol cymaint o amser, megis y doytbwyd, Heðiw o gwrandewch y lais ef, na chaledwch ych caloneu.

8Can ys pe [*]Iosua fase wedi y dwyn hwyntw y ’orphoysfa ni sonniasai fe am ddydd arall ar ol hynny.

9Ac am hynny may rryvv[‡]’orphwysfa wedi eu adael yn ol y bobl Ddyw.

10Can ys yr hwn a entrioð yw ’orphwysva, gorffwyso a wnaeth hwnw oddiwrth y weithredoedd eu hun, megis ac y gorphoy savvdd Dyw oddiwrth yr eiddo yntau.

11Rown eyn bryd am hynny ar entrio ir [*]vnrryw orffwysfa, rrac cwympo o neb ar ol yr vn siampl o anefyddtod.

12Can ys bywiol yw gair Dyw, a’ [‡]nerthol ei waith, a’ llymach nac vnrryw gleddau‐daufiniog, ac a gyrydd hyd at wahaniad yr enaid, a’r ysbryd, ar cymalau, a’r mer, a’ barnwr yw y meddyliau a’ bwriadau yr galon.

13Ac nid oes vn creadur anamlwg yn y olwc ef: eythr bot pob peth yn noeth ac egored yw lygaid ef, am y rrwn y [*]ddym ni yn son.

14Gan fod am hynny y ni Archeffeiriad mawr, a entriodd ir nefoedd ’sef Iesu mab Dyw, daliwn ein afel ar eyn proffes.

15Can ys nid oes y ni archeffeiriad, rrwn nis dichon gydoddau an gwendid ni, namyn a tentiwyd ym hob peth yr vn moð, eithr yn ðibechawd.

16Am hynny awn yn hyderus at [‡]dron y gras, val y dderbyniom trugaredd, ac y gael gras yn gymorth [*]temhoraidd.

[*] * Natur

[*] 4:1 * myned ei waith yn over

[*] 4:3 * ’orphen gwplau

[*] 4:8 * Iesu

[‡] 4:9 ‡ Sabbatismus.

[*] 4:11 * ’orphwysfa hono

[‡] 4:12 ‡ grymiol

[*] 4:13 * may i ni a wnelom ac ef

[‡] 4:16 ‡ gadair, esteddva

[*] 4:16 * amserol, ymrhyd

Pen. v.

1 Y mae ef yn cyffelypu Iesu Christ ac Offeiriait Leui, gan ðangos ym‐pa peth y maent yn cytuno neu yn ancytuno. 11 Yn ol hyny y mae ef yn argyweddu yscaelustra yr Iuddaiou.

5

1CAn ys pob Archeffeiriad o blith dynyon y cymerir ef, a’ thros dynion y gosodir ef, yn y pethau sy tu ac at Ddyw, y offrymmu a’rrodion ac aberthau tros pechodau,

2Rrwn a [*]wyr yn gymesurol gydsynnio cyflwr yr ei[‡]anghyfarwydd, ar neb sy ar gam, am y fod [*]yntau hevyd wedi y amgylchu a gwendid,

3Ac ir mwyn hynny y dyly trostaw y hun yr vn moð a’ thros yddo ’r bobl offrymmu tros pechodau.

4Ac ni chymer neb yr [*]vrddas hyn yðo y hun ond y neb a fo Dyw, yn y alw, mal Aaron.

5Velly Christ hevyd ni chymerawdd yddo yhun hyn o vrddas, y fod yn archeffeiriad, namyn yr hwn a ddyvod wrtho, Tydi yw fy mab i, heddiw yr enillais i dydi, ei rhoes yddavv.

6Megis y may ef heuyd mewn man arall yn doydyd, Tydi effeiriad wyt yn dragwddawl, ar ol ordr Melchisedec.

7Rrwn yn y dyddiau y gnawd ef a offerymmoð trwy levain a [‡]dagre, weddiau ac ytolygon at yr hwn, ydoeð abl yw []achub ef o ddiwrth farfolaeth, ac a wrandawyd y peth y roedd yn i ofni.

8A chyd bay ef Vab, er hyny ef a ddyscawð vfyðdot, erwydd y pethau a ddioddefawdd.

9A’ chwedi eu gysegru, ef a wnaythbwyd yn audur iechid tragwyðawl ir rrai a wrandewynt:

10Wedi eu gyfenwi can Ddyw yn Archeffeiriad ar ol ordr Melchi‐sedec.

11Am yr rwn may y ni lawer yw ddoydet, sy anhawdd y [*]manegi, achos ych bod chwi yn [‡]fuscrell ych clustiau.

12Can ys lle y dyleychi herwydd amser fod yn athrawon, rraid yw drachefn ddyscu i chwi beth ydiw [*]deunyddiau dechreuad ymadroðion Dyw: ac aythoch yn rraid ywch wrth layth, ac nid bwyd [‡]ffyrf.

13Achos pawb a ymarfero a llaeth, anghynefin yw a gair y cyfiownder: can ys maban yw yw.

14Eythyr y bwyd ffyrf a berthyn irei oedrannus, sef yvv ir rrai [*]herwydd cynefinder, sy a ysynhwyr wedi ymarver y ddosparthu rrvvng da a drwg.

[*]

[‡]

[*] 5:2 * vedr

[‡] 5:2 ‡ anwydodol, a’r cyfeiliornus

[*] 5:2 * ef y hun.

[*] 5:4 * anrydedd

[‡] 5:7 ‡ deigre

[] 5:7 * gadw

[*] 5:11 * hadrodd, deongl

[‡] 5:11 ‡ bwl

[*] 5:12 * gwyðoriō

[‡] 5:12 ‡ dwys, cadarn, calet

[*] 5:14 * cynefod

Pen. vj.

1 Y mae ef yn mynet rhacddaw yny argyweddu hwy, ac yn eiriol arnynt na ddefficiant, 12 Anyd bot dn ddianwadal ac yn ddioddefus, 18 Yn gymmeint a bot Dyw yn ddiogel yn ei addewit.

6

1OR achos hwn, rrown heibio yr addysc sy yn dechrau Christ, a [*]thynnwn at perffeithrwydd, ac na ’ossodwn eilwayth growndwal y difeirwch [‡]o ddiwrth gweithredoedd meirwon, a’ ffyð tu a Dyw.

2O addysc y [*]bedyddiadau a’ gosodiad dwylaw, a’ chyfodiad y meirw, a’r farn tragwyddawl.

3A’ hynny a wnawn ni os Dyw ai Cannihata.

4Can ys amhossybl ir rrai a ’oleuwyd vnwaith, ac a [‡]brofasont [*]y rodd nefawl, ac a wnaythbwyt yn gyfrannawg or Yspryt glan,

5Ac a brofason o ddayonus air Dyw, a’ [‡]rrinweddau y byd a ddaw,

6Os llwyrgwympant, adnewyddy trwy edifeirwch, gan y bod hwynt drachefn yn [*]rroi ar y groes vddynt y hunain fab Dyw, ac yn y ’osod ar watwar.

7Can ys y [‡]ddaiar a ddaryfo y glaw a vo yn mynych ddyvot arnei, ac a ddyco lyssiau addas ir rai drwy bwy y ddys yn y [*]llafurio, a gymer fendith can Ddyw.

8Eithyr hon a ddyco ddrain [‡]ac yscall, [*]amharchus fydd, a chyfagos y gael y [‡]melltigo, ai diweð fydd y llosci.

9Eithyr fyngaredigion, coelio y ddydym am danoch i bethau sy wel’ no hyn, ac sy wedi y cydglymmu ac iechid, ir yn bod ni yn doydyd val hyn.

10Can ys nid anghyfion Dyw, mal y gollyngo tros gof ych gwaith, a’r llafurus gariad, a ddangosasoch yn y enw ef, yn gwneuthyr ir saint wasaneth, ac eto yn y [*]gwasneuthu.

11A’ chwenychu ddydym ddangos o bob vn o honoch gyfriw ddiwdrwyd, ir mwyn sicerhau gobaith hyd y diwedd,

12Val na bythoch [‡]fuscrell, eythr yn ddilynwyr ir rrai, y sawl drwy ffydd ac ymyneð, sy yn meddiannu yr addaweidion.

13Cans Dyw wrth wneuthyr yr addewid y Abraham, lle ni allai ef dyngu y neb a fai fwy, a dyngodd yddo y hun,

14Can ddoydyd, Yn wir mi ath fendithia yn helayth, ac yn ddiandlawd yr amylhaa dydi.

15Ac velly pan ydoedd dda i emyneð, ef a feddiannodd yr addewid.

16Can yn lle gwir dynion tyngu byddant ir neb a vo mwy nag ynhvvy hunain, a’ diwedd pob ymryson vddyntwy ydiw llw y gadarnhau.

17Velly Dyw yn chwenychu yn helaethach ðangos y ytifeddion yr addewid ðianwadalwch y gyngor ef, a ymrwymodd [*]trwy roi llw,

18Megis trwy ddau beth disymmut, [‡]yn yr rrai y may yn amhossibl y Ddyw fod yn gelwyðog, y gellem gael cysur cryf, rrain ydym yn daredec y ddala yn dynn y gobaith rag‐osodedic,

19Rrwn sy cenym i, megis angor yr enaid, diogel a’ chyfan, ac yn entrio hyd at y peth sy tu vewn ir llen,

20Ir man yr entriodd y rracflaynor trosomni, ’sef Iesu, a wnaythbwyd yn [*]ben effeiriad yn tragwyddol ar ol ordr Melchi‐sedec.

[*] 6:1 * duger ni

[‡] 6:1 ‡ gan

[*] 6:2 * trochiadu

[‡] 6:4 ‡ ’orchwayddesant

[*] 6:4 * dr

[‡] 6:5 ‡ meddianteu

[*] 6:6 * crogi, croeshoelo

[‡] 6:7 ‡ tir

[*] 6:7 * diwyll

[‡] 6:8 ‡ drysi, mieri

[*] 6:8 * a veijr argyweddir

[‡] 6:8 ‡ velltith

[*] 6:10 * gweini

[‡] 6:12 ‡ ddiog, anescud

[*] 6:17 * dan dwng gan lw

[‡] 6:18 ‡ lle may

[*] 6:20 * Gr. Arch

Pen. vij.

1 Y mae ef yn comparo Offeiriadeth Christ [*]a Melchi‐sedec. 11 Hefyt y mae ef yn cyffelypu Offeieriadeth Christ ir Leuitiet.

7

1CAn ys y Melchisedec hwn brenin Salem ydoeð, effeiriat Dyw goruchaf, rrwn a ddoeth y gyfarfod ac Abraham, wrth yddo ddymchwelud o ddiwrth laddfa yr brenhinoeð, ac ay bēdi[*]gawð ef:

2Ac yddo efe y cyfrannawð Abraham ddegwm o bob peth: yn gynta yn wir wrth y ddeongl yvv brenin y cyfiownder: wedi hynny hevyd brenin Salem, y dyvv sef yw hynny brenhin heddwch,

3[]Heb dad, heb vam, heb genedl, nid oes yddo na dechreu dyddiau, na diwedd einioes: eythr a gyfflybir y vab Dyw, ac a erys yn effeiriad yn dragwyddawl.

4Edrychwch eusus faint oedd hwn oedd Abraham y pariarch yn rroi degwm iddo or yspail.

5Ar rreini yn wir sy o feibion Levi, yn derbyn svvydd yr effeiriadaeth, may centhynt orchymyn y gymerud, degwn gan y bobl, ar ol y gyfraeth (sef yw gan eu brodyr) ir y bod gwedi dyfod o lwynay Abraham.

6Eythr yr hwn ni hanoedd i genhedlayth o honyntwy, a [‡]gymerawdd ddegwn gan Abraham, ac a fendigawdd yr hwn y gwneithyd yr addewid yddo.

7Ac yn ddiddadl y lleia, a [*]gymer‐fendith can y mwyaf.

8Ac yma dynion y rrai a fyddant feirw, a gymerant ddegwn: eythr yno y derbyn yr hwn y testaleithir am dano y fod ef yn vyw.

9Ac o ddoydyt [‡]felly, yn Abraham y talodd Levi yntau hevyd ddegwm, rrwn ydoedd ar ol a chymeryd degwm.

10O blegyt eto yn llwynau eu dad Abraham rydoedd ef, pan gyfarfu, Melchi‐sedec ac Abraham.

11Os ydoedd gan hynny perffeithrwydd trwy offeiriadaeth Leui (oblegid can honno y sikerhawdd y gyfraith ir bobl) pam raid ymhellach no hynny, godi effeiriad arall, ar ol ordr Melchi‐sedec, nis gelwid ar ol ordr Aaron?

12O blegid yn wir wedi newidiaw yr effeiriadaeth, rraid oedd fod newidiad ar y gyfraith hevyd.

13O blegid am yr hwn y doydir hyn, ef a berthyn y lwyth arall, or rrwn ni does neb yn gwasneuthu yr allor.

14Can ys ysbys yw, may o Iuda y may yn harglwydd ni yn dyvot, am y llwyth hwnw ni ðyvod Moses ddim tu ac at yr effeiriadaeth.

15Ac etto chwaneg o ysbysrwydd, gan godi effeiriad arall ar ol cyfflybrwydd Melchi‐sedec,

16Rrwn nid wrth gyfraith y gorchymyn knowdol y gwnaythbwyd yn offeiriad, eythr wrth power y bowyd [*]didrancedic.

17O blegid y may yn testlauthu val hyn, Tydi effeiriad vvyt yn dragwyddol, ar ol ordr Melchi‐sedec.

18Can ys y gorchymyn oedd or blaen [‡]sy wedi y symudo, am y fod yn [*]ddiffrwyth, ac yn ðibroffit,

19Can ny wnaeth y gyfraith ðim perffeithrwyð, namyn dyvodiad y gobaith gwell a berffeithiodd, drwy yr hwn y ddym yn nesau at Ddyw.

20Ac yn gimaint nas byddid heb lw (o blegid hwynt wy o ddieythyr llw y gwnaythbwyd yn effeiriaid:

21A’ hwn, efe a vvnaethpvvyt a llw gan yr hwn a ðywod wrtho, Yr Arglwydd a dyngodd, ac ni bydd edifar cātho, Ti ydwyt effeiriad yn dragwydðol, ar ol ordr Melchi‐sedec)

22Ar [‡]Destament gwell o aros hynny y gwnaythbwyt Iesu yn vachniaeth.

23Ac wynt wy llawer o honyn a wnaid yn effeiriaid, achos nas goddefay marfolaeth vddynt aros.

24Eithyr hwn, am y fod ef yn perhau yn dragowydd, may iddo ef effeiriadaeth tragwyddol.

25Am hynny fe ddychin hefyt yn llwyr iachau yr rai a ddawant at Ddyw trwyddo ef, gan y fod ef yn byw fyth, y gyfrwng‐weddiaw trostynt.

26O blegid cyfryw Archoffeiriad oedd weddus y ni y gael, ysy[*]santaidd, diddrwg, [‡]dilwgr, wedi y neilltuo oddiwrth pechaduriaet, ac wedy i wneuthur yn uwch nor nefoedd:

27Yr rrwn nid oedd rraid yddo beunydd, megis ir effeiriaid hyny: yn gynta trostynt y hunain offrymu aberthau tros pechodau, wedi hynny tros pechoteu y bobl: cans hynny a wuaeth ef vnwaith, pan offrymmodd ef y hun.

28Can ys y gyfraith sy yn gosod dynion yn archoffeiriaid, ac anallu arnynt: eithyr gair y [*]Llw yr hwn a vu gwedy y Gyfraith, a vvna y Map, yr hwn, a gyssecrwyt yn dragyvyth.

[*] * i

[*] 7:1 * thiawdd

[] 7:3 ‡ Yn ddi=

[‡] 7:6 ‡ dderbyniodd

[*] 7:7 * vendithir

[‡] 7:9 ‡ val y mae’r peth

[*] 7:16 * antervynol, diddiwedd

[‡] 7:18 ‡ Gr. athetesisy ddatdodwyt, ddirymiwyt

[*] 7:18 * wan

[‡] 7:22 ‡ Dygymot Ammot

[*] 7:26 * gwar

[‡] 7:26 ‡ anhalogedic

[*] 7:28 * Twng

Pen. viij.

6 Y mae ef yn [‡]provi yn gystal ddarvot diley Offeiriadaeth y Leuiteit, a’r hen Ddygymbot y gan ysprytawl a’ thravythawl Offeiriadeth Christ, 8 Ac wrth y Dygymbot newydd.

8

1EIthr swm yr hyn a ðoytbwyd yw hyn, fod y ni gyfriw archeffeiriad, rrwn a eisteðavvdd ar ðehan tron y mawredd yn y nefoedd,

2Gwasnaythwr y cyssegrfa, a’r gwir [*]dabernacl a esodes yr Arglwydd, ac nid dyn.

3Can ys pob archeffeiriad a osodir y offrymmu rrodion ac aberthau: ac am hyny y ðydoeð rraid, bod can hwn hefyt beth yw offrwmu.

4O blegid petfai ef ar y ddayar, ni byðei yn effeiriad chwaith, gan fod effeiriad sy yn offrymu rroddion ar ol y Ddeddyf,

5Rrain sy yn gwasneuthu portryad, a chysgod pethau nefawl, megis or nefoedd yr attebwyd y Voyses, pan oeð yn amcanu gorphen y tabernacl. Edrych hagen, heb ef, ar wneuthyr o honoti bob peth ar ol y [‡]portryat a ddangoswyd yti yn y mynydd.

6Eithr yn awr ir ayth yn archeffeiriad ni a swydd mwy rragorawl, o gimaint ac i may yn gyfryngwr [*]Testament gwell, rrwn sy wedi y ’osod ar addaweidion gwell.

7O blegid yn wir ped fiase y Testament cyntaf hwnw yn ddifai, ni cheisiesid lle ir ail.

8Can ys yn beio arnūtwy y dowaid ef, [‡]Nycha y dawant y dyddieu, medd yr Arglwydd, pan ’orffennwy fi a thy Israel, ac a thy Iuda []Destament newydd:

9Nid ar ol y Testament a wneuthym i ay taday hwynt, yn y dydd yr ymeilais i yn y llaw hwynt, yw dwyn o dir ir Aipht: can ys ni thrigasont wy yn y [*]Testament mau fi, a minau ay eskeulusais hwynt, medd yr Arglwydd.

10O blegid hwn yw yr [*]Testament a wnaf a thy Israel, ar ol y dyddiau hynny, medd yr Arglwydd, myvi a ddoda fyngyffreithiau yn eu meddwl, ac yn y calonau yr yscrivenaf, a’ mi a fydd y Dyw hwynt, ac wyntwthe fyddant fymhobl inau,

11Ac ni ddysc pop vn ei [*]gymydawc, a’ phop vu ey frawd, gan ddoydet, Ednebydd yr Arglwydd, o blegid hwynt am ednabyddant i y gyd oll, or lleiaf o hanynt byd y mwyaf o honynt.

12Can ys mi fydda drigaroc wrth y enwiredd hwynt, ac wrth eu pechodau ac ni wna coffa am eu enwiredd hwynt mwy.

13Lle may ef yn doyded Testament newydd, may yn bwrw heibio yr hen, velly yr hyn a roir heibio ac a heneiddio, may yn agos y ddiflanu.

[‡] ‡ pryfo

[*] 8:2 * peboll, lluest’, tent

[‡] 8:5 * Gr. typonffurf

[*] 8:6 ‡ Ambot, dygymbot

[‡] 8:8 ‡ Wele

[] 8:8 * Ambot

[*] 8:9 ‡ Ambot

[*] 8:10 * Ambot Dygymbot

[*] 8:11 * gyfnesaf

Pen. ix.

1 P’odd y dylëir ceremoniae ac ebyrth y Ddeddyf, 11 Can dra gyvytholdap a’ pherffeithrwy ddaberth Christ.

9

1AM hynny yn wir rydoedd hevyd ir Testament cynta deddfawl grevydd, a’ chyssegrfa bydawl.

2O blegid y [*]Tabernacl oedd wedi y gwneuthyd y gyntaf, yn yr hwn y roedd y canwyllbren, a’r bordd, ar bara dangos, rhvvn dabernacl a elwid y lle sanctaidd.

3Yn ol yr ail llen yr oedd y Tabernacl, ’rhwn a elwid y [‡]santeiddiaf oll,

4Llei roedd y senser aur, ac arch y Testament wedi y goreuro oi hamgylch, yn yr hon yr oedd y krochan aur ar manna yntho, a’ gwialen Aaron, rron a vlagurasei, a thablay y Testament.

5Ac uwch yr arch y Cherubym gogoneddus, yn kysgodi y drigareddva: am yr rrain ni dawn ni yn awr i son am danyn bob vn or neiltu.

6Wedi gosod yr rrain mewn ordr y sut yma, ir Tabernacl cynta yn wir y rai bop amser yr effeiriad, sy yn gwasneuthu yr creuydd.

7Ir ail yn wir y rai vnwaith bob blwyddyn yr archeffeiriad yn vnig, nid heb waed rrwn a offrymmay ef trosto y hun, a thros anwybodaethe y bobl.

8Yr ysbryd glan yn arddangos hyn, nad oedd y ffordd ir cyssegrfa yn egored etto, tra vyddai y Tabernacl cynta yn sevyll,

9Rrwn ydoedd ffygur tros yr amser [*]kydrychol, yn yr hwn ir offrymmid rrodion ac aberthau rrai ni allen [‡]lanhau, ar ran cydwybod, yr hwn a wasnaythe’r-[*]crefydd,

10Rrwn oedd wedy y ’osod yn vnic mewn bwydydd a diodydd, ac amryw [‡]drochiaday, a [*]Deddfay cnowdol, hyd oni ddele amser y dywygiad.

Yr Epistol y v. Sul yn y Grawys.

11Eythyr Christ yn dyfod yn archeffeiriad y dayoni rrag llaw, trwy dabernacl fwy a’ pherffeithiach, nid o waith dvvy llaw, sef yw hynny nid or edeiladeth [‡]yma,

12Nid chwaith trwy waed [*]geifr a lloiau: eithr trwy y waed y hun i raeth ef vn waith y mewn ir cyssegrfa, ac a [*]gavas ’ollyngdod tragywyddol yni.

13O blegid os gwaed teirw, a’ geifr a lludw [‡]heffr, wedi y danu ar y [*]llygredigion, a deilynga ar ran puredd y knawd,

14O ba vaint mwy, y pura gwaed Christ, rrwn trwy yr Ysbryd tragowydd ay offrymmawdd ef y hun yn [*]ddifai y Ddyw, ych cydwybod chwi, oddiwrth veirwon weithredoedd, y wasneuthu Dyw byw?

15Ac am hynny y may ef yn gyfrwngwr, y Testamēt newydd, megis trwy farfolaeth rron oedd ir gollyngdod y camweddau oeddent tan y Testament cyntaf, y derbyniay yr rrai oeð wedi eu galw, addewid yr etyveddieth tragwyddawl.

Yr Epistol ar ddie merchur cyn y Pasc.

16O blegid lle bo Testament, rraid yw [*]digwyddo marfolaeth [‡]y testamentwr.

17Can ys or meirw y cayff y testament eu ’rymm: achos ni does nerth yntho tra vo byw y [*]testamentwr.

18Ac wrth hynn ni [‡]chysegrywdd y cyntaf heb waed.

19Can ys pan ddarffai i Voyses [*]draythur gorchymyn y gyd achlan ir holl bobl, [‡]wrth y gyfraith, ef gymerai waed lloiau a’ geifr, cyd a gwlan pwrpwlac ysop, ac ai taynellei ar y llyfr, a’r bobl oll,

20Gan ddoydyd, hwn yw gwaed y Testament, rrwn a orchmynawdd Dyw y chwi.

21Heb law hynny, taynellu hevyd awnay ef y Tabernacl a holl llestri’r gwasanaeth a gwaed.

22A’ phob peth [*]gan mwyaf ar ol y gyfraith trwy waed y purir hvvynt, ac heb ollwng gwaed nid oes maddeuant.

23Am hynny angenrreidiol ydoedd y [‡]bortreiadau y pethau sy yn y nefoed gael y puro ar pethau hyn: y pethau nefawl y hunain a burit ac aberthay gwell nor rrain.

24Can ys nid ir cyssegrfa o waith llaw ir aeth Christ y mewn, rrwn sydd [*]bortreiad ir gwir cyssegr: eithr ef aeth ir nefoedd y ymddangos yn awr yn golwc Dyw trosom ni,

25Ac nid yw offrymu y hun yn fynych, mal y may yr archeffeiriad yn myned y mewn ir cyssegrfa bob blwyddyn a chantho waed [‡]dierth.

26(O blegid velly y biase raid iddo ddiodde yn fynych o ddechreuad y byd) eythr yn awr vnwaiih yn diwedd [*]y byd ir ymddangos[‡]es ef y []ddiflannu pechod trwy y aberthu y hunan.

27Ac megis ac y gosoded hyn y ddynion farw vnwaith, ac yn ol hynny bot barn,

28Velly Christ hevyd a aberthwyt vnwaith y doddi pechodeu llawer, yr ail waith heb ddim pechod ir ymddengis ef ir rrai sy yn y ddiscwyl, ir iechaid yddynt.

[*] 9:2 * llust

[‡] 9:3 ‡ Sancta sanctorum

[*] 9:9 * presennol

[‡] 9:9 ‡ sancteiðio

[*] 9:9 * gwasanaeth

[‡] 9:10 ‡ olchiadeu

[*] 9:10 * cynneðfeu

[‡] 9:11 ‡ hyn

[*] 9:12

[*] 9:12 * bwrcasoð

[‡] 9:13 ‡ anneir, treisiad

[*] 9:13 * aflan

[*] 9:14 * ddivagul ðiargyweð

[*] 9:16 * bot

[‡] 9:16 ‡ yr hwn a wnaeth y testament y cymunwr

[*] 9:17 * cymunwr

[‡] 9:18 ‡ ordinwyt

[*] 9:19 * lafaru, ddywedyd, adrodd

[‡] 9:19 ‡ yn ol y gyfraith

[*] 9:22 ‡ hayach

[‡] 9:23 * cyffelypiaetheu

[*] 9:24 * gyffelypiaeth

[‡] 9:25 ‡ arall

[*] 9:26 * yr oeseu

[‡] 9:26 ‡ wyd

[] 9:26 * ddileu, doddi

Pen. x.

1 Nyd oedd ir hen Ddeddyf ddim meddiant i [*]garthu pechot 10 Eithr Christ ei gwnaeth gā aberthu ei gorph vnwaith dros y cwbl. 22 Eiriol ar dderbyn daioni Dyw yn ddiolchgar gan ddyoddefgarwch a’ ffydd ’oystatol.

10

Yr Epistol ar ddie gwener y croelith.

1OBlegid y gyfraith rron y may kenthi gyscawd y pethay da a ddaw rrag llaw, ac nid [*]gwir‐ddelw y pethau, ni ðichin vyth [‡]deilyngu y devodiaid drwy yr vnrrywaberthay hyny, rrain y byddant o flwyðyn bigilið yn ystig yn y offrymu.

2Pe na bai felly oni pheidiesent wy ac offrymu, am na biase yn awr ddim cydwybod pechod o [*]rā y rrai a offrymasent, ac a buresid hwynt vnwaith?

3Eithr yn yr aberthe rreini y bydd bob blwyddyn adcoffa pechodau.

4Can ys ni ddichin gwaed teirw a’ geifr [‡]dynnu ymaith pechodau.

5O achos pam ac ef yn dyvod ir byd, y dowaid, Aberth ac offrwm nis mynaist: eythyr corph [*]a baratoisti y myfi.

6Abertheu poethion ac aberth tros bechawd ni bu gymradwy cenyt.

7Yno y doydais, Wele fi yn dyvot, (Y may yn escrifennedig ym [‡]pen cyntaf yr llyfr am danaf) y gwnafi dy wollys di, Ddyw.

8Wedi yddo ddoydyt vchod, Aberth ac offrwm, a phoeth‐aberthay, ac offrwmay tros pechawd nis mynaist, ac nis derbyniaist, (rrain a offrymmir wrth y gyfraith)

9Yno y dywod ef, Wele fi yn dyfod y wneuthyr dy wollys di, Ddyw, may y yn [*]tynnu ymaith yr cynta, ir mwyn gosod [‡]y diwaytha.

10Drwy yr hwn wollys, y ddydym wedi yn santeidio, ys trwy [‡]offrymiat Corff Iesu Christ a vvnaed vnwaith.

11Am hyny pob effeiriad sy yn sefyll gar bron beunydd [*]yn cyflownir‐crevydd, ac yn offrymnu yn fynych yr vn [‡]aberthau, rrain ni ddichin fyth dynnu ymaith pechodau:

12Eithr hwn yma gwedi darfod, yðo vnwaith offrymmu aberth tros pechodau, yn dragwyddol sy yn eistedd ar y llaw ddeau i Ddyw,

13Gan aros yr hyn sy yn ol, ’sef hyd oni bo y elynion ef wedi y gwneithur yn fainc yw draed ef.

14Can ys ac [‡]vn offrwm y perffeithiodd ef yn dragwyddol y rrai sy wedi y santeiddio.

15Testlaythy yn wir a wna yr ysbryd glan y ni hevyd: can ys ar ol iddo ef ddoyded ymlaenllaw,

16Hwn yw ’r [*]Testament rrwn a ammodafi ac wynt ar ol y dyddiau hyny, medd yr Arglwydd, Myfi a’ osodaf fynghyfreithiau yn eu calonau, ac ay escrifena yn y eu meddilau.

17Ac y pechodau ay enwiredd hwynt nid atcoffaa mwy,

18Velly lle bo maddeuant y rrain, ni bydd mwy offrwm tros pechawd.

19Am hyn vrodyr, can fod y ni rydit y fyned y mewn yr cyssegr drwy waed Iesu

20Rryd y ffordd a gysegrodd ef yni yn newydd ac yn fyw, trwyr llenn sef yw trwy y gnawd ef:

21A chan vod yni[*]archoffeiriat, yn rreoli []ty Ddyw,

22Nesawn a chalon gowir a sicerwydd ffydd, wedi puro yn caloneu oddiwrth cydwybod drwg, a golchi ein corff a dwr glan.

23Cadwn [‡]gyffes ein gobaith, yn ddianwadal (can ys ffyddlon yw ’r hwn a addawodd)

24A’ chydystyriwn bawb y gilidd, herwydd annoc cariad, a’ gweithredoedd da,

25Ac na wrthodwn eyn cydgy[*]nulleidfa, megis y may arfer rrai: eithr ymgynghorwn, a hynny yn fwy, o aros ych bod yn gweled y dydd yn nesau.

26Can ys os yn wyllyscar y pechwn i ar ol derbyn gwybodaeth y gwirionedd, ni does mwy aberth wedi y adel tros bechode,

27Eithr [*]horribil ddiscwyl barn, a’ than[‡]drud, yr hwn [*]a vydd y yssu’r gwrthnebwyr.

28Yr hwn a dorho cyfraith Voyses yn ddidrigaredd tann ddau, neu dri o dystion y gorfydd yddo farw.

29Pa faint dybygwchi mwy dialedd y bernir hwnw a [‡]sather tan draed fab Dyw, ac a farno yn anlan waed y Testament, trwyr hwn y [*]teilyngwyd ef, ac a [‡]dremygo Yspryt y gras?

30Can ys ni adoynom y neb a ddywedodd, Myfi pieu dialedd: myfi a dal y pwyth, medd yr Arglwyð. A’ thrachefn, Yr Arglwydd a farna eu bobl.

31Peth [*]ofnus yw cwympo [‡]y law Dyw byw.

32Gelwch bellach ich kof y dyddiau ayth heibiaw yn yr rain, wedi ywch dderbyn goleuni y goddefasoch vrwydr mawr ac adfydau,

33Tra ðygid chwi allan weithiau trwy []wradwyddeu a gorthrymdereu, y fod yn [*]ddrychioleth, weithiau yn wir tra wnelid chwi yn gymedeithiō ir rrai a fyddynt yn ymdrino sut hwnw.

34Can ys am fy rrwymay y royðych yn cydolurio a mi, ac a gymerasoch yn llawen yspeilfa ych da, megis rrai a wyðay fod ywch ynoch ychun golud gwell, sy yn y nefoedd, ac yn parhau.

35Am hynny na fwriwch y ffordd ych [*]hyder sy fawr eu gobrvvy.

36Can ys rraid ydyw y chwi wrth ymynedd, mal y galloch wedy darffo ywch wneuthyr wollys Dyw, dderbyn yr addewid.

37O blegid etto ychydigyn bychan bach, ac fo ddaw yr hwn sy yn dyvod, ac ni thrig.

38Sef y kyfion trwy ffydd y bydd byw, eithr o kilia neb, yr enaid mauvi ni bydd bodlon iddo.

39Eithr ni dydym ni rrai sy yn [‡]cilio y golledigaeth, namyn sy yn credu herwydd cadwadigaeth yr enaid.

[*] 10:0 * ’lanhau

[*] 10:1 * Gr. eicon

[‡] 10:1 ‡ ’lanhau

[*] 10:2

[‡] 10:4 ‡ ddeley, doddi

[*] 10:5 * yr ordeiniaist vi

[‡] 10:7 ‡ dechreu

[*] 10:9 * dodi heibio

[‡] 10:9 ‡ yr ail

[‡] 10:10 ‡ aberthiat

[*] 10:11 * Gr. leiturgoon

[‡] 10:11 ‡ offrymeu

[‡] 10:14 ‡ vnic

[*] 10:16 * Dygymbot, Ambot

[*] 10:21 * offeiriat mawr

[] 10:21 ‡ bro=

[‡] 10:23

[*] 10:25 * deithas

[*] 10:27 * arrwydus ofnus

[‡] 10:27 ‡ beidrwyð, digllon

[*] 10:27 * ddaw

[‡] 10:29 ‡ vysing

[*] 10:29 * sancteiðiwyt

[‡] 10:29 ‡ vychano

[*] 10:31 * arswydus

[‡] 10:31 ‡ yn llaw

[] 10:33 ‡ vugelrres

[*] 10:33 * vysdrych

[*] 10:35 * ymdiriet

[‡] 10:39 * lled‐tynu

Pen. xj.

1 Pa yw ffyð, a chanmolieth yr vnryw. 9 Eb ffyð ny allwn ni rengu bodd Dyw. 16 Dwys grediniaeth y tateu yn y cynvyt.

11

1FFydd yn wir, yw [*]ffyrfder y pethau a obeithir, ac egluriat ar y pethau nis gwelir.

2O blegid trwyddi hi yr enillason yr henafiaid air da.

3Wrth ffydd y ddym yn dyall wneuthyr y byd trwy ’air Dyw, ac nid o ddim ar oedd yn ymddangos y gwnaythbwyd y pethau y ddym yn y gweled.

4Drwy ffydd ir offrymmoð Abel y Ddyw aberth [‡]vwy no Chayn, trwy’r hon yr enillodd dyst y fod yn gyfion, Dyw yn testlauthn am y roddion ef, a’ thrwyr ffydd hon wedi marw, y may etto yn ymddiddan.

5Trwy ffydd y cymerwyt Enoch ymaith, rrag gweled ange: ac ni chad ef: am ðarfod y Ddyw y gymeryd ef ymaith: eithr cyn y gymeryd ef ymaith, ef a gowser gair, y fod yn bodloni Dyw.

6Eithr heb ffydd ni ellir y fodloni ef: o blegid credu sydd rraid ir neb a ddel at Ddyw, y fod ef, ay fod yn ’obrwywr irrai a ymgais ac ef.

7Noe wedi y Ddyw y rebuddio am y pethau nis gwelsid etto, yn llawn o [*]referens, a ddarparhaoð long y achub eu deulu, trwy’r hon long y barnodd ef ar y byd, ac a wnaythbwyd yn ytifedd ir cyfiawnder sy o ffydd.

8Drwy ffydd gwedi galw Abraham, yr vfyddhaodd y Ddyvv, y fyned ir man, a gay ef ryw amser yn tretad, []ac ayth y ffordd, heb wybod y ble y roedd yn myned.

9Trwy ffydd yr arosawdd ef yn tir yr addewid, megis yn lle dierth, ac y trigodd mewn lluestai gidag Isaac ac Iaco, cydytifeddion yr vn rryw addewid.

10Can ys discwyl y rydoeð am ðinas ac iddi sail, Saer ac edyladwr yr hon, yvv Dyw.

11Trwy ffydd Sara hithau a dderbyniodd nerth y ymddwyn had, ac a hiliodd wedi amser oedran, am y bod hi yn barnu yn ffyðlon yr hwn aðowsay.

12Ac herwydd hynny o vn a hwnw yn awr wedi marweiddio y ganed epil, cynniuer a ser yr wybr mewn rrifedi, ac megis y tyvot aneirif ar ’lann y mor.

13Mewn ffydd y bu farw y rrain oll, heb ðerbyn yr addaweidion, eithr o bell y gweled hwynt, ai credu, ay cymeryd hwynt yn ddiolchys, a chyfaddef y bod yn bererinion ac yn ddieithred ar y ðayar.

14Can ys y rrai ’sy yn doydyt hyn, ysbys yw y bod hwynt yn keisio gwlad.

15Pe biasentwy fyddylgar am vvlad y doythant y maes o hani, hwynt a gowson [*]amser y ddymchwelyd.

16Eithyr yn awr gvvlad ’sy well y mayntwy yn y chwenychu, sef yw nefawl: achos pam nid quilið can Ddyw y hun y alw y Dyw hwyntwy, o blegid paratoi a wnaeth ef ddinas yddynt.

17Trwy ffydd yr offrymodd Abraham Isaac, pan fu braw arno, ay vn mab a offrymodd yr hwn a dderbyniase yr addaweidion.

18(Wrth yr hwn y doydesid, Yn Isaac y gelwir y ti [‡]had)

19Ystyrio a wnaeth ef y galle Ddyw y gyfodi ef o feirw: or lle y derbyniawdd e fe hefyt ar ryw gyfflybrwydd.

20Trwy ffydd y bendithiawdd Isaac ei vap Iaco ac Esau, am y pethe a ddele rrag llaw.

21Trwy ffydd pan oedd Iaco yn marw, y [*]rroes fendith y bob vn o veibiō Ioseph, ac ai bvvys ar ben eu ffon, yr addolawdd ef Ddyvv.

22Trwy ffydd pan oedd Ioseph yn marw, y coffaodd am ymadawiad plant Israel, ac a roes ’orchymyn am eu escyrn.

23Trwy ffydd pan aned Moses, y cuddiwyd ef drimis can eu rieni, achos y bod yn y weled yn fachcen tlws, ac nid ofnesont orchymyn y brenin.

24Trwy ffydd Moses gwedi mynd yn [‡]fawr, a wrthodes y alw yn vab mecrh Pharao,

25Yn ddewisach cantho ’oddef adfyd gid a phobl Ddyw, no chael [*]mwyniant pechawd tros amser,

26Yn barnu yn fwy golud dirmig Christ no thresawr yr Aifftvvyr: can ys edrych y ddoedd ef ar taledigaeth y gobrwy.

27Trwy ffydd y gadewis ef yr Aifft, heb ofni ffromder y brenin: cyfryw ydoedd y emynedd ef, a phe biase ef yn gweled y neb sydd anweledig.

28Trwy ffydd y gwnaeth ef y pasc, a gollyngiad y gwaed, rrac ir hwn ydoedd yn dianyddu y genedigon cynta, gyfwrdd ac wynt.

29Trwy ffydd yr aythont trwyr mor coch megis trwyr tir sych, rrwn pan brovasont yr Aifftied wneuthr, boði a wnaythont.

30Trwy ffyð y cwympasont cayray Iericho wedi y compasu hyd saith diwrnod.

31Trwy ffydd ni [*]ddihenyðwyd Rahab y puttain gidar rrai ni buon vfydd, pan dderbyniodd hi yr espiwyr yn heddychol.

32A pheth mwy a ddoydaf? can ys yr amser a ddyffygiay y mi y fenegi am Gedeon, am Barac a’ Samson, a’ Iephte, am ðafydd hevyd, a’ Samuel, a’r prophwydi:

33Rrain trwy ffydd a orescynasont tyrnasoedd, a wnaythant gyfiownder, a freiniasont yr aðeweidion, a stopiason safnau’r llewod,

34A ddiffoddason [‡]angerth y tan, a ddianghason rrac miny cleddyf, o wendid a ymnerthasawnt, ac aython yn ddewrion yn y frwydr, ag a ddymchwelasont ar gil vyddinay yr estronion.

35Gwragedd a dderbyniasont eu meirw gwedi eu codi yn fyw eilwaith: eraill a ðirdynnwyd, heb vynnu ei ymwared, fal y gallentwy gael ailgyfodiat a fai woll,

36Ac eraill a gaynt y profi trwy watwaray ac yscyrsiau, ie trwy rwymay a’ charchary.

37Y llabuddio a gowson, y [*]dryllio a wnaed, y tentio a wnaed, o angayr cledddef y buon feirw, crwydro y buon mewn crwyn defaid a geifr, yn ddiddym, a chael gorthrymder, a [‡]bod yn ddrwc wrthynt:

38Rrain ni hayðer byd eu cael: crwydro yr oeðent yn y diffaythay ac yn y mynyddoedd, mewn [*]tyllay, a gogofydd y ddayar.

39Ar rrain y gydoll wedi heuddu testioleth trwy ffydd, ni [‡]freiniasont yr addewid,

40Dyw yn rragweled peth gwell am danomi, val na theilyngid hwynt heibom ninay.

[*] 11:1 * Gr. hypostasis, ousia, gosail, drychiat, hanvot

[‡] 11:4 ‡ amplach

[*] 11:7 * barch

[] 11:8 ‡ ydd elei

[*] 11:15 * hamdden

[‡] 11:18 ‡ hil, epil

[*] 11:21 * bendithiodd

[‡] 11:24 ‡ Gr. megas

[*] 11:25 * hyfrydwch

[*] 11:31 * chollwyt, ddarvu am

[‡] 11:34 ‡ nerth

[*] 11:37 * trychu

[‡] 11:37 ‡ Gr. cacochumenoi

[*] 11:38 * ffrytu

[‡] 11:39 ‡ dderbyniesont

Pen. xij.

1 Annogeth y vot yn ddyoddefus ac yn ddianwadal mewn trwbl ac advyt, ar ’obaith cael gwobr tragybythawl. 25 [*]Cymendawt y Testament newydd uchlaw yr hen.

12

1OBlegid hynny, ninay hevyd can fod kimaint kwmwl testion wedi yn amgylchu ni, bwriwn heibio bob trymfaych, ar pechawd sy barawd i hyny yn amgylch: rredwn yn oddefus yr yrfa a osoded y ni

2Gan edrych ar Iesu [*]pen twysog a gorphenwr yn ffyð ni, rwn [‡]yn l’e llywenyð a osodid yddo, a ddioddefodd y [*]groes, [‡]heb prisio ar y dirmig, ac a eisteddawdd ar y llaw ddeau y eisteddfa Dyw.

3Ystyriwch am hynny pwy ydiw r [*]neb a ðioðefawdd gyfriw ddoydet yn eu erbyn can pechadurraid, rrag ych blino wedi deffygio yn ych meddyliay:

4Ni wrthladdosochi etto hyd at waed, yn [‡]ymryson yn erbyn pechawd.

5A gollwngesoch tros co y [*]cyngor, y sy yn y ddoyded wrthych megis wrth plant, Vy mab, nac eskulusa cospedigaeth yr Arglwydd, ac na [‡]laysa pan gerydder di gantho.

6Can ys [*]y neb a garo yr arglwydd, ef ay cospa: ac a skwrsio a wna ef pop map a dderbynio.

7Os goddefwchi gospedigaeth, megis y feibion y may Dyw yn ymgynig ywch: can ys pa fab [‡]fyð nas cospo eu dad ef?

8Eithr os heb gospedigaeth yddych, o’r [*]hon y may pawb yn gyfrannog, gan hynny meibion [‡]aill ydych ac nid meibion o briod.

9Heb law hynny taday yn kyrff ni, cael a wneym yn cospi canthynt wy, ay perchy a wnaythom: onid mwy o lawer y may y ni ymostwng i dad yr yspryday, a chael byw?

10Can ys hwyntw yn wir tros ychydig ddyðiau an cospay ni val y bay dda canthynt: eithr [‡]hwn an copai ir lles y ni, ir mwyn y ni cael cyfran oy santeidrwydd ef.

11Nid chwaith hyfrydwch y gedir pob rryw cospedigaeth tros [*]yr amser cydrychol, eithr anhyfrydwch: etto wedi hynny, heddychol ffrwyth cyfiownder a ddyry, ir rrai a font yn arferol a hi.

12Or achos pam derchefwch eich dwylaw ys wedy llaysu, ar gliniay gwenion.

13A gwnewch lwybray vnion ich traed, rrac mynd yr hyn ’sy glof, oðiar y ffordd, namyn yn hytrach iachaer ef.

14[*]Dilydwch heddwch gyd a phawb, a’ santeiddrwydd, heb yr hwn ni wyl neb yr Arglwydd.

15Disgwilwch, rrag deffygio o neb oddiwrth gras Dyw: rrac [‡]braguro o ryw wreiddin chwerwder y beri aflonyðwch yvvch, a thrwy hwnw [*]llygru llawer.

16Na fid vn putteiniwr, neu [‡]anlan megis Esau, rrwn am ddryll o fwyd a werthodd fraint eu enedigaech.

17Can ys chwi a wyddoch mal wedi hynny hevyd pan fynase ef gael y fendith trwy dretadawl gyfraith, y gwrthodwyd ef: o blegid ni chafos ef gyfle y edifeirwch, ir y fod trwy [*]ddagre yn keisio yr fendith hono.

18O blegid nid at y mynydd teimledig, y nesayasoch, ar tan poeth, ar cwmwl ar tywollwg, ar dymestl.

19[‡]A’ sain y corn, a’ llef y geiriau, rrhon yr rai ay clowsant, a ymyscusodason, ir mwyn na ddoydid y gair wrthyntw mwy.

20(O blegid ni ellyntwy odde yr hyn y roiddid yn y orchymyn, pe rron y ’nifail a chyfwrð ar mynyð, y labyðio a wneir, neu y frathu trwyðo a gwayw:

21Ac mor aruthr ydoedd y golwg oedd yn ymðāgos, ac y dyvod Moses, Y ddwy yn ofni ac yn crynnu.)

22Eithyr nesau a wnaythoch at fynydd Syon, a dinas y Dyw byw, Caerselem nefawl, a chwmpeini [*]milfrydd o angylion,

23A’ chynilleidfa y blaen anedigolion, rrain a yscrifenwyd yn y nefoeð, a Dyw browdr [‡]pob peth, ac yspryday yr rrai cyfion perffeith,

24Ac at Aesu cyfrwngwr y Testament newydd, ac at waed y taynelliad, sy yn doydyt pethau gwell [*]no gvvaed Abel.

25Edrychwch nad eskeulusoch [‡]y neb sy yn doydyt: o blegid os hwyntw ni ddianghasōt rrain ay gwrthwynebasant ef, y doedd yn doydyt ar y ddayar: mwya oll nas diangvvn ni, os [*]gwrthnebwn [‡]y neb sydd yn doydyd or nefoedd.

26Llef yr hwn a yscydwodd y ddayar, yn awr hagen rrybuddio a wnaeth, gan ddoydyt, Etto vnwaith yr yscydwa, nid yn vnig y ddayar, eithyr y nefoedd hevyd.

27Yr Etto vnwaith hynny, sy yn arwyðocau treiglad y pethau ansafadwy, megis gwaith llavv val y trico y pethau safadwy,

28Am hynny gan yn bod ni yn cymered attom tyrnas, ni ellir y scydwyd, ymaylwn yn y gras, drwyr hwn y gallom wasneuthy Dyw, yn y modd ac y bo bodlon cantho, trwy barch ac ofn‐crefyddus.

29O blegid yn Dyw ni ys‐tan [*]trauledig yw.

[*] * Canmolieth

[*] 12:2 * Gr. arch-

[‡] 12:2 ‡ gan, obleit

[*] 12:2 * groc

[‡] 12:2 ‡ a ddirmygodd y cywilydd

[*] 12:3 * hwn

[‡] 12:4 ‡ ymdrech, ymwan

[*] 12:5 * dyhuddiāt

[‡] 12:5 ‡ ddeffigia, ymellwng

[*] 12:6 * yr hwn

[‡] 12:7 ‡ yw

[*] 12:8 * hyn

[‡] 12:8 ‡ o orðerch, llwyn a’ pherth, bastardieit

[‡] 12:10 * efe

[*] 12:11 ‡ cynnyrch, cydrychioldep

[*] 12:14 * Dilynwch, canlynwch

[‡] 12:15 ‡ bla=

[*] 12:15 * halogi

[‡] 12:16 ‡ aflan

[*] 12:17 * ddaigre

[‡] 12:19 ‡ Na

[*] 12:22 * myrddion, aneirif

[‡] 12:23 ‡ pawp, oll

[*] 12:24 * nog vn

[‡] 12:25 ‡ yr hwn

[*] 12:25 * trown ywrth

[‡] 12:25 ‡ yr hwn

[*] 12:29 * yn ysu, yn difa.

Pen. xiij.

1 Y mae ef yn ein anot i gariat, 2 I gadw tuy ir tlodion, 3 I veddwl am gyfryw rei ac a vont mewn advyt. 4 Ar ddal gyd a phriodas. 5 Ar ymogelyd ywrth cupyðdot. 7 Ar wneuthur yn vawr or ei vo yn precethu gair Dew. 9 Ymogelyd rrac dysceideth ddieithr. 13 Bot yn voðlon y ðyoðef cerydd y gyd a Christ. 15 Bot yn ðiolchgar y Ddew, 7 Ac yn uvydd in llywyawdwyr.

13

1CAriad broduraidd [*]triged.

2Na ollyngwch tros gof roddi lletty‐i ddiethred: can ys trwy hynny [‡]ir erbyniodd rrai yn ddiarwybod Angylion yw tai.

3Meðyliwch am y rrai sy mewn rrwymay, val pe baech yn rrwym gidag wynt: ar rai y ddydis yn y drygu, val pe ych drygid ych hunain yn y corph.

4[*]Vrddasawl yvv priodas ym hob dyn, ar gwely [‡]dilwgr: eithyr y putteinwyr ar ei godinabus Dyw ay barna.

5Bid digybydd ych ymwreðiad, ac ymfodlonwch ac y sydd tan ych llaw, cans ef a ddyvod, ni phallaf yti, ac nis gadawa di chwaith:

6Hyd val y gallō ðoydyt yn hy, Yr Arglwyð ysy yn gymhorth ym, ac nid ofna beth a wnel dyn ymy.

7Meddyliwch am ych [*]preladiaid, rrain a draythason i chwi air Dyw: calynwch y ffydd hwynt, trwy ystyr [‡]pa vn yw diweð y ymwreðiad hwynt.

8Iesu Christ doy, a heddiw, yr vn hefyt ysydd yn dragwyddol.

9Nedwch ych dwyn o amgylch ac amryw, ac a dieithyr ddysceidiaythay: can ys da ydiw cadarnhau yr galon a gras, ac nid a bwydydd, rain ni thyciasont ir rrai a fu yn ymarfer ac wynt.

10May [‡]kenymi allor or hon ni does audurdod yddyntwy y fwytta rrai sy yn gwasneuthur yn y Tabernacl.

11Can ys yr enifeilaid gwaed yr rrain a ddwg yr archeffeiriad ir [‡]santeiddle tros bechod, kyrff y y rrain a loskir y tu ollan ir lluestai.

12Ac am hynny [*]ac Iesu, ir yddo santeiddior bobl trwy y waed y hun, or tu allan ir porth y dioddefodd ef.

13Am hynny awn atto ef or tu allan ir lluestai, gā ddwyn y ddirmig ef.

14O blegid ni does i ni yma ddynas a bery, eithr hon a ddaw y ddym yn i cheisio.

15Offrymmwn o blegid hynny yn estig trwyddo ef y Ddyw aberth moliant, hynny yw, ffrwyth gwefusay, yn cyfadday y Enw ef.

16Nedwch tros gof [‡]fod yn gywaithas a chyfrannu: can ys a chyfryw aberthay y [*]boddheir Dyw.

17Vfyddhewch ych preladiaid, ac ymddarostyngwch: o blegid gwilio y maent [*]tros ych eneidiau chwi, megis rrai a fydd rraid vddynt roi kyfri, mal i gallon wneuthyr hynny yn llawen, ac nid yn drist: can ys dibroffid yw hynny i chwi.

18Gweddiwch trosom ni: can ys may yn siccr kenym, fod y ni gydwybod dda ym‐hob peth, yn chwenychu byw yn onest.

19Y ddwy yn disif arnoch wneuthur hynny beth difrifach, ir mwyn cael yn ebrwyðach fyngollwng attoch.

20Dyw yr heddwch rrwn a ddug trachefn o ddiwrth y meirw eyn harglwyð Iesu, y bigael mawr y defaid, trwy waed yr Amod tragwyddol,

21Ach gwnel yn berffaith ym hob gwaithred ða, y wneuthyr y wollys ef, drwy weithio ynochi yr hyn a fo cymradwy yn y olug ef trwy Iesu grist, ir hwn y bo gogoniant yn oes oesoedd, Amen.

22Y Ddwy yn wir yn disif arnoch, ymrodyr, goðefwch y gair cyngor, o blegid ac ychydig eiriau ydd yscrifenais attoch.

23Gwybyddwch fod ein brawd Tymotheus y ollwng yn rrydd, gidar hwn (odaw e ar fyrder) y do y ymweled a chwi.

24Anherchwch ych preladiaid oll, ar sentiau y gyd. May [‡]gwyr Ital yn erchi ych annerch,

25Gras a fo gida chwi oll achlan, Amen:

At yr Ebraiaid yr yscrifenwyd yr ebystl hon or Ital trwy Tymotheus.

Xx.iiij.

[*] 13:1 * parhaed

[‡] 13:2 ‡ yd

[*] 13:4 * Anrydeddus

[‡] 13:4 ‡ dihalog

[*] 13:7 * arwain, tywys, golygu

[‡] 13:7 ‡ beth vu

[‡] 13:10 * y ni

[‡] 13:11 ‡ cyssegr

[*] 13:12 * ys

[‡] 13:16 ‡ wneuthur dayoni

[*] 13:16 * rrengir bodd

[*] 13:17 * ar

[‡] 13:24 * yr ei or

JAS

Epistol gyffredinawl

Iaco.

Pen j.

2 Rroi kyngor i fod yn llawen mewn blinder, 6 I fod yn ystic mewn gweddi trwy ffydd gadarn, 17 I ddiscwyl am bob dayoni oddifyny. 21 I ymwrthod ac oll gamweddey, ac ac yn ddiolchus derbyn gair Dyw, 22 Nid yn vnig trwy eu wrandaw, neu son am danaw, eithr hevyd bucheddu yn gytun ac ef, 27 Beth yw gwir grevydd.

1

Yr Epistol ar ddydd Philip ac Iaco

1IAco gwasanaethwr Dyw, ar Arglwydd Iesu Christ, at y deuddec‐llwyth gwascaredic, anerch.

2Cymerwch yn lle dirfawr lewenyð fymrodyr, pan ddigwyddoch mewn amryw [*]profedigaythay,

3Can wybod y pair profedigaeth ych ffyð chwi ymynedd.

4Eithr ymynedd caffed y berffaith waith, mal y galloch fod yn berffaith ac yn gyfan, heb ddim [‡]diffig.

5O bydd ar neb aysie doythineb, arched can Ddyw, sy yn rroi yn haylionus i bawb, ac nis [*]gorafun y neb, ac ef ay rroir iddo.

6Eithyr arched mewn ffydd, heb ammay dim: can ys y neb a amheuo, cyffelib yw i tonn [‡]or mor a chwelir ac a deflir can y gwynt.

7Ac na fyddylied y dyn hwnw i cayff ddim can yr Arglwydd.

8Gwr dauddyblyg feddwl, anwadal yw yngwbyl oy ffyrdd.

9Y brawd a vo o radd gorisel, llawenyched yn ei oruchafiaeth:

10Ac elchwyl y neb a vo cywaithog, yn eu ostyngedigaeth: can ys megis blodeuyn y llysiewyn, y diflanna.

11O blegid mal pan gyvottor haul yn y gwres, yna y gwywa’r llysiewyn, ac i cwympa i vlodeuyn, ac a gyll tegwch eu bryd ef: ac velly y difladna’r cywaithog ynghwbyl oy ffyrdd.

12Happus ywr gwr, a ymoddef [*]profedigaeth: canys pan vo prawedig, i cayff coron y bowyd, ron a addawodd yr Arglwyddir rrai ay caro ef.

13Na ddoydet neb pan [‡]profer ef, y [*]brofi can Ddyw: can ys ni ellir [‡]profi Dyw a drwg, ac nid yw ef yn [*]profi neb.

14Eithr pob ryw vn a [‡]brofir, pan y tynner, gan e drachwant yhun, ac y llithir.

15Ac o ddyna gwedi i trachwant [*]gydynnyll, [‡]braguro pechod a wna: eithr pechod pan o’rphenner a [*]ddirollwng varvolaeth.

16Na [‡]chifeiliornwch fymrodyr caredigawl.

Yr Epistol y iiij. Sul gwedy Pasc.

17Pob roddiat dayonus, a phob [*]rroð berffaith, o ddifynydd y may, ac a ddiscin o iwrth tad y goleuaday, gidar hwn ni does trasymedigaeth, na chyscodiad troedigaeth.

18Oi wir wollys ir enillawdd ef ni trwy air y gwirionedd, mal i gallem vod megis blaenffrwyth y creauduriaid ef.

19O achos hyn fymrodyr caredigion, bid pob dyn [*]ebrwydd y wrandaw, diog i ddoyded, a’ diog i ddigofaint.

20Can ys digofaint gwr, ni chyflowna gyfiownder Dyw.

21Am hynny rrowch heibio pob budreddi, a phob [‡]rrysseð malais, a’ thrwy vfuddtra derbyniwch yr impiedic air, rrwn a ðichin [‡]iachau ych eneidiau.

Yr Epistol y v. Sul gwedy y Pasc

22A byddwch wneuthyrwyr y gair, ac nid yn vnic gwrandawyr, yn ych twyllaw ych hunain.

23Can ys o gwrendy neb y gair, ac heb y wneuthyr, tebig yw hwnw i [*]wr, a fai yn [‡]synnio eu [*]bryd genedigawl mewn [‡]drych.

24Can ys y synnio eu hun a wnaeth, a myned ymaith, ac yn y man [*]ebrefugu pa sut ytoedd.

25Eithr y neb a edrycho ar honn sy perffaith cyfraith rrydit, ac a erys ynthei, can nad ydiw ef wrādawr gwallgovus, eithr gweithredwr y weithred, [‡]happus fydd yn eu waithred.

26O chymer neb yn ych mysc chwi arno y vod yn grefyddawl, ac nid attalio eu davod, eithyr twyllaw eu galou eu hun, crevydd hwnvv ys ouer yvv.

27Crevydd pur a’ [*]difrycheulyd gar bron Dyw, [‡]ar tad, yw hynn, ymweled ar ymddifaid, ar gwragedd-gweddwonn yn eu hadfyd, ay ymgadw i hun yn ddifrycheulyd o ddiwrth y byd.

[*] 1:2 * dentatione

[‡] 1:4 ‡ eisieu,

[*] 1:5 * lliwia, dannot

[‡] 1:6 ‡ y

[*] 1:12 * tentation

[‡] 1:13 ‡ demter

[*] 1:13 * demto

[‡] 1:13 ‡ tento

[*] 1:13 * tento

[‡] 1:14 ‡ dentir

[*] 1:15 * ymdwyn

[‡] 1:15 ‡ escor ar

[*] 1:15 * escor ar

[‡] 1:16 ‡ ewch ar ðidro, cham ystyriwch

[*] 1:17 * dawn

[*] 1:19 ‡ escud

[‡] 1:21 * tra

[‡] 1:21 ‡ gadw

[*] 1:23 * vn

[‡] 1:23 ‡ edrych

[*] 1:23 * wynep naturiol

[‡] 1:23 ‡ gwydr

[*] 1:24 * anghofio

[‡] 1:25 ‡ dedwydd, gwynvydic

[*] 1:27 * divagl

[‡] 1:27 ‡ ys ef

Pen ij.

1 Yma i ðeirch na bo ystyriaeth persō dyn, 5 Na rragori y cywaythog mwy nor tlawd, 8 Ac i ddeirch fod yn gredigol ac yn drugaroc, 14 Ac na vostier ffydd lle ni bo gweiththredoedd, 17 Can ys ffydd farw ydiw yr hon nis calyno gweithredoedd da hi.

2

1VYmrodyr, na fid cenychi ffydd eyn Arglwydd ni Iesu Christ gogoneddus ynghyd ac [*]ystiriaeth personau.

2O bleit os daw i mewn ich cwmpeniaeth chwi, gwr yn [‡]arwain modrwy aur ac mewn []dillad gwchion, a dyvot gwr tlawd hevyd mewn dillad gwaelion,

3Ac ystyriaeth o honoch ar [‡]y neb sy yn arwain dillad gwchion, a doedet wrtho, Eiste di yma mewn lle da, a doydet wrth y tlawd, Sa di yna, neu eistedd yma islaw fy stol droed,

4O ni dychi ynoch ych hunain yn gwneuthur [*]dosparth, ac aythoch yn vrowdwyr brodiau drwg?

5Gwrandewch fymrodyr credigawl, oni ddewisodd Dyw tlodion y byd hwnn, y vod yn gowaethogion mewn ffydd, ac yn ytyfeddion ir dyrnas rron a addawodd ef ir rrai ay car ef?

6Eithr i ddychi yn dyrmugu yr tlawd. Onid ydynt y cywaythogion yn [*]ych gorthrymmu‐chwi wrth trowsder] ac anyd ynt wy yn ych tynnu chwi gar bronn y frowdfainc?

7Onid ydynt wy yn [*]goganu yr Enw [‡]rragorawl trwyr hwn ir cyfhenwir chwi?

8Eithr os cyflownwchi y frenhinawl gyfraith, ar ol yr yscrythyr, rron a ddyvvait, Car dy gymydawc [‡]yn gymaint a thi dy hun, ys da i gwnewch.

9Eithr os ystyriwchi [*]berson‐dyn, y ddych yn gwnethyr pechod, ac ych [‡]yn cael cerydd can y gyfraith, mal [*]troseddion.

10Can ys pwy bynac a gatwor gyfraith [‡]y gyd ac a ballo mewn vn [*]pvvnc, may ef yn euog or cwbl.

11O blegid [‡]y neb a ðyfod, Ni wnei di godineb, a ðyfod hevyd, Ny leði. Os bydd i ti na wnelych odineb, ac etto lladd, y ðwyt yn [*]trosseðwr y gyfraith.

12Velly i doydwch, ac velly y gwnewch, megis y rrei a fernir [‡]trwy gyfraith y rrydit.

13Can ys barn heb drugaredd, a fydd ir neb ni wnel trugaredd, a llawenychu a wna trugaredd yn erbyn barn.

14Pa les, vymrodyr, o dowaid neb fod cantho ffydd ac eb vot gantho weithredoedd? a ddychon y ffydd honno eu iachau ef?

15O blegit os byð brawd neu chwaer yn noeth, ac aysie beunyddawl ymborth,

16A’ doydet o vn o honoch wrthynt, Ewch er nawð Dyw, ymdwymnwch, ac ymlenwch, at etto heb roddi vddynt anghenrreidiaur corph, pa les fydd?

17Velly ffydd, oni bydd yddei gweithredoedd, marw ydyw ynthi y hun.

18Eithr rryw vn a ddowaid, Tydi ffydd sy cennyt minnau gweithredoedd sy gennyf: dangos di i mi dy ffydd wrth dy weithredoedd, a mi a ddangosa yt fy ffydd [*]wrth fyngweithredoedd.

19Credu i ddwytti may vn Dyw y sydd: da rwyt arno: y [‡]diawlaid hefyd ay credant ac a grynant.

20Eithr a fynnid i wybod, o dydi over ddyn, may marw yw’r ffydd sy heb weithredoedd?

21O nid trwy weithredoedd i cyfiownwyd, Abraham yn tad ni, pan offrymmawdd ef Isaac eu fab ar yr allawr?

22[*]Ti a weli fod ffydd yn kydweithio ay weithredoedd ef[‡], a thrwy weithredoedd i perffeithiwyd y ffydd,

23Ac a gyflownwyd yr yscrythyr rron a ddowaid, Ef a gredawdd Abraham i Ddyw, ac ay cyfrifed iddo yn lle cyfiawnder: ac ay galwyd yn garedic i Ddyw.

24Chwi a welwch can hynny, may o weithredoedd y cyfio wnir dyn, ac nid o ffydd yn vnic.

25Yr vn ffunyt Raab y puttain onid o weithredoedd i cyfiownwyd hi, pan dderbyniodd hi y cenaday, ay danfon ymaith ffordd arall?

26Can ys megis y may’r corph heb yr yspryd yn farw: velly ffydd ys y heb weithredoedd marw ydyw.

[*] 2:1 * Darllen y decved pen or Actæ

[‡] 2:2 ‡ Gr. chrysodactylios. aurvodrwyawc

[] 2:2 * gwisc ðysclaer

[‡] 2:3 ‡ yr hwn

[*] 2:4 * rragor, gohanieth amrafael

[*] 2:6 * Gr. catadynasteyousyn

[*] 2:7 * divenwi

[‡] 2:7 ‡ prydverth

[‡] 2:8 ‡ megis

[*] 2:9 * vraint nep

[‡] 2:9 ‡ argyweðir

[*] 2:9 * rrei yn ei thori

[‡] 2:10 ‡ gyfan, oll

[*] 2:10

[‡] 2:11 * yr hwn

[*] 2:11 * dorwr

[‡] 2:12 ‡ wrth

[*] 2:18 * oth

[‡] 2:19 ‡ cythrclieit

[*] 2:22 * Oni

[‡] 2:22 ‡ ?

Pen iij.

2 Gwarð y mae racymgymryd, a chwenychu anrrydedd tuhwnt eyn brodyr, 3 Yskythru y mae keneddfe’r tavawd, 15, 16 A’ pha wahan sy rrwng doythineb Dyw, a doythineb y byd.

3

1NA cheisiwch fod yn veistred lawer, fymrodyr, gan wybod y cawn i farnedigaeth glettach.

2Can ys mewn llawer o bethay y ddym ni pawb yn [*]llithro. O byð y neb na lithro ar air, hwnw sy wr perffaith, ac a ddichin ffrwynor holl corph.

3[]Nycha, y ddym yn dodi ffrwynay ymhennau r [‡]meirch yw gwneuthyr yn vfydd i ni, ac y ddym yn troi ey cyrff hwynt oddiamgylch.

4Nycha hevyd y llongay, rrain cyd bont [*]mowrion, a gwynt creulawn yw gyru, etto i troi hwynt o amgylch a wneir a llyw bychan bach, lle i mynnor [*]llowydd.

5Velly y tavawd hevyd aylod bychan yw, yn bostio pethay mawrion, nycha faint [‡]o ddeunydd a ynnynna y chydic dan.

6A’r tavawd tan ydyw, ie byd o enwiredd: velly i gosodet y tavawd y mysc ein ayloday, mal [*]y llygra ef yr holl corph, yn fflamhau [‡]troell naturieth, ac yn fflamedic can vffern.

7Cans [*]holl natur ynifeiliaid, ac adar, ac ymlusciaid, a’r petheu yn y mor a ddofir ac a ddofwyd can natur ddyniol.

8Y tavawd hagen nis dichin neb rryw ddyn y ddofi. Drwg anllyfodraythus ydyvv, yn llawn gwenwyn marwol.

9Trwyddo ef i bendi[*]gwn ni Ddyw [‡]a’r tad, a’ thrwyddo ef i melltigwn ni ddynion, a wnaethbwyd ar lun Dyw.

10Or vn genau i daw allan bendith a melltith: fymrodyr ni ddylaynt y pethay hyn fod felly.

11A ðyry ffynnon or vn man ddwr melus, a’ chwerw?

12A ddichin y pren ffeigys, fymrodyr, ddwyn [*]olifaid, neu winwdden ffeigys? velly ny ddichon vn ffynnon [‡]roddi dwr hallt a’ [*]chroyw.

13Pwy sy wr doeth a gwybodaeth cantho yn ych mysc chwi? dangosed trwy ymwereddiad da eu weithredoedd mewn rrowiogrwydd doythineb.

14Eithr o bydd cenychi cenfigen chwerw, ac ymryson yn ych calonay, nac ymlawenhewch, ac na fyddwch celwyddog yn erbyn y gwirionedd.

15Y doythineb hyn nid oddi fynydd y discin, eithr dayarawl yvv, enifeilaidd, a’ [‡]diawlaidd.

16Can ys lle [*]bo cenfigen ac ymryson, yno y bydd tervysc, a phob gweithred ddrwc.

17Eithr y doythineb y sydd o ddifynydd, yn gynta pur ydyw, [‡]wedi hynny heddychol, boneddigaið, hawdd y thrino, llawn trugaredd a’ ffrwythydd da [*]yn ddiddosparth, ac yn [‡]ddiffuant.

18A ffrwyth cyfiawnder a heir mewn heddwch, [*]ir rrai heddychawl.

[*] 3:2 * cwympo, pechu

[] 3:3 ‡ Wele

[‡] 3:3 ‡ safneu

[*] 3:4 * cymmeint

[*] 3:4 * llywiwr

[‡] 3:5 ‡ y peth

[*] 3:6 * yr haloga, divwyna

[‡] 3:6 ‡ rrot, rrediat

[*] 3:7 * pop

[*] 3:9 * thiwn

[‡] 3:9 ‡ sef

[*] 3:12 * olewffrwyth, aeron olewwydd

[‡] 3:12 ‡ wneuthur

[*] 3:12 * melus

[‡] 3:15 ‡ dieflic, cythreulic

[*] 3:16 * mae

[‡] 3:17 ‡ yno

[*] 3:17 * draws varnu

[‡] 3:17 ‡ hypocrisi

[*] 3:18 * y gan

Pen. iiij.

1 Gwedi iddo ddangos achos pob anghyfiownder, ac enwireð a hevyd achos pob gras a ddayoni, 4 Y cynghori y may y garu Dyw, 7 Ac y ymroi iddo ef, 11 Ac nas addroddant ddrwc am y cymedogion, 13 Eithr yn ddioddefus ymddiriaid y ymgeledd Dyw.

4

1O Ble y may y rryfeloedd a’r ymladdau yn ych plith chwi? onid oðiwrth hynn, sef ych trachwantay, rrai ynt yn [*]ymwan yn ych aylodau?

2Chwennychu yddych, ac heb caffael: cenftgennu yddych, ac eiddigedd sy cenych, ac heb allu ymorddiwes: ymladd a’ rryvela y ddych, heb gael dim, am nad ydych yn govyn.

3Gofyn y ddych, ac ni dych yn derbyn herwydd ych bod yn gofyn ar gam, fal y gallech eu dreulio ar ych trachwantay.

4Chwi odinebwyr a’ godinebwragedd, oni wyðochi fod cariad y byd yn elyniaeth can Ddyw? Am hynny pwy bynac a fynno fod yn car ir byd, y may yn ymwneuthyr yn elyn i Ddyw.

5Ydychi yn tybiaid fod yr yscrythyr yn doydyt yn ofer, Yr ysbryd syn yn trigo ynomi ni, []at genvigen y may ei chwant?

6Eithr y may yr Scrythur yn cynnyc mwy o ras, ac am hynny yn doydyt, Dyw sy yn gwrthnebur bailch, ac yn rroi gras ir ei vfydd.

7Ymostyngwch am hyny y Ddyw: gwrthnebwch ddiawl, ac ef a [*]gilia o ddiwrthych.

8Nessewch at Ddyw, ac ef a nessaa attoch. Glanhewch ych dwylo, chwi pechaduriaid, a’ phurwch ych calonnay, chwi [‡]ar meddwl dau ddyblig.

9[*]Ymgospwch, [‡]ac alerwch, ac wylwch: [*]bid yvvch troi ych chwerthin yn alar, ach llywenydd yn dristwch.

10Ymddarostyngwch gar bronn yr Arglwydd, ac ef ach cyfyd y fyny.

11Na ddoydwch [*]yn erbyn y gilidd, fymrodyr. Y neb a ddyweto yn erbyn i frawd, [‡]ac hwn a farno eu frawd, y may yn doydyt yn erbyn y gyfraith, ac yn [*]barnur gyfraith: ac os wytti yn barnur gyfraith, nid y dwytti yn gyflownwr cyfraith, namyn []browdwr.

12Vn gosodwr cyfraith y sydd, rrwn a ddichin gadw, a cholli. Pwy ydwytti rrwn a ferni ar arall?

13[‡]Iddo ’nawr yr rai a ddoydwch, Heddiw neu fory ni awn i gyfryw ddinas, ac a arrosswn yno flwyddyn, ac a farchnattawn ac a ynnillwn,

14(Rrain ni wyddoch beth a fydd y vory. Cans beth ydiw ych enioes chwi? Tarth yn wir ydyw rrwn a ymddengys [*]ychydig amser, a chwedi hyny a ddiflanna)

15Yn lle hynn a ddylech y ðoydet, Os yr Arglwyð a y[‡]mynn, ac oss byddwn byw, ni a wnawu hyn, neu hynny.

16Eithr chwi yn awr [‡]ymryfygu y ddych, yn ych [*]gwacfost: pob cyfryw ryfig drwg yw.

17Am hynny, y neb a wyr wneuthyr yn dda, ac niss gwnel, mewn pechod y may.

[*] 4:1 * ymladd

[] 4:5 * ar, am

[*] 4:7 * ffy

[‡] 4:8 ‡ anwadal

[*] 4:9 * Goddefwch-gystudd, a’ doluriwch

[‡] 4:9 ‡ ymchweler, troer

[*] 4:9

[*] 4:11 * ddrwc am

[‡] 4:11 ‡ neu

[*] 4:11 * damno

[] 4:11 * barnwr

[‡] 4:13 ‡ Velly yr owrhon

[*] 4:14 * enhyd bach

[‡] 4:15 ‡ wyllysia

[‡] 4:16 ‡ ymhoffi

[*] 4:16 * sirost

Pen. v.

2 Bygwth y may ef y cywaychogion enwir, 7 Cynghori emynedd, 12 Ac y’ochelyt tyngu. 16 Bot yddynt gyfaðe eu beie yw gylydd. 20 A’ cheisio dwyn y gilidd ir gwirionedd.

5

1IDdo ’nawr, chwi gywaethogion: wylwch, ac vdwch am ych trueni a ddel arnoch.

2Ych cowaeth chvvi llygry a wnayth: a’ch gwiscoedd bwyd pryfed ydynt.

3Ych aur ach arian a rydodd, ay rrwd hwynt a fydd tyst yn ych erbyn, ac a yssa ych cnawd mal tan. [*]Casclu trysawr a wnaythoch [‡]tros y dyddiau diwaytha.

4Wele, cyfloc y gweithwyr, rrain a fedasont ych meysyð (rrwn a attaliasoch trwy dwyll) sy yn crio a [*]bloyddiay y rrai a fedassont, a entriassont y glustiau Arglwydd y [‡]byddinoedd.

5Byw ar ddayntethion y buoch ar y ddayar, ac mewn trythyllwch. Meithrin ych calonay a wnaythoch, megis ac yn y dydd lladdedigaeth.

6[*]Euocau a wnaythoch a’ lladd y cyfion, rrvvn niss gwrthnebodd chwi.

7Am hynny, vymrodyr, byddwch ymarhoys, hyd devodiad yr Arglwydd. [‡]Synna, y llafurwr a ddiscwyl am wyrthfawr ffrwyth y ddayar, yn dda eu ymynedd am dano, hyd caffel o hono y glaw [*]cynnar, ar diweddar.

8O blegid hynny byddwchithay hevyd dda ych ymynedd, a chadarnhewch ych calonay, can ys y may defodiad yr Arglwydd yn nesau.

9Na wnewch ddim [‡]tuchan yn erbyn y gilidd, fymrodyr, [*]val na bo barn arnoch: wele, may’r browdwr yn sefyll wrth y drws.

10Cymerwch, fymrodyr, yn siampl am oddeu blinder, ac am hir ymynedd, y proffwydi rrain a fuont yn [‡]doyded yn Enw’r Arglwydd.

11Wele, dedwyddd y ddym yn gadel y rrai a ymoddefant. Chwi a glowsoch am ymynedd Iob, ac a [*]welsoch y diwedd a vvnaeth yr Arglwydd. O blegit trathosturiol yw’r Arglwydd a’ thrugaroc.

12Eithr ymlaen pob peth, fymrodyr, na thyngwch, nac ir nef, nac ir ddayar, na llw arall amgen: eithr bid ych ief, yn ief, ach nac ef, yn nac ef, rrac syrthio o honoch, [*]mewn barn.

13Oes neb yn ych plith mewn adfyd? gweddied. Oes neb [*]yn esmwyth arno? caned.

14Oes neb yn ych plith yn glaf? Galwed am [*]Henaduriaid yr eglwys, a gweddiant wy trosto, ac [‡]eliant ef ac olew yn Enwr Arglwydd.

15A gweddi ’r ffydd a iachaar claf, ar Arglwydd ay cyfyd ef y fynydd: ac o gwnaeth ef pechoday, hwynt a vaddeuir iddo.

16Cyfaddefwch ych beie [*]y naill ir llall, a gweddiwch tros y gilidd, y gael ych iachau: can ys llawer a dal gweddir cyfion, pan vo [‡]ffrwythlon.

17Elias dyn ydoedd or [*]vn sut a ninay, ac yn eu weddi ydd archodd na bai glaw, ac ni [‡]bu glaw tair blynedd, a’ chwech mis.

18Ac ef a weddiawdd drachefn, ac a roddes y nef y glaw, ac a ddug y ddayar eu ffrwyth.

19Vymrodyr, o daeth neb o honoch ar [*]gyfeilorn oddiwrth y gwirionedd, a throi o ryw vn ef,

20Gwybyðed ef am y neb a droes y pechadur rrac mynd ar gyfeilorn o ddiar y ffordd, y vod ef yn [‡]cadw enaid rrac angay, ac yn kyscodi [*]lliawsgrvvydd o pechodau.

[*] 5:3 * Tresori

[‡] 5:3 ‡ ir

[*] 5:4 * chri

[‡] 5:4 ‡ lluoedd

[*] 5:6 * Damno

[‡] 5:7 ‡ Wele

[*] 5:7 * bore, a’ hwyr, cyntaf a dywethaf

[‡] 5:9 ‡ rwgnach, gwyth

[*] 5:9 * rrac eich damno

[‡] 5:10 ‡ ymddidā, parablu

[*] 5:11 * wybuoch

[*] 5:12 * Gr. eis hypocrisin

[*] 5:13 * wrth ei vodd

[*] 5:14 * Prespyteros

[‡] 5:14 ‡ enneintiant, angenant

[*] 5:16 * Gr. allelus yw gylydd

[‡] 5:16 ‡ grymus, gadarn

[*] 5:17 * gyflwr

[‡] 5:17 ‡ lawiodd hi

[*] 5:19 * ddidro

[‡] 5:20 ‡ iachau, achup

[*] 5:20 * llaweredd

1PE

Yr Epistol cyntaf

cyffredinawl i Petr Apostol.

Pen. j.

2 Dangos ymae ef may trwy ampl drugaredd Dew in [*]detholwyt ac in adgenedlwyt i ’obaith vywiol, 7 A’r modd y treijr ffydd, 10 Nad yw yr iechydwrieth yn‐Christ beth newydd, eithyr peth wedy ei bropwyto gynt. 13 Y mae ef yn y hannoc hwy y ymwreddiat dywiol, yn gymmeint ay [‡]geni hwy yr owrhon o newydd can ’air Dew.

D.R.D.M.

1PEtr apostol Iesu christ, at y dieithraid, sy ar wascar rryd Pontus, Galatia, Cappadocia, Asia, a’ Bithynia,

2Detholedic o racwybodaeth Dyw tad i santeiddrwydd yr ysbryd, trwy vfuddtawd, a thaynelliad gwaed Iesu Christ: Gras ywch a heddwch a amylhaer.

3Bendigedic fo Dyw, a thad eyn harglwydd Iesu Christ, rrwn oi fawr drugaredd an adenillawð ni, y obaith bywiol trwy ail gyfodiad Iesu Christ o ddiwrth y meirw,

4Y gael ytifeddiaeth [*]diddiwedd a [‡]dilwgr, ac ni diflanna ’rron a roed y gadw yn y nef y [*]nyni,

5Rrain trwy allu Dyw ydym gadwedic herwyð ffydd y gael y diogelwch a ddarparwyd yw arddangos yn yr amser diwaythaf:

6Yn yr hwn beth y ddych yn llawenhau, cyd byddech ennyd bach (o ba raid) mewn tristwch, herwydd amryw brofedigaythay,

7Mal y ceffer profiad ych ffydd chwi, sy werthfowrusach nor aur colledic, (cyd profer ef [*]trwy dan) ir mawl, ac anrrydedd a’ gogoniant yvvch, pan ymddangoso Iesu Christ:

8Rrwn heb y weled y ddych yn y garu, yn yr hwn ir nas gwelwch ef yrwan, y ddych ir hynny yn credu, ac yn llawenhau a llywenyð [‡]ni ellir eu ymadrodd a’ gogonyddus,

9Gan dderbyn terfyn ych ffydd, ys[*]diogelwch [‡]yr eneidiau.

10Am yr hwn [*]ddiogelwch ir ymofynasont, ac y chwiliasont y prophwydi, rrain a prophwydasont am y gras oedd taac attochi,

11Gan ymgais pa bryd neu pa ryw amser y gwnai ysbryd Christ oedd ynthyntwy yn testlauthu yn y blaen, ysbusu, y dioddefau y gaffai Christ, ar gogoniant ay cydcanlynay hwynt.

12Ir rrain y dangoswyd, nad vddyntwy, eithyr y nyni y gwasnaythay y pethau a fanegwyd y chwi trwy yr hai a bregethasont ywch yr efengl trwyr ysbryd glan a ddanfoned or nefoedd, ac ar yrrain y chwennych yr angylion gael edrych.

13O blegid hyn gwregyswch llwynay ych meddwl: byddwch sobr: a’ gobeithiwch yn berffaith ar y gras a ddycpwyd attoch, drwy [‡]ðrychioleth Iesu Christ,

14Megis plant vfuddion, rrain ni chydymgyfflybwch ychvnain ar hen trachwantay yn yr anwybodaeth einoch:

15Eithyr megis ac y may y neb ach galwoð chwi, yn santaidd, byddwchithay hevyd santaidd ymhob ymwreddiad,

16Am hyny ir escrivennir, Byddwch santaidd, cans myvy santaidd ydwy.

17Ac as gelwchi ef yn Tad, rrwn heb ystyriaeth person a farna ar ol gweithred pawb, ymddygwch tros amser ych preswylfa yma mewn ofn,

18A chwi yn gwybod nad a phethau llygredic megis arian nei aur ich [*]ymwaredwyd o ddiwrth ofer ymwreddiad, a gowsoch o ’osodigaythay’r tadau,

19Eithr a gwerthfawr waed Christ, megis yr oen difrychenlyd dihalogedic.

20Rrwn a ddarparhawyd yn y blaen, cyn gosod seilfaynay y byd, eithr a ysbyswyd yn yr amseroedd diwaythaf ir ych mwyn chwi,

21Rrain ydych trwyddo ef yn credu [‡]i Ddyw, rrwn ay cyvodes ef o ddiwrth y meirw, ac a roðes iddo ef ogoniant, mal y bay ych ffydd chwi ach gobaith ar Ddyw.

22A chwi gwedi puro ych eneidiau, am vfuddhau ir gwirionedd trwyr ysbryd, mewn cariad broduraidd [*]diweniaeth, cerwch bavvb y gilidd yn [‡]’rymus,

23Chwi a aned o newydd, nid o [*]hil farwol eithr o hil anfarwol trwy air Dyw, rrwn sy fyw ac yn aros yn dragwyddol.

24Can ys pob cnawd mal y glaswelltyn yvv, [‡]a’ phob ryfig dyn val blodeu yn y glaswelltyn. Gwywo a wnar glasweltyn, a’r blodeuyn a gwympa i lawr.

25Eithr gair yr Arglwydd a erys yn dracwyddol: a hwnvv ydyw y gair a bregethwyd [‡]y chwi.

[*] 1:0

[‡] 1:0

[*] 1:4 ‡ anllygradwy

[‡] 1:4

[*] 1:4 * chvvi

[*] 1:7 * ar tan

[‡] 1:8 ‡ anrraethawl

[*] 1:9 * iechyd, cadwedigeth

[‡] 1:9 ‡ eich

[*] 1:10 * iechyd

[‡] 1:13 ‡ ymddangosiat ddatguddiat

[*] 1:18 * prynwyt

[‡] 1:21 ‡ ynuw

[*] 1:22 * diffuant

[‡] 1:22 ‡ ehelayth, bybyr, awyddus, ðwysfryd

[*] 1:23 * had

[‡] 1:24 ‡ ac oll ’ogoniant

[‡] 1:25 ‡ yn eich plith

Pen. ij.

1 Eu hannoc y mae ef ar roi heibio pop [*]gwyd, 4 Gan ðangos may Christ yw’r sail y maent yn adailad arnaw. 9 Rygorvraint y Christianogion. 11 Y mae ef yn ervyn yðynt ymgynnal ywrth chwanteu cnawdol. 13 Bot uvydhau ir llywiawdwyr. 18 P’oð y dlei gwasanaeth‐ddynion ymddwyn wrth eu perchen. 20 Annoc y mae ddyoddef yn ol esempl Christ.

2

1HErwydd hyn, dodwch heibio pob malais a phob twyll, a phob [*]rragrith, a’ chenvigen, a phob [‡]goganair.

2Ac mal rrai bychain newydd eni byddwch chwannoc y laeth didwyll y gair, mal i galloch drwy hwnw gynyddu.

3Os profasochi fod yr Arglwydd yn [*]gywaithas.

4At yr hwn y ddych yn dyvod megis at faen byw anghymradwy can ddynion, eithr can Ddyw etholedic a’ gwerthfawr.

5A’ chwithau hevyd megis main bywiol, a edyladwyd yn dy ysprydol, ac yn effeiriadaeth santaið y offrymmu aberthau ysprydol cymradwy can Ddyw trwy Iesu Christ.

6Ac am hyny y cynhwysir yn yr scrythr, [*]Nycha, dodi y ddwy yn Syon sailfayn arbennic, etholedic a’ gwerthfawr: ar [‡]neb a gretto yntho, nis gwradwyddir ef.

7O blegid hyn y chwi sawl ydych yn credu, [‡]vrddas yw: eithr yr anufuddion, y maen a wrthodasont yr edeiladwyr, hwnw a wnaed yn ben congl.

8Ac yn faen tramcwydd, a’ chraic [*]afrifed, ir rrai sy yn tramgwyddo wrth y gair a hwynt yn anufydd, ir hwn beth ir ordinhawyd hwynttw.

9Eithr chwichwi cenhedlaeth etholedic ytych, brenhinawl effeiriadaeth, [*]nasiwn santaidd, pobl syn yn briodoriaeth y Ddyvv mal i gallechi vanegi rrinweddau [‡]y neb ach galwodd o dywollwc yw ryfeddodys ’oleuni ef,

10Rrain gynt nid pobl oyddech, yn awr hagen pobl Ddyw: rrain gynt ni doed ywch trugaredd, yn awr hagen a freiniasoch trugaredd.

Yr Epistol y iij. Sul gwedy yr Pasc.

11Vyngrredigion, ytolwc ywch, megis dieithraid a phererinion ymgedwch o ddiwrth trachwantayr cnawd, rrain sy yn rryfela yn erbyn yr cnaid,

12A bid ych ymwreddiad yn honest ymysc y cenhedloedd, mal y gallo rrai sy ich goganu mal pe byddech [*]afrifeid, herwydd ych gweithredoedd da y welant, foliannu Dyw yn y dydd [‡]ir ymweler ac wynt.

13Ymddarostyngwch o blegyd hyn y bob dynawl odinhad ir mwyn yr Arglwydd, ai ir Brenin, mal ir goruchaf,

14Ai ir llywiawdwyr, mal i rrai trwyddo ef a ddanfonir, ir [*]dialedd ir rrai drwc, ac ir mawl yr rrai da.

15Can ys felly may wollys Dyw, mal y galloch trwy wneuthyd yn dda gostegu anwybodaeth dynion ffolion,

16Megis yn rryðion, ac nid val rrai a gymer rrydit yn lle cochel malais, eithr mal gwasnaythwyr Dyw.

17Perchwch bawb: cerwch cymdeithas froduraidd: ofnwch Ddyw: anrrydeddwch y Brenin.

18Gwenidogion, ymostyngant mewn pob ofn yw meistred, nid yn vnic ir rrai da cywaythas, eithr yr ir [‡]anghyweithas hevyd.

19Can ys hyn sy [*]rasol, as herwydd cydwybod i Ddyw, y bo y neb cydymddwyn molestay, yn goddau yn ddiachos.

Yr Epistol yr ail Sul gwedy yr Pasc.

20O blegid pa glod yw, ir bod yn dda ych ymynedd pan cernotter chwi am ych beie? eithyr pan wneloch dda, ac ir hynny yn dda ych ymnnedd yn goddef cam, hyn sy [‡]rasol gar bron Dyw.

21Can ys y hyn y galwyd chwi: o blegid Christ hefyd a ddioddefodd trosom ni, gan adel y ni [*]angraifft val y gellychi ganlyn eu [‡]olion ef.

22Rrwn ni wnaythodd pechod, ac ni chad twyll yn eu enau.

23Rrwn pan [*]ddirmygwyd ef, ni ddirmygawð eilwaith: pan ddyoddefawdd, ni vygythiodd, eithyr [‡]bwrw y dialedd at y neb sy yn barnu yn gyfion.

24Rrwn y hun a ddug yn pechoday ni yn eu corff ar y pren, val y gallem ni wedi eyn ymwared o ywrth pechod, fyw y gyfiawnder, trwy cleisiau rrwn yr iachaywyd chwi.

25Can ys y royddech megis defaid yn mynd ar [*]ddidro: eithr yn awr chwi a droysoch at bigail, ac escob ych eneidiau.

[*] * camwedd, bai

[‡]

[*] 2:1 * ffuant

[‡] 2:1 ‡ dryg davodlen

[*] 2:3 * Gr. chrestos mwyn, aðfwyn, dayonus, hyfryd, tirion llesol

[*] 2:6 * Wele

[‡] 2:6 ‡ hwn

[‡] 2:7 ‡ anrydedd

[*] 2:8 * cwymp, rhwystr

[*] 2:9 ‡ cenedl

[‡] 2:9 * yr hwn

[*] 2:12 * rei yn gwneuthur drwc

[‡] 2:12 ‡ y gofwy, ymweliat

[*] 2:14 * poeni, cospi

[‡] 2:18 ‡ caimion, celstan

[*] 2:19 * radlon, ðiolchgar

[‡] 2:20 ‡ rad, gymradwy

[*] 2:21 * esempl

[‡] 2:21 ‡ lwybreu

[*] 2:23 * ddivēwyt, ddistreuliwyt

[‡] 2:23 ‡ rroi ar yr hwn

[*] 2:25 * gyfeilorn, ddiwenva, ddispirod

Pen. iij.

1 Py wedd y dlei bot ymwreiddiat gwrageð yw gwyr, 3 Ac yn ei gwascat. 7 Dlet gwyr yw gwrageð. 8 Y mae ef yn aunoc pawp i vndap a’ chariat, 14 Ac yn ymarous y ðyoðef trwbl wrth esempl a’ dawnged Christ.

3

1VAl hynny hefyd y gwragedd, byddant ostyngedic yw gwyr priod mal y galler os byddai rrei anvfyddion ir gair, trwy ymwreddiad y gwrageð eu hynnill hwynt heb y gair.

2Pan ganfyddont ych ymwreðiad [*]diwair, ys y gyd ac ofn.

3Trwsiad yr hain nid oddiallan y bytho, megis o blethiadau gwallt, ac amgylch osodiad aur, neu wisciad dillat gvvychion.

4Eithr dyn [‡]dirgeledic y galon, bid dihalawc, ac ysbryd esmwyth llonydd, rrwn sydd fawr eu bris gar bron Dyw.

5Can ys velly gynt ir ymdrwssiayr gwragedd santaidd, rrain vyddynt yn gobeithio [*]Dyw, yn ddarostyngedic yw gwyr [‡]priawd.

6Megis ir vfuddhaodd Sara y Abraham, can y alw ef yn Arglwydd: merched yr [*]hon fyðwchi, o wneuthyr yn dda, heb arnoch ofn dim dychryn.

7Chwithau y gwyr, yr vn ffunyd, cydgyfanheddwch ac wynt mal y gwedday i rai gwybodol, can roði anrrydedd ir wraic, megis ir llestr gwānaf, mal y rrai sy hevyd cydetifeddion gras y bowyd, rrac rrwystro ych gweddiay‐chwi.

Yr Epistol y v. Sul gwedy Trintot

8Am benn hyn, byddwch bawb or vn meddwl, [‡]yn cydoddau pawb gidau gilidd: cerwch fal brodyr: byddvvch yn drugawg: byddvvch yn gwrtais.

9Nid yn talu drwc tros drwc, neu [‡]ddirmic tros dirmic: namyn [*]elchwyl bendithiwch, gan wybod ych galw y hyn, sef y freinior fendith [‡]o etifeddiaeth.

10Can ys y neb a chwennych y bowyd, ac a garo weled dyddiau da. attalied eu davod o ddiwrth ddrwc, ay wefusay rrac adrodd twyll.

11Gocheled y drwc a gwnaed y da: ceisied heðwch a []dilyded hwnw.

12Can ys llygaid yr Arglwydd ’sy[*]tuagat yr er ei cyfion, []ay glustiay ef tu ac at y gweði hwynt: eithr wyneb yr Arglwydd fydd goruch y rrai a wnel drwc.

13A’ phwy ach dryga chwi, os byddwch yn dylid yr hyn ’sy dda?

14Eithr o bydd ywch ddyoddef herwydd cyfiownder, dedwydd ydych: ond am y [‡]brawchiad hwynt nad ofnwch, ac na [*]chynhyrfwch.

15Eithr santeiddiwch yr Arglwydd Ddyw yn ych calonay: a’ byddwch barawd bob amser y atteb y bawp a ofynno ywch reswm am y gobaith sy ynoch,

16A hynny trwy vfuddtra a [*]chwrteisrwyd, a’ chenych cydwybod dda, mal y gallo y rrai a ddoyto yn ych erbyn megis yn erbyn rrai drwc, quilyddio, rrain a feiant ar ych dayonys ymwreddiad yn‐Christ.

Yr Epistol ar nos Pasc.

17Can ys gwell ydyvv (os wollys Dyw ay mynn) i chwi ddyoddef yn gwneuthr dayoni, nac yn gwneuthyr drugioni.

18Can ys Christ hevyd vnwaith a ddioddefodd tros pechoday, y cyfion tros yr anghyfion, mal y galle yn dwyn ni at Ddyw, ac a gavas marfolaeth yn y cnawd, eithr a fywhawyd yn yr yspryd.

19Trwy rhwn hevyd y ddaeth ef, ac a bregethawð ir esprydion oedd yn‐carchar,

20Gynt yn anvfydd hwynt, pan vnwaith y ðoeð hir ymynedd Dyw yn discwyl yn‐dyddiay Noe, pan ddarparheid yr arch, yn yr hon ychydigion, ysef yw, wyth [*]enaid a [‡]achubwyd yn y dwfr.

21Ir rrwn y may yr [*]angraifft sy yn awr yn eyn [‡]achub ninay ysef y bedydd yn attep (nid trwyr hwn y tynnir y ffordd budreði y corph, eythr trwyr hwn y gwna cydwybod dda ymofyn a Dyw) trwy gyfodedigaeth Iesu Christ,

22Rrwn sydd ar y llaw ddeau i Ddyw, gwedi myned ir nef, ar Angylion ar [*]poweroeð, ar [‡]gal’u wedi ymddarostwng iddo.

[*] 3:2 * pur

[‡] 3:4 ‡ cuddiedic

[*] 3:5 * ynuw, ar Dduw

[‡] 3:5 ‡ Gr. ’idiois

[*] 3:6 * Gr. hes

[‡] 3:8 ‡ Gr. sympatheis

[‡] 3:9 * senn

[*] 3:9 ‡ yn wrthwynep

[‡] 3:9

[] 3:11 * dilyned

[*] 3:12 ‡ ar

[] 3:12 * ac

[‡] 3:14 ‡ hofn

[*] 3:14 * chynyrfer cowi

[*] 3:16 * pharch

[*] 3:20 * dyn

[‡] 3:20 ‡ waredwyt gadwyt

[*] 3:21 * gynddelw

[‡] 3:21 ‡ iachau, cadw

[*] 3:22 * Awdurdode, Galluoedd

[‡] 3:22 ‡ meddiante

Pen. iiij.

1 Cygori dynion y beidiaw a phechot y mae ef. 2 Na threulion mwy or amser yn‐camwedd. 7 Bot yn sobr ac yn hywaith y weddiaw. 8 Caru eu gylydd, 12 Ymddyoddef yn‐trwbl, 15 Ymogelyd rrac bot i neb ddyoddef mal drycddyn, 16 Eithyr mal Christian, ac velly na bo arno gywilydd.

4

1AM hynny can ddioddef o Christ trosomni yn y cnawd, chwithe hevyd arfogwch ychunain ar vnryw fedðwl, ys ef bot i hwn a ddioddefodd yn y cnawd, beidio a phecod,

2Ir mwyn hyn na bo iddo o hyn allan (tros yr hyn sy yngweddill or amser yn y cnawd) fyw ar ol trachwantay dynion, eithr ar ol wollys Dyw.

3Cans digon ydyw y ni dreulio o honom yr amser aeth heibio or enioes, ar ol trachwāt y cenhedloeð, yn rrodio mewn drythyllwch, trachwantay, meddtod, glothineb, [*]ymyved, a ffiaidd [‡]addoli‐delway.

4Achos pam may yn chwith canthunt, na byddech yn cydredec gidagwynt, ir vnrryw [*]ormodd rrysedd, dan ych [‡]dychanu chvvi.

5Rrain y bydd rraid vddynt roy cyfri ir neb, sy barawd y farnu y byw ar meirw.

6Cans ir mwyn hynny y pregethwyd yr evengil ir meirw hevyd, mal y gellid y cyfyrgolli hwynt, ar rann dynion, yn y cnawd, eithyr y gellynt fyw ar rann Ddyw yn yr ysbryd.

Yr Epistol ar y sul gwedy yr Derchavael.

7Diwedd pob peth sy yn agosau. Am hynny bydwch gymesurol, a deffroedic y weddiaw.

8Ymlaen pob peth bid cariad twymyn yn ych plith: can ys cariad a guddia [*]liaws pechoday.

9Lledteywch bawb y gilidd, yn ddi [‡]vurmur.

10Pawb megis ac y cafas rodd, byddet iddo eu chyfrannu ay gilidd, mal dayonys stiwardiaid am ryw ras Dyw,

11Os [*]dowaid neb, dyvvedet megis gair Dyw. Os [‡]gweini a wna neb gvvnaed hynny megis or gallu y may Dyw yn i roddi, mal y molianner Dyw ymhob peth trwy Iesu Christ, ir hwn y may gogoniant, ac [*]arglwyddiaeth yn oes oesoedd. Amen.

12Caredigion, na fid chwith cenych y praw sy arnoch trwy dan, rrwn a wneid ir profedigaeth ywch, val pe digwydday ywch ryw beth dierth:

13Eithr llawenhewch, can ych bod chwi yn gyfrannoc ar [*]goddefiaday Christ, mal y galloth pan eglurer y ogoniant ef, fod yn llawen ac yn hyfryd.

14Os [‡]dirmygir chwi er mvvyn Enw Christ, dedwydd ydych: cans yspryd y gogoniant, ac (yspryt Dyw a orphwysa arnoch: rrwn ar y rran hwynt a gayff anair: ac ar ych rran chwi a foliennir.

15Eithr na fid i neb o honoch oddef [*]advyd mal llofrydd‐celain, neu leidr, neu ddrygwas, neu fal [‡]vn a vo yn ymyrreth a materion rrai eraill.

16Eithr os dyoddef neb megis cristion, na fid quilidd cantho, namyn molianned Ddyw yn hynny o ran.

17Can ys yr amser a ddoeth, y bydd rraid ir farn ddechre [*]ar dy Dyw. Ac o dydiw yn gyntaf yn dechre arnam ni, pa ryw ddiwed a fydd ir rrai ni choyliant evengil Ddyw?

18Ac os pring ir iacheir y cyfion, yr enwir ar pechadur ple ir ymddengis?

19Ac am hynny gwnaed y rrai sy yn goddef ar ol wollys Dyw, ymroi yddo ef eu heneiddiau trwy wneuthyr yn dda, megis ir creawdyr ffyðlon.

[*] 4:3 * diota

[‡] 4:3 ‡ Gr. eidololatreiais

[*] 4:4 * Gr. ’asotias

[‡] 4:4 ‡ cablu, goganu

[*] 4:8 * laweredd

[‡] 4:9 ‡ ddirwyth, ðirwgnach

[*] 4:11 * ymadrodd

[‡] 4:11 ‡ gweinidoca

[*] 4:11 * Gr. to cratos, gallu, nerthowgawydd

[*] 4:13 * ddioddefion

[‡] 4:14 ‡ ymsenir, divenwir

[*] 4:15 * cosp

[‡] 4:15 ‡ ymyrrwr

[*] 4:17 * yn

Pen. v.

2 Dlet y Bugelydd‐Ecclesic yw [*]porthi devaid Christ, a’ pha ’obr a gant a’s gwnant hyny yn ddiwyd. 5 Cygori y mae ir ei ieuainc ymddarostwng ir henafieit. 8 Bot yn sobr, a’ gwlliad ar allu o hanyn wrthladd y gelyn.

5

1IR [*]henaduriaid sy yn ych plith, yr ytolygaf finau sy hevyd [‡]henadur a thyst dyoddefiadeu Christ, a chyfrannawc hevyd or gogoniant a eglurir rrac llaw.

2Porthwch [*]ddiadell Ddyw, sy tan ych llaw, ac ymgeleddwch hwynt nid trwy []gymell, eithr yn wyllyscar: nid ir chwant budr elw, namyn o barodrwydd meðwl:

3Nid fal rrai a fynnon vod yn arglwyði ar tretad Dyvv, eithr fal y galloch fod yn [‡]siampl ir ddiadell.

4A’ phan ir ymddangoso y pen bigael, cael a wnewch goron ddilwgr y gogoniant.

Yr Epistol y iij. Sul gwedy Trintot.

5Yr vn ffunyt yr [*]ifainc, byddwch ostyngedic ir henafiaid, a chydymostyngwch bawb yw gilidd: ac ymdrwsiwch o ddifewn ac vfuddtra meddwl: can ys Dyw a wrthladd y beilchion ac a ðyry gras ir ei vfudd.

6Ymostyngwch achos hyn tann al’uoc law Dyw, mal y gallo ych dyrchafu [‡]pan ddel amser,

7Cwbl och gofal bwriwch arno ef: can ys ef ’sy yn gofalu trosochvvi.

8Byddwch sobr a’ gwiliwch, can ys ych gwrthnebwr diawl megis llew rruadus sy yn rrodio o ddamgylch, yn ceisio neb a allo y lyncu:

9Rrwn [*]gordrechwch ef yn gadarn yn y ffydd, dann wybo vod yn cyflowni yr vnrryw [‡]anayle yn ych brodyr sy yn y byd.

10A Dyw avvdur pob gras, rrwn an galwodd ni yw tragwyðol ’ogoniant trwy Christ Iesu, wedy darffo ywch oddeu ychydic, ach gwnel yn perffaith, ach cadarnhao, ach cryfhao, ac ach sicerhao.

11Iðo efe y bo gogoniant ar emerodraeth yn oes oesawdd, Amen.

12Cyd a Sylvanus brawd ffyddlon ywch, im tyb i, y ddysc crifenais ar ychydic, dan ych cynghori, a thystlauthu mayr gwir ras Dyw ydiw hwn, y ddych yn sevyll yntho,

13Mae yr eglwys sy yn Babylon cydetholedi a chwi, yn erchi ych annerch, a’ Marcus fy mab i.

14Anherchwch bawb y gilidd a chusan cariad. Tengnhefeð ywch oll achlan sawl ydych yn Christ Iesu. Amen.

[*] * bwydo

[*] 5:1 * Prespyteros

[‡] 5:1 ‡ Prespyter

[*] 5:2 * ddefait

[] 5:2 ‡ angraifft

[‡] 5:3

[*] 5:5 * ei iangach

[‡] 5:6 ‡ yn yr amrhyser, ymd

[*] 5:9 * gwrthsefwch, cyferbyniwch

[‡] 5:9 ‡ vlindereu

2PE

Yr ail Epistol

Cyffredinol yddo Petr Apostol.

Pen. j.

4 Yn gymmeint a darvot y veddiant Dew roði yddynt bop peth yn perthyn i vuchedd, y mae ef yn eu hanoc y enciliaw rrac llygredigeth chwantau bydawl. 10 Diogely ei galwedlgeth [*]a gweithredoedd da, a ffrwytheu ffydd. 14 Y mae ef yn coffau am y varwoleth y hun, 17 Can ddeclaro bot yr Arglwydd Iesu yn wir Vap Dew, megis ac y gwelsei ef y hun ar y mynydd.

1

1SYmeon Peter, gwasnaythwr, ac abostol Iesu Christ, ir rrai a freiniason ffyð gyffelip anrrydedd a ninay, trwy gyfiownder eyn Dyw an [*]achubwr Iesu christ:

2Gras ywch, a’ thengnheveð a amylhaer, trwy ednabyddiaeth Dyw ac Iesu eyn arglwydd,

3Megis y rroddes y ddywiol allu ef i ni bob peth am a berthynant ir bowyd a’ [‡]gwaredd, trwy y ednabyddieth ef rrwn an galwodd ni y ogoniant a rrinwedd.

4Gan hyn, ys ef roddi yni addaweidion rragorfawr [‡]gorchestol, val y gellech trwy rreini fod yn gyfrannoc o ddywiol anian, wedi diainc or llwgwr, sy yn y byd trwy trachwant.

5Ac ar hyn dodwch gwbl och diwydrwydd: cysylltwch gidach ffydd rinwedd: a’ chida rrinwedd, gwybodaeth:

6A chida gwybodaeth, cymhedrolder: a chyda chymhedrolder, [‡]ymynedd: a chidac ymynedd [*]gwaredd:

7A chida gwaredd, credigrwydd broduraidd: a chyda chredigrwydd broduraidd, cariad.

8Can ys os byddwchwi ar pethau hyn cennwch, ac yn amyl hwynt, peri a wnant na boch na segur na diffrwyth yngwybodaeth eyn Arglwydd Iesu Christ.

9O blegid neb ni bo rrain cantho, dall ydiw ac ni wyl ddim o bell, yn gollwng tros go eu [‡]lanhau oy hen bechoday.

10Or achos hwn, fymrodyr, byddwch yn vwy diwid y wneuthyr ych galwedigaeth ach ethelodigaeth yn sicir: can ys o gwnewchi hyn, ni lithrwchi byth.

11Can ys yn y modd hwn digonawl [*]yð ymgleðir chwi, o fforddiat i dragwyddol teyrnas eyn Arglwydd an [‡]Achubwr Iesu Christ.

12Or achos hwn, nid esceuleusaf i ych coffhau chwi fyth am y pethau hyn, cyd bochi cyfarwydd, a’ siccir yn y cyndrychol wirionedd.

13Can ys tybiaid y rwy fod yn iawn i mi, tra fwy yn y tabernacl hwn, ych cyffroi trwy ddwyn ar gof ywch.

14Can y mod i yn gwybod fod yn gyfagos yr amser y dodaf heibio y tabernacl hwn, megis ac y dangoses eyn hArglwydd Iesu Christ i mi.

15Diwid fydda hevyd ar vod ywch allu gwneuthr coffa am y pethau hyn, gwedi vy ymadawiad i

16Can ys nid chwedlay dichellus a ganlynhasom ni pan oeddem yn manegi ywch rinwedd, a devodiad ein hArglwydd Iesu Christ, eythr an llygaid y gwelsom eu fowredd ef:

17Can ys ef a dderbyniasai can Ddyw tad anrrydedd a gogoniant, pan [*]ðeuawdd cyfryw lef atto ef o ddiwrth y dirfawr ’ogoniant, Hwn yw’r mab credigol mau fi, yn yr hwn im [‡]boddlonir.

18A’r llef hon a glowsom ni pan ddoeth or nef, a ni gidac ef yn y mynydd santaidd.

19Y ddym ni hefyd a gair [*]cadarnaf yproffwydi cenym, yr hwn da i [‡]gweithiwch o ddarbod am dano, megis am oleuni yn llewrchy mewn lle towyll, hyd oni wowrio’r dydd, ac yni chotto [‡]seren ddydd yn ych calonay.

20Os bydd i chwi ar wybod hyn yn gynta, na does vn proffedoliaeth yn yr scrythyr ac iddi [*]ladmeriaeth neilltuol.

21Can ys nid trwy wollys dyn y doeth gynt proffedoliaeth: eithr dynion santaidd Dyw a ddoydasont megis y cynhyrchwyd hwynt can yr ysbryd glan.

[*] * trwy, can

[*] 1:1 * Iachawdr

[‡] 1:3 ‡ dywoldep

[‡] 1:4 ‡ anrydeðus

[‡] 1:6 ‡ anmyned, ymaros

[*] 1:6 * dywoldep

[‡] 1:9 ‡ garthu

[*] 1:11 * y trefnir y chwi

[‡] 1:11 ‡ Iachawdr

[*] 1:17 * ddaeth

[‡] 1:17 ‡ cwbl voddheir

[*] 1:19 * ffyrfaf

[‡] 1:19 ‡ gwnewch

[‡] 1:19 ‡ La. lucifer

[*] 1:20 * o angerdd priawd, o awenydd dynawl

Pen. ij.

Prohwyto y may ef o ddysciawdwyr gauoc, ac yn dangos y y poenedigeth hwy.

2

1EIthr [*]neur fuont gau bropwydi ym plith y bobl, mal y bydd, yn ych plith chwithay athrawon ffeilsion, rrain yn ddirgel a ddygant y mewn [‡]etholffyrdd enbydus, ie yn gwadu yr Arglwyð rwn y prynnoð hwynt, ac yn tynnu arnynt i hunain ddihenydd buan.

2A’ llawer a canlynant y [*]ffyrdd‐enaidfaddau] hwynt, trwyr rrain yr [‡]horitr ffordd y gwirioneð.

3A’ thrwy cybyddtra ac wrth airieu gwneuthyr y marsiandiant am danoch, barnedigaeth yr hain ir ystalm [‡]ni hwyrhaa, ay colledigaeth hwynt ni chwsc.

4Can ys onid arbedodd Dyw yr angylion, abechasent, eithr y taflu i wared i vffern ay dodi mewn cadwynay towyllwc, yw cadw i cyfyrgolledigaeth:

5Ac nid arbedodd yr hen fyd, eithr Noe yr wythfed dyn pregethwr y cyfiownder, a waredodd ef, ac a dduc y [*]diliw ar fyd yr [‡]enwiriaid,

6Ac a droes dinasodd Sodoma a Gomorrha yn [*]llydw, ay dymchwelawdd ac ay cyfyrgolles hwynt, ac ay gwnaeth hwynt yn siampl ir rrai rrac llaw a vucheddynt yn anywiol,

7Ac a [‡]achubodd Loth gyfion rrwn oedd mewn gofid trwy aniwair ymwreddiad yr enwiriaid.

8(Can ys ac efe yn gyfion, ac yn trigo yn y mysc hwynt, yn gweled, ac yn clywed, ydoedd yn poyni eu enaid cyfion o ddydd y ddyð trwy eu anghyfreithlon weithredoedd hwynt.)

9Yr Arglwydd a wyr [*]achub y gwirioniaid o iwrth profedigaeth, a’ chadw yr ei anghyfiown i ddydd y farn yw poeni:

10Ac yn bēnaf y rrai sy yn rrodio ar ol y cnawd, mewn trachwant [‡]anlendid, ac yn distyru audurdod ac wynt yn [*]rryvygus, ac yn rrac ymgymryd, ac ny [‡]rusiant [*]dirmugu y rrai sy mewn goruchel [‡]anrrydedd.

11Kyd byddynt yr angylion sy fwy mewn cadernid a’ gallu, heb ddodi [*]dirmygys farn yn y herbyn hwynt gar bron yr Arglwydd.

12Eithyr y rrain megis enifeiliaid anrrysymol, rrain a ymborthir hwynt drwy anianol ymgyrch a wnaythbwyd yw dala, ac yw difa, a ’oganant y pethau ni wyddont o iwrthynt, ac yw dihenydd y deuant trwy y llygredigaeth y hunain.

13Rrain a dderbyniant gvflog anghyfiownder, mal y rrai sy yn cyfri yn lle eiddunet byw mewn gwnfyd tros amser. Brychay yntynt, a [‡]thrisclynay, yn ymddigrifo yn eu twylliaday, pan font yn cydwleddu gida chwi,

14A llygaid canthynt yn llawn godineb, nis gallont chwaith beidiaw a phechod, yn [*]abwydaw eneidiau anwadal: a chenthynt galon gwedi ymgenefino a chybyddtra, plant yscymyn,

15Rrain wedi ymadael ar ffordd [*]iawn, aythont ar grwydyr, yn canlyn ffordd Balaam, map Bosor, rrwn a garawdd gobyr anghyfiownder:

16Eithr ef a geryddwyd am y gamwedd, can ys yr assen daniauawl [‡]fud yn doyded a llef ddynol, a waharddodd enfydrwydd y proffwyd.

17Yr hain ffynnonnay ydynt heb ddyfr, a’ niwlenne a ymchwa lar tymestyl, ir hain y may duedd [‡]tywollwgynghadw yn dragowydd.

18Cans o ddoydet chwyddedic eiriau gorwageð, trwy trachwātay, a thrythyllwch y cnawd, abwydo, a wnant yr rai a ddianghesay yn ’lan oðiwrth y rrai a ymdroysynt mewn crwydr,

19Gan addaw yddynt rrydit, ac wynt y hunain yn wasanaethwyr llwgredigrvvydd: can ys can bwy bynac i gorchfycer neb, ef aeth yn wr caeth i hwnw.

20O blegit os wedi eu diainc o iwrth hal ogredigrwyð y byd, trwy ednabyðiaeth ein hArglwydd an [*]achubwr Iesu Christ, y ceffer hwynt eilwaith wedi ymrwystro ar vn pethau, a chwedi y gorchfygu, y diwedd ir rreini aeth yn waeth nor dechreu.

21Can ys gwell fiase vddynt, na wybesynt fforð y cyfiownder, na chwedi y gwybod, cilio o iwrth y gorchymyn santeidd a rodded vddynt.

22Eithr vddyntwy y digwyddodd, [*]a ddowaid y wir ddihareb, Y ci a ymchwelodd at y [‡]chwdiad eu hun: a’r, Hwch wedi y golchi [*]yw ymdroyad yn y dom.

[*] 2:1 * ydd oedd

[‡] 2:1 ‡ opinioneu sceler, periclus

[*] 2:2 * cyfergoll

[‡] 2:2 ‡ enllybir, gogenir

[‡] 2:3 ‡ ny yw yn y pell

[*] 2:5 * llif, diliv

[‡] 2:5 ‡ andywoliō

[*] 2:6 * llyty

[‡] 2:7 ‡ waredoedd

[*] 2:9

[‡] 2:10 ‡ af=

[*] 2:10 * presūptus

[‡] 2:10 ‡ ofnant

[*] 2:10 * gaplu

[‡] 2:10 ‡ vrddas, awdurdot

[*] 2:11 * difenw, senvarn

[‡] 2:13 ‡ Gr. momoi māne, mefle

[*] 2:14 * llithio

[*] 2:15 ‡ vnion

[‡] 2:16 * Gr. ’aphonon i. aflafar

[‡] 2:17 gwrymder

[*] 2:20 * Iachawdr

[*] 2:22 * yn ol

[‡] 2:22 ‡ cbwyd, chwydfa

[*] 2:22 * ir droboladom

Pen iij.

3 Dangos y mae ef scelerder yr ei a watworant addeweidion Dew. 7 Ym‐pa sut vodd y bydd dywedd y byt. 8 Ar vot yddynt ymbaratei i hynny. 16 Pwy yw’r ei a gamarverant hyn a scrivenesei S. Paul, a’r Scrythurae eraill hefyt, 18 Gan ðybennu a diolcheu tragyvythawl i Christ Iesu.

3

1YR ail epistol hon y ddwyf yn awr yn y escrivennu attoch, fyn grredigion, yn yr honn y ðwy yn dadebru trwy atcoffedigaeth ych meddwl puraidd,

2Mal y bo cofus cenych y geiriau, a racddoydasont y prophwydi santaidd, an gorchymyn ninau rrain ydym abostolion yr Arglwydd an [*]Achubwr.

3Yn gynta dyellwch hyn, i deuant yn y dyddiau diwaytha, watwotwyr, yr ei a rodiant ar ol y trachwantay y hunain,

4Ac a ddoydant, Ple may addewid y ddefodiad ef? canys ir pen fu farw y taday, pob peth sy yn perhau yr vn ffunyt o ddechreuad y creaduriaeth.

5Canys hyn [‡]o waithyoddef nis gwyddant, fod y nefoedd ir ystalm byd trwy air Dyw, ar ddayar hefyd sy or dwr, ac yn y dwr.

6Achos pam y byd rhwn ydoeð hynny o amser, a gyfyrgollwyd, trwy ddwfyr diliw.

7Eithr y nefoedd ar ddayar, y sydd yr awr honn, trwyr vn gair y maynt wedi y rroi y gadw, i daan erbyn dydd y farn, a’ difa yr enwir ddynion.

8Yr vn peth hynn, fyngrredigion, na fid diarwybod ywch, vod vn dydd gidar Arglwydd, megis mil o flenyddoedd, a’ mil o flynyðoeð mal vn dyð.

9Nid ydiw yr Arglwydd yn ehwyrhau, am eu addewid, (megis y tybia rrai ehwyrdra) eithr ymyneddus yw tu ac attom ni, ac nis mynay neb fod yn golledic, namyn dyvot o bawb i edifeirwch.

10Eithyr dydd yr Arglwydd, megis lleidyr y nos y daw, yn yr hwn y ra heibio y nefoedd mewn trwst, a’r []defnyddiau yn wir o wres a ddoddant, ar ddayar ac a fo ynthi o waithie, a loscir.

11A chan vot yn rraid y hynn [*]y gyd ymellwng, pa ryw fath ddynion y deleychi fod mewn santaið ymwreddiad a dywoliaeth,

12Yn discwyl, ac yn brysio at ðefodiad dyð Dyw, yn yr hwn i llysc y nefoedd, ac ir ymollwng, ar [‡]defnyddiay can wres a doddant?

13Eithr y ddym ni yn discwyl am nefoedd newyðion, a’ dayar newydd, ar ol i eddewid ef, yn yr hun y [*]cyfanhedda cyfiownder.

14Am hynny, fyngrredigion, can ych bod yn gwiliad am gyfryw bethay, rrowch ych bryd ar allu o hono ef ych cael yn ddifrycheulyd ac yn ðilwgyr mewn tengnhevedd.

15Ac am hir ymynedd eyn hArglwydd rrac cymerwch may iechid yw, megis yr yscryfennodd eyn caredic frawd Paul attochvvi herwydd y doythineb a rodded iddo,

16Megis [*]y neb sy yn son [‡]ym hob epistol am y cyfryw hynn: y mysc y rrain may rryw bethay anhawdd y dyall, rrain a wyrant y rrai sy anyscedic ac anwadal, mal yr yscythyray eraill, ir distriw yddynt y hunain.

17Chwichwi am hynny vyngrredigion, can ych bod yn gwybod y pethay hynn ymlaen llaw, gochelwch, rrac ych tynnu chwithay hefyd ar grwydyr yr enwiriaid, a chwympo o ddiwrth ych sicrwydd ych hunain.

18Eithr cynyddwch mewn gras, ac ednabyddieth eyn Arglwyð ni an [*]ceidwad Iesu Christ: ir hwn y bo gogoniant yr awr honn, ac yn dragwyddol byth. Amen.

[*] 3:2 * Iachawdur, Caidwad

[‡] 3:5 ‡ oi bodd

[] 3:10 ‡ elmentae, elfyddae

[*] 3:11 * oll

[‡] 3:12 ‡ Gr. stoicheia

[*] 3:13 * preswyl, trig

[*] 3:16 * vn

[‡] 3:16 ‡ ei oll

[*] 3:18

1JN

Yr Epistol Cyntaf

cyffredinawl Ioan Apostol.

Pen. j.

2 Testiolaeth wir am y tragyvythawl ’air Dew. 7 Gwaed Christ yw y [*]carthiat pechot. 10 Nyd oes nep eb pechot.

1

Yr Epistol ar ddydd S. Ioan Euangelwr

1YR hyn oeð or dechre, yr hynn a glywsam, yr hyn a welsam a’n llygait, yr hyn a edrychasam arnaw, ac a a deimlodd ein dwylaw o ’air y bywyt,

2(Can ys y bywyt a ymddangosodd, ac ei gwelsam, ac ydd ym yn testio, ac yn dangos ychwy y bywyt tragyvythawl, yr hwn oedd y gyd a’r Tat ac a ymddangosawdd y ni)

3Yr hyn, meddaf, y welsam, ac a glywsam, a ddeclarwn ychwi, val y bo y chwithe hefyt [‡]gymdeithas gyd a ni, ac val y bo ein cymdeithas ni hefyt y gyd or Tat ai Vap Iesu Christ.

4Ar petheu hyn a scrivenwn atoch, val y bo eich llawenydd yn gyflawn.

5Hyn yw’r genadwri a glywsam canthaw ef, ac ydd ym yn y ddeclaro y chwi, [‡]may golauni yw Duw ac nad oes ynthaw ddim tywyllwch.

6A’s dywedwn vot y ni gymdeithas ac ef, a rrodio yn y tywyllwch, celwyddoc yym, ac nyd ydym ar y [*]gwir.

7Eithyr as rrodiwn yn y golunni, megis y mae ef yn y golauni, y mae y ni gymdeithas au gylydd, a’ gwaet Iesu Christ ys ydd in []carthu ywrth pop pechot.

8A’s dywedwn nad oes [*]cenym pechot, yð ym ni twyllo ein hunain, a’r gwirionedd nyd oes ynom.

9A’s [‡]coffesswm ein pechotae, ffyddlon yw ef a’ chyfiawn, val y maddeuo y ni ein pechoteu, a’n [‡]carthu ywrth oll enwiredd.

10A’s dywedwn na phechasam, ydd ym yn y wneuthur ef yn gelwyddoc, a’i ’air nyd yw ynom.

[*] * 1:0 glanhat

[‡] 1:3 * cyfeillach, cymmun, cyfyndap

[‡] 1:5 ‡ bot Duw yn ’oleuni

[*] 1:6 * iawn

[] 1:7 ‡ glanhau

[*] 1:8 * ynom

[‡] 1:9 ‡ addefwn

[‡] 1:9 ‡ glanhau

Pen. ij.

1 Bot Christ yn Ymddiddanwr yni. 10 Am gariat [*]perffeith, a’ ph’wedd y treijr. 18 Gogelyd rrac Antichrist.

2

1VY [*]meibion‐bychain, y pethu hyn yð wyf yn y scryvenu atoch, val na phechoch: ac a phecha nep, y may y ni [*]ymðiddanwr y gyd a’r Tat, Iesu Christ y cyfiawn.

2Ac efe yw’r [‡]cyssiliat tros ein pechodeu: ac nyd tros yr yddom ni yn vnic, eithyr tros pechotæ yr oll vyt.

3Ac wrth hyn y gwyddam yr adwaenam ef, a’s cadwn y ’orchymynion ef.

4Yr hwn a ddywait, Mi adwen ef, ac [*]ny chaidw ei ’orchmyneu, celwyddawc yw, a’r gwirionedd nyd yw ynthaw.

5Eithr hwn a gaidw y ’air ef, yn wir yn hwnvv y mae cariat ar Dduw yn berffeith: wrth hyn y gwyddam ein bot ynthaw ef.

6Yr hwn a ddywait y vot yn aros yntho ef, a ðylei ys velly rodiaw, megis ac y rrotiawdd yntef.

7Vrodyr, nyd wyf yn yscrivenu vn[*]gorchymyn newydd atoch, eithyr gorchymyn hen, yr hwn y [‡]vu y chwi or dechreuat: yr hen ’orchymyn yw’r gair, yr hwn a glywsoch or dechreuat.

8Trachefn, gorchymyn newydd ydd wyf yn eiscrivenu atoch, yr hyn ’sy yn wir yntho ef, ac yno chwithe hefyt: can ys y tywyllwch aeth heibio, a’r gwir ’olauni ’sy yr awrhon yn [*]llewychu.

9Yr hwn a ðywait y vot yn y golauni, ac yn casau eu vrawt, yn y tywyllwch y mae hyd y pryd hyn.

10Yr hwn a gar ei vrawt, ys y yn aros yn y golauni, ac nyd oes [‡]achos cwymp ynthaw.

11Eithyr hwn a gasao ey vrawt, yn y tywyllwch y mae, ac yn y tywyllwch y mae yn rrodiaw, ac ny wyr y b’le y mae yn mynet, can ddarvot i’r tywyllwch ddallu ei lygait.

12Ha blant‐bychain, ydd wyf yn scrivenu atoch, o bleit maddeu ychwi eich pechote er mwyn y Enw ef.

13Scrivennu ydd wyf atoch, dadeu, can y chwi adnabot yr hwn ys ydd or dechreuat. Scrivennu ydd wyf ato‐chwi, [*]wyr‐ievainc, can ddarvot y chwi [‡]orchvygu y [*]Vall.

14Scrivenny ydd wyf ato‐chwi, [‡]yr ei bychain, can y chwi adnabot y Tat. Scrivennais atoch, dateu, can y chwi adnabot yr hwn ys ydd o’r dechreuat. Scrivenais atochwi, wyr‐ieuainc, can eich bot yn gedyrn, a’ gair Duw ys ydd yn aros ynoch’, a’ gorchvygesoch y [*]Vall.

15Na charwch y byt, na’r petheu ys ydd yn y byt. A char nep y byt, nyt yw cariat y Tat ynthaw.

16Can ys pob peth ys ydd yn y byt (megis chwant y cnawt, a’ chwant y llygait, a’ balchder ybywyt) nyd yw o’r Tat, eithyr or byt y mae.

17A’r byt ys ydd yn mynet heibio, ay chwant [*]ef: a’ hwn a wna wyllys Duw a erys yn dragyvyth.

18Ha‐blant‐bychain, yr amser dywethaf ydiw hi, a’ megis y clywsoch y delei yr [‡]Antichrist, [*]ac yr owrhon y mae Antichristieu lawer: wrth yr hyn y gwyddom mae’r amser dywethaf ydyw hi.

19O ddywrthym ni ydd aethant wy allan, eithyr nyd oeddent o hanam ni: can ys pe besent o hanam, ys arosasent vvy gyd a ni. Eithr hyn a dderyvv, val yr eglurit, nad ynt vvy oll o hanam ni.

20Eithr y mae [‡]y chwi [*]enneint o ddywrth yr hwn ys y Sanctaidd, a’ chvvi a [‡]wyðoch bop peth.

21Nyd escrivennais atoch’, o bleit na wyddoch y gwirionedd: eithyr am y chwi ei hadnabot, ac am nad oes [‡]dim celwydd o’r gwirionedd.

22Pwy [*]yw ’r celwyddawc, anyd yr hwn a wad may Iesu yw ’r Christ? hwn yw ’r Antichrist yr vn a wad y Tat a’r Map.

23Pwy pynac a wad y Map, nyd yw y Tat gan hwnw chwaith.

24[‡]Aroset gan hynny yno‐chwi yr hyn a glywsoch or dechreuat. A’s erys ynoch yr hyn a glywsoch o’r dechreuat, chwithe hefyt a aroswch yn y Map, ac yn y Tat.

25A’ hwn yw’r [*]addewit a addawodd ef y ni, ’sef bywyt tragyvythawl.

26Y petheu hyn a scrivenais atoch, erwydd yr ei ’sy ich twyllo.

27Eithyr yr [*]enneint a dderbyniesoch y cantho ef, ys y yn aros ynoch: ac nyd rait ychwi vot nep ich dyscu: eithr mal ich dysco yr Enneint hwnw am bop peth, ac y mae yn []gywir, ac nyd yw yn gelwyddawc, ac megis ich dyscawdd, yr [*]aroswch ynthaw.

28Ac yr owrhon blant‐bychain, aroswch ynthaw, mal pan yr ymddangoso ef, y bo hyder genym, ac na chywilyddiom ger y vron ef yn ei ddyvodiat.

29A’s gwyddoch y vot ef yn gyfiawn, gwybyddwch may pwy pynac a wna gyfiawnder y anet o honaw ef.

[*] * cywir

[*] 2:1 * plant

[*] 2:1 * ddadlewr, negeswr

[‡] 2:2 ‡ cymmot

[*] 2:4 * eb

[*] 2:7 * dysc, athroeth

[‡] 2:7 ‡ gawsoch

[*] 2:8 * tywynu, dysclaerio

[‡] 2:10 ‡ camwedd

[*] 2:13 * yr ei

[‡] 2:13 ‡ ’orvof

[*] 2:13 * drwc

[‡] 2:14 ‡ vechcynos, blantys

[*] 2:14 * drwc

[*] 2:17 * yntef gantho

[‡] 2:18 ‡ gwrthgrist

[*] 2:18 * ys

[‡] 2:20 * cenych

[*] 2:20 ‡ wylment

[‡] 2:20 ‡ wybuoch

[‡] 2:21 * vn neb

[*] 2:22 ‡ ’sy

[‡] 2:24 Triget

[*] 2:25 * promiss a promissoedd

[*] 2:27 ‡ wylwent

[] 2:27 * ’airwir

[*] 2:27 ‡ trigwch

Pen. iij.

1 Dirfawr gariat Dew arnam, 7 A p’hwedo y dlyem nineu drachefn garu ei gylydd.

3

1GWelwch, pa’r y gariat a [*]roes y Tat [‡]arnam, val in gelwit yn veibion Dew: o bleit hyn nyd edwyn y byt [*]chwi, can nad edwyn [‡]e efe.

2A garedigion, yr owrhon ydd ym ni veibion Dew, eithyr nyd ymddangosawdd eto pa beth vyddwn: a’ gwyðam pan ymddangoso ef, y byddwn gyffelip yddaw: can ys gwelwn ef megis ac y mae ef.

3A’ phop vn ’sy ganthaw y gobaith hyn yntho ef, ei [*]purha y hun, megis ac y mae yntef yn bur.

4Pwy pynac a wna bechot, y mae ef hefyt y [‡]gwneuthur ancyfraith: cans [*]ancyfraith yw pechot.

5A’ gwyddoch may ymddangos a wnaeth ef er [‡]dileu yn pechotae ni, ac ynthaw ef nyd oes pechot.

6Pwy pynac ’sy ’n aros yntho ef, ny phecha ef: pwy pynac a pecha, ny welawdd ddim o hanaw, ac ny’s adnabu ef.

7Blant bechain, na thwyllet nep chwi: yr hwn a wna gyfiawnder, ys y gyfiawn, megis y mae yntef yn gyfiawn.

8Hwn a wna bechot, o dðiavol y mae: can ys diavol a becha or dechreu: [*]er mvvyn hyn yr ymddangosodd Map Dew, [‡]val yd atdodei ef weithredoedd diavol.

9Pop vn a anet o Ddew, ny phecha: can ys y had ef ys ydd yn aros ynthaw, ac ny all ef bechu, can y eni ef o Dduw.

10[*]Yn hyn yr adwenir plant Dew, a phlant diavol: pwy pynac ny wna gyfiawnder, nyd ef yw o Ddew, na’r hwn ny char ei vrawt.

11Can ys hyn yw’r genadwri, a glywsoch or dechreuat, bot y ni garu eu gylydd,

12Nyd mal Cain yr hvvn oeð or [‡]Vall, ac a ladoð ei vrawt: ac er mwyn pa beth y lladawdd ef vo? can vot y weithredoedd e yhun yn ddrwc, a’r ei ei vrawt yn dda.

Yr Epistol yr ij. Sul gwedy yr Trintot.

13Na ryveddwch, vy‐broder, cyd casao y byt chwi.

14Nyni a wyddom ddarvot ein ysmuto o varwolaeth y vywyt, can ein bot yn caru y broder: hwn ny charo ei vrawt, ’sy’ n aros yn angen.

15Pwy pynac a gasao ei vrawt, [*]lladdwr‐[‡]dyn ydyw: a’ gwyddoch nad oes i [*]vn lladwr‐dyn vywyt tragyvythawl yn aros ynthaw.

16Wrth hyn y [‡]gwybuom gariat, can yddo ef [*]ddodi ei [‡]einioes drosom ni: a’ nineu a ddlem ddodi ein einioes dros ein broder.

17A’phwy pynac ysy ganthaw [*]vywyt y byt hwn ac a wyl ei vrawt [‡]mewn eisieu, ac a gayo ei [*]dostri oddywrthaw, p’wedd y trig cariat ar Ddew ynthaw?

18Vy plant‐bychain, na charwn [‡]ar’ air, nac ar davot yn vnic, eithyr ar weithred a’ gwirionedd.

19Ac wrth hyny y gwyddam ein bot or gwirionedd, ac y bydd y ni ger y vron ef [*]ddiogelu ein calonneu.

20Can ys a’s ein caloneu a’n [*]condemna, mwy yw Duw na’n caloneu, ac a wyr bop peth.

21Caredigion, a’s ein calon ni’n condemna, yno y mae [‡]y ni hyder [*]ar Dduw.

22A’ pha beth bynac a [‡]archom, ni ei derbyniwn cantbaw, can y ni gadw ei ’orchymyneu, a’ gwneuthur y petheu ys y [*]voddlawn yn ei ’olwc.

23Hwn gan hyny yw y ’orchymyn ef, vot y ni gredu yn Enw ei Vap Iesu Christ, a’ charu eu gylyð, mal y rroes ef ’orchymyn.

24Can ys yr hwn a gaidw y ’orchymynion ef, a drig ynto ef, ac yntef yntho ef: ac wrth hyn y gwyddam y vot ef yn aros ynom, ys ef o’r Yspryt y roddes ef y ni.

[*] 3:1 * ddangoses

[‡] 3:1 ‡ yni

[*] 3:1 * ni

[‡] 3:1 ‡ o hano ef

[*] 3:3 * glanha

[‡] 3:4 ‡ Gr. poion ’anomian

[*] 3:4 * tor cyfraith

[‡] 3:5 ‡ toddi, peri ymaith

[*] 3:8 * i, o bleit

[‡] 3:8 ‡ er datdot

[*] 3:10 * Ar

[‡] 3:12 ‡ drwc

[*] 3:15 * llaw ryddioc, lleddiat

[‡] 3:15 ‡ celain

[*] 3:15 * nep

[‡] 3:16 ‡ dyellesam

[*] 3:16 * roddi

[‡] 3:16 ‡ enaid, vywyt, hoedl

[*] 3:17 * ’olud, dda

[‡] 3:17 ‡ ac

[*] 3:17 * emyscaroedd

[‡] 3:18

[*] 3:19 ‡ hyderuso

[*] 3:20 * barn, yn euoc, dāna

[‡] 3:21 ‡ cenym

[*] 3:21 * Gr. prós

[‡] 3:22 ‡ ovynom

[*] 3:22 * dda

Pen. iiij.

1 Gohanieth ysprytion. 2 P’wedd yr adwaenir Yspryt Dew rrac yspryt [*]cyfeilorn. 7 Am gariat Dew a’n cymydogion.

4

1CAredigion, na chredwch bop yspryt, eithr [*]provwch yr ysprytion ai o Dduw yð ynt: can’s gau bropwyti lawer aethont allant ir byt.

2Wrth hyn yr adwaynwch Yspryt Dew: pop yspryt [‡]yn coffessu ðyvot o Iesu christ yn‐cnawd, ys ydd o Dduw.

3A’ phop yspryt ny choffessa ddyvot Iesu Christ yn‐cnawt, nyd yw ef o Ddeo: eithr hwn yw yspryt Antithrist, am yr hwn y clywsoch son, y delei, ac ys ydd[*]yr owrhon yn y byt.

4Blant bychain, ydd y chwi o Ddyw, ac y gorvuoch hwy: can ys mwy yw’r hwn ys ydd yno chwi, na’r hwn ys ydd yn y byt.

5Wyntvvy or byt y maent, am hyny y [‡]llafarant am y byt, a’r byt eu [*]clyw.

6Nyni o Ddew ydd ym, yr hwn a edwyn Ddyw, a’n clyw ni: yr hwn nyd yw o Ddyw, ni’n [‡]clyw ni. Wrth hyn yr adwaynom yspryt y gwirionedd, ac yspryt y [*]cyfeilorni.

Yr Epistol y Sul cyntaf gvedy Trintot

7Garedigion, carwn eu gylydd: can ys cariat o Ddyw [‡]yr hanyw, a’ phop vn a gar, o Ddeo y ganet, ac a edwyn Ddyw.

8Yr hwn ny char, nyd edwyn e Ddyw: can ys [*]cariat yw Duw.

9[‡]Yn hyn y may cariat Dyw yn ymddangos arnam ni, can y Ddyw ddanvon ei vnic‐genedledic Vap ir byt, val y byddom byw trwyddaw ef.

10Yn hyn y mae cariat, nyd am ddaruot y ni garu Duw, eithyr am yddaw ef ein caru ni, ac anvon ei Vap y vot yn [*]gyssiliat tros ein pechoteu.

11Caredigion, a’s velly in carawdd Duw ni, a’ nineu a ddylem garu eu gylydd.

12Ny welawdd nep Dduw [‡]erioed. As carwn ni eu gylydd, y mae Duw yn trigio ynom, a’i gariat ys y perffeith ynom.

13Wrth hyn y gwyddom ein bot yn trigio yntho ef, ac yntef ynom nineu: can ddarvot yddo roddi y ni o’i Yspryt ef.

14A’ nineu welsom, ac a destolaythwn, ddarvot ir Tat ddanvon y Map y vot yn Iachawdr y byt.

15Pwy pynac a goffeso bot Iesu yn Vap Duw, ynthaw ef y may Duw yn trigio, ac yntef yn‐Duw.

16A’ nyni a adnabuom, ac a gredasam y cariat ys y gan Dduw [‡]ynom ni. Duw [*]cariat yw, a’r hwn a drig yn‐cariat, a drig yn‐Duw, a’ Duw yndo yntef.

17[‡]Yn hyn y [*]cwplëir y cariat ynom, val y bo [‡]y ni hyder yn‐dydd y varn: can ys mal y may ef, ys velly ydd ym nineu yn y byt hwn.

18Nyd oes ofn yn‐cariat, eithr perffeith gariat a vwrw allan ofn: o bleit y mae [*]i ofn poenedigeth: a hwn a ofna, nyd yw [‡]perffeith yn‐cariat.

19Ydd ym ni yn y garu ef, can yddo ef ein caru ni yn gyntaf.

20A’s dywait nep, Mi a garaf Dduw, ac yn casau ei vrawt, celwyddawc yw: can ys [*]pa‐ðelw y gall ef yr hwn ny char ei vrawt a welawð ef, garu Duw ’rhwn ny welawdd?

21A’r gorchymyn hwu ys ydd y ni y cantho ef, bot y hwn a gar Dduw, garu ei vrawt hefyt.

[*] * didro

[*] 4:1 ‡ * treiwch

[‡] 4:2 ‡ ar a. &c.

[*] 4:3 * eisus

[‡] 4:5 ‡ ymadroddont, soniant am

[*] 4:5 * gwrendy hwy

[‡] 4:6 ‡ gwrendy

[*] 4:6 * didro

[‡] 4:7 ‡ y daw, y mae

[*] 4:8 * dyw. &c.

[‡] 4:9 ‡ Ar

[*] 4:10 * gymbot

[‡] 4:12 ‡ vn amser

[‡] 4:16 * arnam

[*] 4:16 ‡ ’sy

[‡] 4:17 ‡ Trwy, Cā

[*] 4:17 * perffeithir

[‡] 4:17 ‡ cenym

[*] 4:18 * can, yn

[‡] 4:18 ‡ gwbl

[*] 4:20 * p’odd p’wedd

Pen. v.

1. 10. 13: Am ffrwytheu ffydd. 14. 25: Swydd, awturtot, a’ dywdap Christ. 21 Yn erbyn delweu.

5

1PWy pynac ’sy yn credu mae Iesu yw’r Christ, o Ddeo y ganet, a’ phob vn ’sy yn y caru yr hwn a genedlodd, y car yntef hefyt yr hvvn a genetlwyt o hano ef.

2Yn hynn y gwyddom y carwn blant Dyw, pan ym yn caru Duw, ac yn cadw ei orchymynneu.

3Can ys []hwn yw cariat Duw bot y ni gadw ei ’orchymynneu: a’i ’orchmynneu nyd ynt trymion

4Cans []oll ar anet o Dduw, ’sy yn [*]gorchvygu’r byt, a’ hon yw’r ’oruchafieth ys y yn goruchvygu’r

Yr Epistol y Sul cyntaf gwedy ’r Pasc

byt, ’sef ein ffydd.

5Pwy ’sydd yn gorchvugu’r byt, anyd yr hwn ’sy yn credu may Iesu ’sy Vap Duw?

6Hwn yw’r Iesu Christ y ddaeth [‡]trwy ddwfr a’ gwaet, ny trwy ddwfr yn vnic, [*]amyn trwy ddwfr a gwaet: a’r yspryt yw’r hwn ’sy yn testio: can ys yr Yspryd ysydd wirionedd.

7Can ys y mae tri, ys y yn testiolaethu yn y nef, y Tat, y Gair, a’r Yspryt glan: a’r tri hyn vn ynt.

8Ac y mae tri, ysy yn testiolaethu [*]yn y ddaiar, yr yspryt, a’r dwfr a’r gwaet: a’r tri hyn [‡]cytvn ynt.

9A’s testiolaeth dynion a dderbyniom, testoliaeth Dyw ’sy vwy: can ys hyn yw testiolaeth Dyw, y destiawdd ef am ei Vap.

10Yr hwn a gred ym‐Map Dyw, y may [*]iddo y testiolaeth yndo ehunan: hwn ny chred [‡]y Dduw, y gwnaeth ef yn gelwyddoc, can na chredawdd y destiolaeth, a destiolaethodd Dyw am ei Vap.

11A’ hon yw’r testiolaeth, ’sef darvot y Dduw roddi y ni vywyt tragyvythawl, a’r bywyt [*]hwn ys yð yn y Map.

12Hwn y mae y Map [‡]yddaw, y may y bywyt yddaw: a’ hwn nyd yw yddaw Vap Dyw, nyd oes yddaw vywyt.

13Y petheu hyn a scriuenais atoch, yr ei a gredwch yn Enw Map Dyw, mal y gwypoch vot ychwy vywyt tragyvythawl, ac mal y credoch yn Enw Map Dyw.

14A’ hyn yw’r [*]hyder, ys y genym ynddo ef, can ys ad archwn ni ddim [‡]erwydd y wyllys ef, ef a’n clyw ni.

15Ac a’s gwyddom y vot ef yn ein clywet, pa beth pynac a [*]archom, gwyðom vot y ni ein airch y archasam [‡]arno.

16A’s gwyl nep ei vrawt yn pechu pechot, ar nyd yvv[*]hyd angeu, archet, ac ef a rydd yddaw vywyt ’sef ir ei ny phechant yd angeu. Y mae pechot yd angeu: nyd wyf yn dywedyt [*]y dleyt‐weðiaw drosto.

17Pop [‡]ancyfiawnder pechot yw, ac y mae pechot ’rhvvn nyd yvv yd angeu.

18Gwyddom mae pwy pynac a anet o Ddyw, na phecha: eithyr hwn a genetlwyt o Dduw, y caidw ehun, a’r [*]Vall ny chyfwrdd ac ef.

19Gwyddom ein bot o Ddyw, a’r oll vyt ys y yn gorwedd yn‐[‡]drigioni.

20A’ ni wyddom ddyvot Map Duw, ac a roes y ni veddwl y adnabot yr hwn, ys y []gywir ac yð ym ni yn y cywir hwnw, ’sef yn y Vap ef Iesu Christ: hwn yma ’sy wir Dduw, a bywyt tragythawl.

21Vy ’rei‐bychain, ymgedwch ywrth [*]eiddolon Amen.

[] 5:3 * hyn

[] 5:4 ‡ pop beth

[*] 5:4 * gorvot

[‡] 5:6 ‡ can

[*] 5:6 * anyd

[*] 5:8 ‡ ar

[‡] 5:8

[*] 5:10 * cantho

[‡] 5:10 ‡ Ddevv

[*] 5:11 * hyn

[‡] 5:12 ‡ cantho

[*] 5:14 * ymddiried

[‡] 5:14 ‡ ar ol, wrth

[*] 5:15 * ovynom

[‡] 5:15 ‡ yddo

[*] 5:16 * Gr. pros ar, at, i, y

[*] 5:16 * val y gweddiyt

[‡] 5:17 ‡ enwiredd

[*] 5:18 * drwc

[‡] 5:19 ‡ mallder scelerder

[] 5:20 * airwir

[*] 5:21 * Gr. eidooloon i. delweu

2JNYr Ail Epistol

i Ioan.

Pen. j.

Scrivennu y mae ef at ryw Arglwyddes, 4 Gan lawenychu vot y phlant hi yn rhodio yn y gwirionedd, 5 Ai hannoc hwy i gariat, 7 Ei rhybudd y ymochelyd o ywrth gyfryw dwyllwyr ac a wadant ddyvot Iesu Christ yn‐cnawt, 8 Y mae yn ervyn yddynt aros yn‐dysceidaeth Christ. 10 Ac na bo yðwynt ðim a wnelont a’r ei ny dducant gwir ddysc Christ Iesu ein Iachawdr.

1

1YR [*]Henafgwr at y ddetholedic Arglwyddes, a’i phlant, yr ein a garaf yn y gwirioneð: ac nyd mivi yn vnic, eithr yr oll ’rei a adnabuont y gwirionedd,

2Er mwyn y gwirionedd ys ydd yn trigio ynom, ac a vydd y gyd a ni yn tragyvyth.

3Bit rrat, gyd a chwi, trugaredd, a’ thangneðyf [*]ywrth Ddyw Tat, ac o ddywrth yr Arglwydd Iesu Christ [‡]Vap y Tat, y gyd gwirionedd a’ chariat.

4Llawen iawn vu genyf, gahel o honaf dy blant yn rrodio yn‐gwirionedd, val yd erbyniasam ’orchymyn gan y Tat.

5Ac yr owrhon yr []ervyniaf yt’, Arglwyddes, (nyd mal vn yn yscrivennu gorchymyn newyð yty, eithr yr hwn oedd y ni or dechreuat) bot y ni garu eu gylydd.

6A’ hwn yw’r cariat, bot y ni rodio ar ol y ’orchymynion ef. Hwn yw’r gorchymyn, bot ychwy val y clywsoch or dechreu, rodio ynthaw.

7Can ys llawer o twyllwyr a ddaethant y mevvn ir byt, yr ei ny choffessant ddyvot Iesu Christ yn‐cnawt. Yr hwn ’sy gyfryw, twyllwr yw ac Antichrist.

8Edrychwch arnoch ychunain, na chollom y petheu, y wnaetham, eithyr val yd erbyniom lawn gyfloc.

9Pwy pynac a [*]drosedda ac nyd erys yn‐dysceideth Christ, nyd oes Dyw [‡]yðaw. Yr hwn a erys yn‐dysceidaeth Christ, y mae yðo y Tat a’r Map.

10A’s daw nep atoch, ac eb ddwyn y ddyscedaeth hon, na dderbyniwch ef ir tuy, ac na [‡]ddywedwch wrtho, [*]Hyn‐pych‐well.

11Can ys yr hwn a ðywet wrtho, Hynpych‐well, ys y cyfrannoc oy weithredoedd drwc ef.

12Cyd bei cenyf lawer o betheu yw scrivennu atoch, er hyny nyd scrivennvvn a phapyr ac [‡]inc: eithyr gobeitho ydd vvyf ddyvot atoch, ac ymadrodd geneu yn‐geu, mal y cyflawner ein llawenydd.

13Y mae meibion dy ddetholedic chwaer ith anerch. Amen.

[*] 1:1 * Prespyter

[*] 1:3 * y gan

[‡] 1:3 ‡ Gr. y Map

[] 1:5 * adolwyn

[*] 1:9 * a dros y gyfraith

[‡] 1:9 ‡ gantho

[‡] 1:10 ‡ chyferchwch well yddo

[*] 1:10 * La. Aue

[‡] 1:12 ‡ Gr. melan i.duy

3JNY trydydd Epistol

i S. Ioan.

Pen. j.

3 Llawenychu y mae ef vot Gaius yn rhodio yn y gwirioneð, 8 Eu hannoc y mae y vot yn garuaidd wrth y Christianogion tlodion yn amser ei hymlit. 9 Dangos y mae caredic waith Diotrephes, 12 A gair da Demetrius.

1

1YR Henafgwr at y caredic Gaius, yr hwn a garaf yn‐gwirionedd.

2Y caredic, ydd wyf yn damuno yn bennaf dy vot yn llwyðo ac yn dda’r byt arnat, mal y mae dy enait yn llwyddo.

3Canys llawenhau a wneuthum yn vawr pan ddaeth dy vrodyr, a’ thestiolaethu am y gwirionedd ys ydd ynot, mal ydd wyt yn rrodio yn‐gwirionedd.

4Nyd oes can yf’ lawenydd mwy na hyn, nid amgen, clywet bot vy meibion yn rhodio yn‐gwirionedd.

5Y caredic, ydd wyt yn gwneuthur yn ffyddlon beth bynac a wnai i’r brodyr, ac y [*]estronieit,

6Yr ei a destiolaythen am dy gariat gerbron yr Ecclesi. Yr ei a’s hebryngy [‡]rhagddynt megis y gwedda erwydd Dyw, ys da y gwnai,

7Can ys er mwyn y Enw ef ydd aethant ymddaith, eb gymeryd dim gan y Cenedloedd.

8Nyni a ddlyem gan hynny dderbyn y cyfryw rei, val y byddom [*]ganhorthwyr ir gwirionedd.

9Scrivenais at yr Eccles: eithr Diotrephes yr hwn a gar vot yn vlaenor yn y plith hwy, ny dderbyn ddim o hanom.

10Erwyð paam a’s dauaf, mi venagaf ei weithredoeð y mae e yn y wneuthur, gā [‡]siarad in herbyn a gairie drigionus, ac nyd yn voddlawn y hyny ac nyd yw ef y hun yn derbyn y brodyr, eithr goharð y mae yr ei a wyllysient, a’ ei [‡]gwthio allan o’r Eccles.

11Vy‐caredic, na [*]ddilyn yr hyn ’sy ddrwc, anyd yr hyn ysy dda: yr hwn a wna ddayoni, o Ddyw y may: a’r hwn a wna ddrygioni, ny weloð Dduw.

12Y mae y Ddemetrius ’airda gan bawp, a’ chan y gwirionedd y hunan: a’ nineu hefyt ein vnain ym yn testiolaethu, a’ gwyddoch vot yn testiolaeth ni yn gywir.

13Y mae [*]ymi lawer o betheu yw scrifenu: eithyr nyd [‡]a duy a’ phin yr scrivennaf atat.

14Gobeitho ydd wyf gahel dy welet ar vyrder, ac y cavvn ymddiddan [*]eneu yn‐geneu.

15Tangneddyf yty. Y mae dy geraint ith anerch. Anerrch y cereint wrth y henwe.

[*] 1:5 * ðieithreit

[‡] 1:6 ‡ ymddaith, yw taith

[*] 1:8 * helpwyr

[‡] 1:10 ‡ ddadwrdd, glochdar

[‡] 1:10 ‡ tavly, bwrw

[*] 1:11 * imiteris. i. ddanwered

[*] 1:13 * genyf

[‡] 1:13 ‡ ac inc

[*] 1:14 * wyddyngwydd

JUD

Epistol cyffredinol

Iudas.

Pen. j.

1

Yr Epistol ar ddydd Simon ac Iudas

1IUdas gwasanaethwr Iesu Christ, a’ brawt Iaco, at yr ei a ’alwyt ac a sancteiðiwyt y gan Ddyw Tat, ac ynt gatwedic i Iesu Christ:

2Trugaredd ywch, a’ thangneddyf a’ chariat a liosocer.

3Vy‐caredigion, pā rois vy‐[*]cwbl ddiwydrwydd ar escrivenu atoch am yr iechydvvrieth cyfredinavvl, angenraid oedd y mi scrivenu atoch ich annoc, y [*]ymdrech‐yn‐ddirving ym‐plait y ffydd, rhon a roed vnwaith ir Sainct.

4Can ys y mae rryw ddynion wedy ymlusco y mewn yr ei oeddent gynt wedy rrac ordino ir varnedigeth hon: andywolion ytynt yr ei ’sy yn ymchwelyd rrat Dyw yn ddrythyllvvch, ac yn gwadu Dyw yr Arglwyð vnic, a’n hArglwyð Iesu Christ.

5Wollysio gan hynny ydd wyf ych coffan, yn gymeint ac ychwy vnwaith wybot hyn, p’wedd y bu ir Arglwydd, gwedy darvot iddo waredu y bopul allan or Aipht, destruo [*]gwedy hyny yr ei ny chredent.

6Yr Angelon hefyt yr ei ny chatwasāt eu dechreuat cyntaf, eithyr gadael eu [‡]preswylfa [*]y hun, ef eu catwodd [‡]yn‐catwynae tragyvythal y dan dywyllwch[*]yd varn y dydd mawr.

7Megis Sodoma a’ Gomorrha, a’r dinasoedd oi hamgylch, yr ei yn gyffelip vodd ac wyntwy a wnaethant ’odinep, ac a [‡]ddilynesont gnawt [*]arall, a ’osodwyt yn esempl, ac yn dyoddef [*]dialeð tan tragyvythawl.

8Yn gyffelip [‡]hagen y mae hefyt y breuddwydwyr hyn yn halogi’r cnawt, ac yn [*]tremygu llywodraeth, ac yn cablu [‡]yr ei‐’sy mewn‐awdurtot

9Eithyr Mihacael yr Archangel, pan ymrysonawdd ef yn erbyn diavol, ac ymðadleu [*]am corph Moysen ny veiddiawdd y veio ef a [‡]chableu anyd dywedyt Ceryddit yr Arglwydd di.

10Eithyr yr hein a gaplant y petheu ny wyddant: a ’pha betheu bynac a wyddant yn [*]anianawl, megis aniueilieit, ys y yn ddireswm, yn y petheu hyny yr ymlygrant.

11Gwae hwyntvvy; can ys [‡]cerddesont yn ffordd Cain, ac eu [*]trosgwyddwyt can dwylliat cyfloc Balaam, ac eu cyfercollwyt yn‐gwrthddywediat Core.

12Yr‐ei‐hyn ynt vrycheu yn eich cariatvvleddoedd pan vont yn cydwledda a chvvi, yn ddiofn, yn eu [‡]pescy y hunain: [*]wybrennæ ynt diddwfr, wedy eu cylcharwein gan wyntoedd, prenneu [‡]llygredic eb ffrwyth, ddwywaith yn veirwon, ac wedy eu diwreiddio.

13Tonneu [*]cynddeirioc y mor ydynt, yn [‡]ewynnu allan eu [*]cywilydd y hunain: ser [‡]gwibioc, ir ei y catwyt [*]duedd y tywyllwch yn dragyvyth.

14Ac Enoch hefyt y saithfet o Adda, a prophwytawdd am y cyfryw ’rei, can ddywedyt, Wele, yr Arglwyð ’sy yn dyvot gyd a [‡]myrðion o ei sainctæ,

15I roi barn yn erbyn pawp, ac y argyweddu yr oll andewolion yn y plith hwy am eu holl andewiol weithredoedd, yr ei a wnaethant wy yn andewiol, ac am eu holl ymadroddion [*]calet yr ei a ðywedei pechaturieit andewiol yn eu herbyn.

16Yr ei hyn ynt [‡]murmurwyr, achwynwyr, ’rei yn [*]cerddet yn ol y chwanteu y hunain: yr ei a ðyweit eu geneu [‡]valch‐betheu, yn [*]rryveddu personae dynion, o [‡]bleit caffaeliat.

17Eithyr, garedigion, cofiwch y gairieu y ragddywetpwyt y gan Apostolieit Iesu Christ,

18Can yddyntvvy ðywedyt ywch’ y byddei gwatworwyr yn yr amser dywethaf, yr ei a gerddent yn ol eu andewiol chwanteu eu hunain.

19Yr hein ynt y sawl a ymohanant, [*]cnawdolion, eb vot yr Yspryt ganthynt.

20Eithr, chvvychwi garedigion, ymadeiladwch yn eich sancteiddiaf ffydd, gan weddiaw yn yr Yspryt glan,

21Ac ymgadwch yn‐cariat Dyw, gan [‡]edrych am drugaredd Iesu Christ, y vywyt tragyvythawl.

22A’ thrugarhewch wrth ’rei, gan [*]amravael‐varnu,

23A’ eraill cadwch ac ofn, gan eu tynnu allan o’r tan, a’ chasau ys y wisc [‡]vrychedig y gan y cnawt.

24Ac i hwn a ddygon eich cadw, yn [*]ddigwymp, ach [‡]gosot yn ddiveius yn‐gwydd ei ’ogoniant trwy [*]’orvoledd,

25Ys ef, y Ddyw yr vnic ddoeth, ein Iachawdur y bo gogoniant a’ mawrygrwydd, ac[‡]arglwyðiaeth, a’ meddiant, ys yr owrhon ac yn [*]oll oesoedd, Amen.

[*] 1:3 * oll

[*] 1:3 ‡ Gr. epagonizesthai i. ymorchestu, ymdynnu

[*] 1:5 * ailwaith, drachefn

[‡] 1:6 ‡ trigfa

[*] 1:6 * briawt

[‡] 1:6 ‡ mewn

[*] 1:6 * i, ir

[‡] 1:7 ‡ Gr. aethāt ar ol

[*] 1:7 * estron, dieithr

[*] 1:7 * poen

[‡] 1:8 ‡ er hyny

[*] 1:8 * Gr. gwrthod Arglwyddiad

[‡] 1:8 ‡ Gr. doxas

[*] 1:9 * ynghylch, o bleit

[‡] 1:9 ‡ senn

[*] 1:10 * naturiol

[‡] 1:11 ‡ dilynesont

[*] 1:11 * bwriwyt ymaith

[‡] 1:12 ‡ porthi

[*] 1:12 * cymyleu

[‡] 1:12 ‡ gwywon, crinion

[*] 1:13 * creulon

[‡] 1:13 ‡ tarddu

[*] 1:13 * gwarth, gwradwyð, mefl, anharddwch

[‡] 1:13 ‡ Gr. planetae

[*] 1:13 * duder, gwrwmder

[‡] 1:14 ‡ miloedd

[*] 1:15 * creulon, ffyrnic

[‡] 1:16 ‡ grwgnachwyr, grwythwyr

[*] 1:16 * rrodio

[‡] 1:16 ‡ gorsythdra, dynder

[*] 1:16 * mawrygu

[‡] 1:16 ‡ er mwyn mantes

[*] 1:19 * Gr. psychicoi

[‡] 1:21 ‡ ddysgwyl wrth

[*] 1:22 * Gr. diacrinomeni

[‡] 1:23 ‡ vrycheulyd, vannedic

[*] 1:24 * Gr. aptaistous’sef yn ðibechot

[‡] 1:24 ‡ presento, goystatu

[*] 1:24 * lawenydd

[‡] 1:25 ‡ gallu, awdurdot

[*] 1:25 * ’sef tragwyddol.

REV

[*]Gweledigeth Ioan

y [‡]Divininydd.

Pen. j.

1 Achos y [*]weledigeth hon. 3 Am yr ei a’i darllenant. 4 Ioan yn scrivennu at y saith Eccles. 5 Mawredigrwydd a’ swydd Map Dew. 20 Gweledigeth y canwyll [‡]breni a’r’ ser.

1

1[]GWeledigaeth Iessu Christ, yr hon y rroedd Dyw yddo ef, yw ddangos yddy wasnaethwyr [‡]yrrein y orvydd yn vyan ddyfod y ben: ac ef y ðāvonoedd, ac y ddangosoeð gan y angel yddy wasanaethwr Ioan,

2Yr hwn y dystolaethoedd [*]o eir Dyw, ac o dystolaeth Iesu Christ, ac o pob peth ar y weloedd ef.

3[]Happys ywr [*]neb y ddarlleyo, ar rrei y wrandawāt geyriey y bryffodolaeth hon, ac y cadwant y pethey ysydd yn escrivenedic yndi: cans y maer amser gayr llaw.

4Ioan, [‡]yr seith Eglwys ar ydynt yn Asia, Rrad vo gyd a chwi, a’ heðwch o ddiwrth yr Hwn ys ydd, yr Hwn vu, a’r Hwn [*]vydd rrac llaw, ac o ddiwrth y seith Ysbryd y rrei ydynt gair bron y [‡]dron ef,

5Ac o ddiwrth Iesu Christ, yr hwn ys ydd tust ffyddlawn, [*]yr [‡]enedigaeth cynta or meyrw, a Thywysog ddyvvch vrenhinoedd y ddayar, yddo ef yn caroedd ni, ac yn golchoedd ni oddiwrth yn pechodey yny waed, yhun,

6Ac yn gwnaeth yn Vrēhinoeð ac yn [‡]Effeirieid y Ddyw y dad ef, [*]yddo ef y bo gogoniant ac ymherodraeth yn oes oesoedd. Amen.

7[‡]Dyna, y may ef yn dyvod gydar [*]nywl, a’ phob llugad ae gwyl ef, ar rrei hefyd y [‡]brathasant ef tryvvodd: ac wylovain y wnant [*]arno ef holl [‡]ceneloedd y dayar, Velly y mae, Amen.

8Mi wyf αAlphaωOmega, y dechre a’r diweð, með yr Arglwydd, yr Hwn y sydd, a’r Hwn vu, ac yr Hvvn ddaw rrac llavv, ’sef yr hollalluawc.

9Mi Ioan, ych brawd chwi, a [*]chydynaith mewn [‡]cospedigaeth, ac yn y deyrnas ac mewn goddefaint Iesu Christ, oeddwn mewn ynys a elwir Patmos am ’eir Dyw, ac am dystolaeth yr Iesu Christ.

10Yr oyddwn yn yr yspryd yn dydd yr [*]Arglwyð, ac y glyweis [‡]rrac vynghefen, lleis mawr, mal lleis trwmpet,

11Yn dywedyd, mi wyf αAlpha ac ωOmega, y cyntaf ar diwethaf, a’r peth yr wyt ti yny weled, escrivena mewn llyfr, a danvon [*]yr seith Eglwys ar ydynt yn Asia, y Ephesus, ac y Smyrna, ac y Bergamus, ac y Thyateira, ac y Sardei, ac y Philadelphia, ac y Laodiceia.

12A mi ymchoyles yn vu ol y weled y lleis, a [‡]ðwad wrthy vi: a phan ymchoyles, mi a welwn seith canwylbren aur.

13Ac ynghanol y seith canwyllbren, vn yn debic y Vab y duyn, gwedy ymwysgo a gwisc hed y draed a’ chwedi [*]gwisco gwregis aur ynghylch y vrone.

14Ey ben, ay wallt oeddent wnion mal gwlan gwyn, ac mal eira, ay lygeid oeddent mal fflam dan.

15Ay draed oeddent mal [‡]pres coeth, yn llosgi megis mewn ffwrneis: []ay leis mal swn llawer o ðyfroedd.

16Ac yr oedd yn y law ðehe saith seren: ac o eney allan yrydoed yn myned cleddey llym doy vinioc: a discleiro a wnaeth y wyneb ef mal yr [*]hoyl yn y [‡]’rym ef.

17A phan y gweles i ef, my a syrthies wrth y draed mal marw, ac ef a ddodoedd y law dehe arnaf, dan ddwedyd wrthyf, nac ofna: mi wyf y cyntaf a’r diwethaf,

18Ac yr wyf yn vyw, ac y vym varw, [*]a syna, yr wyf yn vyw yn oes oesoedd, Amen: ac y mae genyf yr [‡]allwyddey yffern [*]a myrvolaeth.

19Escryvenna y pethey y weleist, ar pethey ysydd, ar pethey a [‡]’orfydd bod rrac llaw.

20Dirgelwch y seith seren y weleist yn vy llaw ðechre, [*]a’r seith canwyllbren aur, yvv hyn, Y seith seren [*]Angylion y seith Eglwys ydynt: ar seith canwyllbren y weleist, y seith [‡]Eglwys ydynt.

[*] 1:0 * datguddiat hyn

[‡] 1:0 ‡ heirn

[] 1:1 * Datcuðiat yw air yn ei gylyð

[‡] 1:1 ‡ y petheu

[*] 1:2 * am

[] 1:3 ‡ Dedwyð, Gwynvydedic

[*] 1:3 * hwn, vn

[‡] 1:4 ‡ at y. &c.

[*] 1:4 * ’sy ar ddyvot

[‡] 1:4 ‡ eistedfa

[*] 1:5 * a’r

[‡] 1:5 ‡ cenedledigeth

[‡] 1:6 ‡ O

[*] 1:6

[‡] 1:7 ‡ Wely

[*] 1:7 * wybreneu

[‡] 1:7 ‡ gwanasōt

[*] 1:7 * ger y vron ef

[‡] 1:7 ‡ llwytheu

[*] 1:9 * chyfranwr

[‡] 1:9 ‡ trwbleth

[*] 1:10 * Sul

[‡] 1:10 ‡ y tu cefn, yn vy ol

[*] 1:11 * ir

[‡] 1:12 ‡ lafarei, ymadroddei

[*] 1:13 * ymwregysu

[‡] 1:15 ‡ elydn, alcam manol

[] 1:15 * ney leis

[*] 1:16 * haul

[‡] 1:16 ‡ nerth

[*] 1:18 * ac wele

[‡] 1:18 ‡ agoriadeu

[*] 1:18 * ac angeu

[‡] 1:19 ‡ vyddant, ddawant

[*] 1:20

[*] 1:20 * Cenadey

[‡] 1:20 ‡ Cynnulleidfa

Pen. ij.

1 Y mae ef y cygori pedeir Eccles, 5 I ’diweirwch, 10 I barhau, dyoddefgarwch ac amendaat, 5, 14, 20, 23 yn gystal trwy vygwth, 7, 10, 17, 26 Ac addeweidion gobrwy.

2

1EScryvena at Angel Eglwys Ephesus, Hyn y may ef yn dywedyd y syð yn dala y seith seren yn [*]u law ddehe, ac y syð yn [‡]treiglo yn chanol y seith canwyllbrē aur.

2Mi adwen du weithredoedd, ath travael, ath goddef, ac na elly [*]cyd ddwyn ar rrei drwc, ac y holeist hwynt ysydd yn dywedyd y bod yn Ebostolion, ac nyd ydynt, ac y gefeist hwynt yn [‡]gellwddoc.

3A thi oddefeist, ac [‡]yr wyd yn oddefgar, ac y dravaeleist yr mwyn vu enw i, ac ny [*]ddyffigieist.

4[‡]Ac er hynny y may genyf peth yth erbyn, am yt ymadel ath cariad cyntaf.

5Meddylia, am hyn, o pa le y cwympeist, ac etiverha, a gwnar gweithredoedd cynta: ac [*]onys gvvnei mi ddof ar vrys yth erbyn, ac y symydo dy ganwyllbren allan oy le, any wellhey.

6Ond hyn y sydd genyt, achos yt cashay gweythredoedd y Nicolaitait, y rrein yr wyf vi [*]hevyd yny cashay.

7Y sydd a chlyst gantho, gwrandawed, pa beth y ddwed yr ysbryd wrth yr Eglwysi, Ir [‡]gorchtrechwr, y rrof vwytta or pren y bywyd, yr hwn y sydd yn chanol paradyvys Ddyw.

8¶ Ac escrifena at Angel Eglwys y Smyrniaid, Hyn y ðywed ef y sydd gyntaf a’ ddiwethaf, Yr hwn y vy varw ac y sydd vyw.

9Mi adwen dy weythredoedd, ath travael, ath tlodi (eithr yr wyd yn gyvoethoc) ac mi advven[*]enllib melleigedic yr rein ydynt yn dywedyd y bod yn Iddewon ac nyd ydynt, [‡]ond y maent yn [‡]Synagog Satan.

10Nac ofna ddim or pethey y orvydd yd y oddef: synna, e ddervydd y bwrw y cythrel rrei o hanoch chwi y garchar, mal y gellyr ych profi, a’ chwi a gewch travayl deng niwrnod: bydd ffyddlawn hed [*]myrvolaeth, a mi y rrof ytti coron y bowyd.

11Ysydd a chlyst gantho, gwrandawed pa beth y ddwed yr ysbryd wrth yr eglwysi, Ny chlwyfir y gortrechwr gan yr eil [‡]marvolaeth.

12Ac Escrifena at Angel Eglwys Pergamus, Hyn ymay ef yny Ddwedyd y sydd ar cleddey llym day vinioc.

13Mi adwen dy weithredoedd ath trigadle ’sef lle may [*]eiteddley Satan, a thi y gedweist vy Enw i, ac vy ffudd i nys gwedeist, [‡]ac yn y dyddiey pan las vu ffuðlon merthyr Antipas yn ych plith chwi, lle may Satan yn [*]drigadwy.

14Eithr y may genyf ychydicion yth erbyn, cans y may [‡]yno genyd rrei yn dala dysc Balaam, yn yr hwn y ddyscoedd Balac, y vwrw [*]plocyn tramcwyddys gar bron [‡]meibion yr Israel, er yddynt vwytta or pethey y aberthwyd [*]u ddelwey, a [‡]godineby.

15Velly hefyd y may genyd rrei yn dala dusc y [*]Nicolaitait, yr hyn yr wyfi yn y gasay.

16Etifarha, ac onys gvvnei, mi ddof attad ar vrys, ac a ymlaðaf yn y erbyn hwynt a chleddey vy vy‐geney.

17Ysydd a chlyst gantho, gwrandawed pa beth y ddwed yr ysbrud wrth yr Eglwysi, [‡]Yr gortrechwr, mi rrof y vwytta or Manna ysydd gyddiedic, ac mi rrof yddo ef garec wen, ac yn [*]u garec enw newydd yn escrivenedic, yr hwn ny [‡]adnebydd neb, ond ae [*]herbyno.

18¶ Ac escrivena at Angel Eglwys Thyateira, Hyn y may Mab Duw yny ddwedyd, ysydd ae lygeid mal fflam dan, ae draed mal [‡]pres‐pur.

19Mi adwen dy weythredoedd ath cariad, ath wasanaeth, ath ffydd, ath goddeviad, ath weithredoedd, a’ bot y diwethaf yn rragori ar y cyntaf.

20Eithr ymae genyf ychydic bethe yth erbyn, am [*]yd goddef y wreic hono Iezabel, yr hon ysydd yn galw y [‡]hyn yn broffwydes, y ddusgy ac y dwyllo vyngwasnaethwyr i y beri yddynt godyneby, ac y vwytta bwydydd gwedy y aberthy [‡]y ddelwey.

21Ac mi a rroyssym amser yddy y etiferhay am y godinep, ac ny chymerth hi etifeyrwch.

22[*]Syna, mi a bwraf hi ywely, ar sawl a wnāt odineb gyd a hi, y [‡]gospedigaeth mawr, onyd etiferhant am gweithredoedd.

23Ac mi ladda y phlant a [*]myrfolaeth: ar holl Eglwysi [‡]y gydnabyðant mae mi wyf yr hwn y chwhilia y ’rrennae ar caloney: ac mi a rrof y bob vn o hanoch yn ol ych gweithredoedd.

24Ac y chwi y dwedaf, y gweddillion Thyateira, [*]Ysawl bynac na does ganthynt y ddusc hon, ac ny adnabyont dyfnder Satan (mal y dwedant) ny ddodaf arnywch beych [‡]arall.

25Ond y peth yssydd genywch eisus, delwch yn dda hed yn ’ddelwyf.

26Can ys yr vn y orfyddo ac y gatwo vyngweithredoedd hed y diwedd, mi a rroddaf yddo ef gallu ar [‡]genetloedd,

27ac ef a rriola hwynt a gwialen hayarn, ac hwynt a ddryllir mal llestri pridd. Ac yny modd y dderbynes i gan vyn had,

28velly y rroddaf i yddo ef y seren vorey.

29Sydd a chlyst gantho, gwrandawed pa beth y ddwed yr ysbryd wrth yr Eglwysi.

[*] 2:1 * y

[‡] 2:1 ‡ rrodio

[*] 2:2 * goddef

[‡] 2:2 ‡ y may genyd goddefiad

[‡] 2:3

[*] 2:3 * vlineist

[‡] 2:4 ‡ Eythyr

[*] 2:5 * anyd ef

[*] 2:6 * esioes

[‡] 2:7 ‡ gorchvygwr

[*] 2:9 * gabl

[‡] 2:9

[‡] 2:9 ‡ cynulleidfa

[*] 2:10 * angeu

[‡] 2:11 ‡ angeu

[*] 2:13 * thron

[‡] 2:13 ‡ ys

[*] 2:13 * trigio

[‡] 2:14 ‡ genyt yna

[*] 2:14 * trancwyð rrwystr

[‡] 2:14 ‡ plant

[*] 2:14 * i eiddolon

[‡] 2:14 ‡ ffurnigo

[*] 2:15 * Gr. Nicolaitoon

[‡] 2:17 ‡ I hwn a orchfygo

[*] 2:17 * y

[‡] 2:17 ‡ edwyn

[*] 2:17 * derb=

[‡] 2:18 ‡ chalcolibano

[*] 2:20 * yt

[‡] 2:20 ‡ hun

[‡] 2:20 ‡ i eiddolon

[*] 2:22 * Nachaf, Wele

[‡] 2:22 ‡ gystudd, gyni, ’ovid

[*] 2:23 * ac angeu

[‡] 2:23 ‡ aodna=

[*] 2:24 * Cyniuer

[‡] 2:24 ‡ yn chwanec

[‡] 2:26 ‡ nassioney

Pen. iij.

1 Y mae ef yn annoc yr Ecclestdd ai gwenidogion i wir proffessiat ffydd ac y wiliaw, 12 Gyd ac addeweidion ir ei a paraant.

3

1AC escrivena at Angel Eglwys ys y yn Sardi, Hyn y ddwed [*]ef ysydd a seith ysbrud Dyw gantho, ar seith seren, Mi adwen dy weithredoedd can ys y may enw [‡]genyd dy vod yn vyw, ond yr wyd yn varw.

2[*]Duhyn a’ chadarnha y gweddillion, ar ydynt yn barod y veirw: can ys ny cheveis i dy weithredoedd yn [‡]byrffeith gair bron Dyw.

3Am hyny cofia, pa beth y dderbyneist, ac y glyweist, a dala yn [*]sicker, ac eteferha. Am hyny, ony byddy yn [‡]dduhynol, mi ddof attad mal lleydyr, ac ny chey wybod pa’r awr y dof attad.

4Eithr y mae genyd ychydyc o enwey eto yn Sardi, yrrein ny halogesont y dillad: a rrei hyny a rrodiant gyda mi mewn dillad gwnion: can ys teylwng ydynt.

5Yr vn y [*]orfyddo, y dddillatteir mewn dillad gwnion, ac ny [‡]ddodaf y enw ef allan o Lyfr y bowyd, ond mi [*]coffessaf y enw ef gair bron vyn had, a’ chair bron y Angelion.

6Y sydd a chlyst gantho, gwrandawed, pa beth y ddwed yr ysbrud wrth yr Eglwysi.

7¶ Ac Escrifena at Angel yr Eglwys ys y yn Philadelphia, Hyn y ðwed ef y sydd santeidd a chowir, yr hwn y mae gantho [‡]agoriad Dauid, yr hwn agora ac ny chaya neb, ac y gaya ac nyd agora neb,

8Mi adwen dy weithredoedd: [*]syna, mi a ddodeis gair dy vron drws agored, ac ny dduchyn neb y chayed[‡]hi: can ys y mae genyd ychydic [*]rym a thi y gedweist vyngeir, ac ny wedeist vy Enw.

9[‡]Syna, mi wnaf yddynt hwy o [*]Synagog satan y rrein y galwant y hun yn Iddewon ac nyd ydynt, ond y maent yn gelwyddogion, syna, meddaf, mi‐wnaf yddynt ddyfod ac [‡]anrrydeddy gair bron dy draed, a’ chydnabod vy mod yn du garu di.

10O achos [‡]yd gadw geir vyng oddef i, am hyny mi ath cadwa di oddiwrth awr y profedigaeth, yr hon a ddaw ar yr holl vyd, y brofi hwynt ar ydynt yn trigo ar y ddayar.

11[*]Syna, yr wyf yn dyfod ar vrys, dala’r peth y sydd genyd, rrac y neb gymeryd dy goron.

12Mi wnaf yr vn y ’orfyddo yn [*]biler yn hemel vy nyw i, ac nyd eiff ef allan [‡]rac llaw: ac mi escrifenaf arno ef Enw vy nyw i, ac enw [*]dinas vy nyw i, yr hon ydiw Caersalem newydd, y sydd yn discyn or nef oddiwrth vy nyw i, ac mi scrivennaf arno ef vy Enw newydd i.

13Y syð a chlyst gantho, gwranandawed pa beth y ddwed yr ysbryd wrth yr Eglwysi.

14Ac escrifena at Angel Eglwys y Laodiceit, Hyn y ddwad Amen, y tust ffyddlawn a’ chowir, dechreyad creadyrieid Dyw.

15Mi adwen dy weithredoedd, nyd ydwyd na [‡]thwym nac oer: mi vynwn pyt veid [*]yneill aetwym ae oer.

16Ac am hyny can dy vod yn [‡]lled‐twym, ac heb vod nac yn oer nac yn dwym, ’e ddervydd i mi dy chwdy di allan om geney.

17Can ys yr wyd yn dwedyd, Yr wyf i yn gyvoethoc, a chenyf amlder o dda, ac ny does arnaf eisie dim, ac ny wddost dy vod yn druan ac yn resynol, ac yn dlawd, ac yn ddall, ac yn noeth.

18Mi gynghoraf ytti bryny genyfi aur [*]puredic trwy dan, mal y [*]gellir dy [‡]gyvoethogi, a gwisco amdanad a dillad gwnion, mal ith ymwiscer, ac mal nad ymddangoso [*]cywilydd dy noethter di: ac ira [‡]dy olygon ac [*]eli llygeid, mal y gwelych:

19Yrwyf yn [‡]beio ac yn cospi y sawl yr wyf yny garu: am hyny [‡]pryssyrgara a gwella.

20Syna, yrwyf yn sefyll wrth y drws, ac [*]yn [‡]taro’r drvvs. O chlyw vn duyn vu lleis ac agoror drws, mi ddaf y mewn atto ef, ac y swppera gydac ef, ac yntey gyda miney.

21[*]Yr vn y orfyddo, mi rro yddo ef eiste gyda mi yn vy [*]eisteddle, mal y gorvym i, ac eisteddes gyda vynhad yn y eisteddle ef.

22Y sydd a chlyst gantho, gwrandawed pa beth y ddwed yr ysbryd wrth yr eglwysi.

[*] 3:1 * yr hwn

[‡] 3:1 ‡ yti

[*] 3:2 * Dyffro

[‡] 3:2 ‡ gyflawn

[*] 3:3 * ffest

[‡] 3:3 ‡ gwyliad

[*] 3:5 * orchfyco

[‡] 3:5 ‡ ddileaf

[*] 3:5 * addefaf

[‡] 3:7 ‡ allwydo

[*] 3:8 * wele

[‡] 3:8 ‡ ef

[*] 3:8 * nerth

[‡] 3:9 ‡ Wele

[*] 3:9 * gynulleidfa

[‡] 3:9 ‡ addoli

[‡] 3:10 * yt

[*] 3:11 * Nachaf wely

[*] 3:12 ‡ golofn

[‡] 3:12 * mwy

[*] 3:12 ‡ caer

[‡] 3:15 † oer na gwresoc

[*] 3:15 * ai oer ai gwresoc

[‡] 3:16 ‡ vwygl

[*] 3:18 ‡ provedic can

[*] 3:18

[‡] 3:18

[*] 3:18 * gwrthuni

[‡] 3:18 ‡ lygait

[*] 3:18 * collyrio

[‡] 3:19 ‡ argyoeði, ceryddu, siardo

[‡] 3:19 * Lla. emulare

[*] 3:20

[‡] 3:20 ‡ curo, ffusto

[*] 3:21 * Ir hwn

[*] 3:21 ‡ throno

Pen. iiij.

1 Gweledigeth mawredigrwydd Dew. 2 Y mae ef yn gweled y tron, ac vn yn eistedd arnaw, 8 A’ 24: eisteddva oi amgylch a’. 24: henafgwyr yn eistedd arnwynt, a’ phedwar aninal yn moli Dew ddydd a’ nos.

4

Yr Epistol ar Sul y Trintot

1GWedy hyn mi edrycheis, [*]a’ syna, y rydoeð drws yn ogored yn y nef, ar lleis cynta y glyweis, oedd mal lleis [‡]trwmpet yn cwhedlea a mi, dan ddywedyd, [*]Dabre y vynydd yma, a mi ddangosaf ytti y pethey y orfydd yw gwneithr rrac llaw.

2Ac yn y man y royddwn yn yr ysbrud, a syna, ve ddodwyd [‡]eisteddle yn y nef, ac ve eisteddoydd vn ar yr eisteddle.

3Ar vn y eisteddoedd, oedd yw edrych arno, yn debic [*]y garec iaspis, a’ charec sardin, ac envys oedd gylch ogylch yr eisteddle yn debic yr olwc arno y garec[]smaragdus.

4Ac ynghylch yr eisteddle yr oedd pedwar eisteddle a rrigein, ac mi a weleis ar yr eisteddleoedd yn eiste pedwar a rrigein o henafieid, a dillad gwnion amdanynt, a choraney aur ar y penney.

5A’ [‡]mellt a thraney, a lleisiey, y ddoethant allan or eisteddle, a saith lamp o dan oeðent yn llosgi gair bron yr eisteðle: yrrein ydynt seith ysbrud Dyw.

6Ac yn golwc yr eisteddle yr ydoedd mor o wydr yn debic y vaen cristal: ac ynchanol yr eisteddle, ac ynghylch yr eisteddle y royddent pedwar enifel yn llawn o lygeid ym’laen ac yn ol.

7Ar enifel cyntaf cynhebic [*]yllew ydoeð, ar eil enifel yn debic y lo, ar trydedd oedd ac weyneb gantho mal vvynep duyn, ar pedwaredd enifel oedd yn debic y eryr [‡]yn hedfan.

8Ac yroedd y bob vn or pedwar enifel chwech o adeinedd gylch ogylch yddynt, [*]a’ rreini yn llawn llygeid otyfewn ac nyd odddent yn gorffowys dydd na nos, yn dwedyd, Sancteidd, sancteidd Sancteidd Arglwydd Ddyw, hollalluawc, yr hwn y Vu, ac y Sydd, ac [‡]Ys ydd ar ddyvot.

9A’ phan rroyssont y nefeylied hynny gogoniant ac anrrydedd, a’ diolch [*]ir yr hwn oeð yn eistedd ar yr eisteddle, yr hwn y sydd yn byw yn [‡]dragywydd.

10Y pedwar ar rigein o henafied y syrthiasant gair bron yr vn oedd yn eistedd ar yr eisteddle, ac a [*]anrrydeddasont ef, y sydd yn byw yn dragywyð, ac y vwrasont y coronae gair bron yr eisteðle, dan ddywedyd,

11Teylwng wyd, Arglwydd, y dderbyn gogoniant ac anrrydedd, a’ gally: cans ti y [‡]creest pop peth ac er mwyn dy ewyllys di y maent, ac y [*]crewyd.

[*] 4:1 * ac wele, lly’ma

[‡] 4:1 ‡ vtcorn

[*] 4:1 * Escen, Dring

[‡] 4:2 ‡ Gr. thronos, tron, trwn

[*] 4:3 * vaen

[] 4:3 * Sas. emeraud

[‡] 4:5 ‡ lluchedene

[*] 4:7 * i lew

[‡] 4:7 * yn ehedec, ar ei adain

[*] 4:8 * ac oyðent

[‡] 4:8

[*] 4:9

[‡] 4:9 ‡ yn oes oesoedd

[*] 4:10 * grymasōt iðaw, addolasont. &c.

[‡] 4:11 ‡ wneythost

[*] 4:11 * gwneythpwyt

Pen. v.

1 Gweled y mae ef yr Oen y agori ’r llyver. 8, 14: Ac am hyny y mae y petwar aniuail, y 24: henafwyr, a’r Angelon yn moli yr Oen, at yn ei addoli 9 Am eu prynedigeth a’u cedion eraill.

5

1AC mi a weleis mewn llaw ddehe yr vn oedd yn eiste ar yr eisteddle, Llyfr escrivenedic or ty vewn, ac or tu allan, gwedy sely a seith sel.

2Ac mi a weleis Angel cadarn yn pregethy a lleis ychel, Pwy sy deilwng y agoryd y Llyfr, ac y ðatdod y seley ef?

3Ac ny doedd neb [*]yn y nef, nac yn y ddayar, na than y ddayar, yn abyl y agoryd y Llyfr, nag y edrych arno.

4Ac yno mi wyles llawer, o achos na chad neb yn deilwng y agoryd, ac y ddardlen y Llyfr, nac y edrych arno.

5Ac vn or henafied y ddwad wrthyf i, Nac wyla: [‡]syna, llew yr hwn ysydd o lwyth Iuda, gwreiddyn Davydd, y [*]enilloedd y agoryd y Llyfr, ac y ddatdod y seith sel ef.

6Yno mi edrycheis, a synna, yn chanol yr eisteðle, ar pedwar enifel, ac yn chanol yr henafied, yr ydoedd Oen yn sefyll mal by biasey gwedy ladd, yr hwn oedd a seith corn, ac a seith Hygad yddo, y rrein ydynt seith ysbryd Dyw, y ddanvonwyd [‡]yr holl [*]vud.

7Ac ef yddayth, ac y gymerth y Llyfr o law ddehe yr vn oedd yn eistedd ar yr eisteddle.

8A phan cymerth ef y Llyfr, y pedwar enifel, ar pedwar ar igein henafied, y syrthiasont gair bron yr Oen, ac yr ydoeð gan bob vn o hanynt telyney a phiolae aur yn llawn o erogley, y rrein ydynt gweddie’r Sainct,

9Ac y ganysont caniad newydd, dan ddwedyd. Teilwng yd gymryd y Llyfr, ac y ðattod y sele ef, can ys [‡]veth las, ac yn pryneist ni y Ddyw [*]trwy dy waed allan o bob cenedlaeth, ac [‡]ieith, a’ phobl, a’ nasion,

10Ac yn gwneythost yn Vrenhinoeð ac yn Effeiried yn Dyw ni, a ni, a [*]thyrnaswn ar y ddayar.

11Yno mi edrycheis, ac y glyweis lleis llawer o Angylion ynghylch yr eisteddle ac ynghylch yr enefeilied ar henafied, ac yr oeddent mil o filioedd,

12Yn dwdyd a llais ywchel, Teilwng yw yr Oen y las y dderbyn gallu a chyfoeth, a’ doethyneb, a’ chedernid, ac anrrydedd, a’ gogoniant, a’ moliant.

13Ac mi a glywes yr holl creadyried y rrein ydynt yny nef, ac ar y ddayar, a than y ddayar, ac yny mor, a’ phob peth y sydd yndynt hwy, yn dwedyd, Moliant, ac anrrydedd, a’ gogoniant, a gallu y vo yddo ef, y sydd yn eiste ar yr eisteddle, ac yr Oen yn dragywydd.

14Ar pedwar enifel a ddywedasont, Amen, ar pedwar ar igein o henafied a sirthiasont y lawr, ac [‡]anrrydeðasont ef, y syð yn byw yn dragywyð.

[*] 5:3 ‡ mewn

[‡] 5:5 * wele

[*] 5:5 ‡ gafas

[‡] 5:6 ‡ ir

[*] 5:6 * vyd

[‡] 5:9 ‡ ithladdwyt

[*] 5:9 * can

[‡] 5:9 ‡ thavod

[*] 5:10 * deyrn=

[‡] 5:14 ‡ aðolasōt

Pen. vj.

1 Yr Oen yn agori y chwech insel, a’ llawer o betheu yn dyvot ar ol y hagori, val y mae hyn yn amgyffred prophetoliaeth gyffredin yd dywedd y byt.

6

1YN ol hyn, mi edrycheis pan agoryssey’r oen vn or seley, ac mi y glyweis vn or pedwar enifel yn dwedyd, mal by bei trwst traney [*]Dabre ac edrych.

2Ac mi edrycheis, a’ syna, yr ydoedd march gwyn, ac yr ydoedd bwa gan yr vn oedd yn eistedd arnaw, a choron y royspwyd yddo ef, ac ef aeth allan dan concwerio ac y [‡]concwery.

3A phan agoryssey yr eil sel, mi glyweis yr eil enifel yn dwedyd, [*]Dabre [‡]ac edrych.

4March arall aeth allan, ae livv yn goch, a [*]gallu y rroed yr vn oedd yn eistedd arno, y gymryd heddwch o [‡]ddiwrth y ddayar, ac y beri yddynt llað y gilydd, a’ chleddey mawr y rroed yddo ef.

5A’ phan agorysei ef y trydydd sel, mi glyweis y trydydd enifel yn dwedyd, Dabre ac edrych. A’ mi edrycheis, a [‡]syna yr oedd yno march du, a phwyse yn llaw yr vn oedd yn eistedd arno ef.

6A’ mi glyweis [*]leis yn chanol y pedwar enifel yn dwedyd, messyr o wenith er ceinioc, a’ thri mesyr o [‡]heith er ceinioc, a’r olew, gwin, na [*]waytha di.

7A’ phan agorasey ef y bedwaredd sel, my glyweis lleis y bedwrydd enifel yn dwedyd, Dabre ac edrych.

8Ac mi edrycheis, a syna, march a llivv[‡]priddlyd a [*]Marfolaeth oedd enw yr vn oedd yn eiste arno, ac Yffern y dilynoedd ef, a gallu y roed yddynt hwy dros y bedwaredd rran [‡] or ddayar, y ladd a chleddey, ac a newyn, ac a marfolaeth, ac a [*]’nefeilied y ddayar.

9A’ phan agorasey [‡]ef y bymed sel, mi weleis dan yr allor eneidiey yr rein y las am ’eir Dyw, ac am y tustolaeth yr hwn [*]oedd ganthynt.

10Ac hwy a lefasont a llef ywchel, dan ddwedyd, Pa hyd, Arglwydd, santeið a chowir? nad ydwyd yn barny a ’dial yn gwaed ni, ar y rrein ar ydynt yn trigo ar y ddayar.

11A’ gowney gwnion [‡]hirion y rroed y bob vn o naddynt, ac y ddwetpwyd wrthynt, am yddynt o’rffwys [*]dros ychydic o amser hyd yn gyflewnid rif[*]y] cydwasnaethwyr, ac brodyr, y leddesid, mal y llas ynthwy.

12Ac mi edrycheis pan agorasei [‡]ef y chweched sel, a syna, crynfa mawr y ddayar y doedd, []ar haul aeth cyn ddued a sach lien blewoc, ar lleyad oedd, yn debic y waed.

13A’ ser o’r nef y syrthiasont yr ddayar, mal pren ffeigys yn bwrw ffeigys‐gleison pan scydwyr hi a gwynt mawr.

14Ar nef aeth heybio, mal [*]rol‐o‐bapir, gwedy [‡]troi ynghyd, a phob mynydd ac vnys y [*]drowyd allan oy lleoedd,

15A’ brenhinoedd y ddayar, ar gwyr mawr, ar cyfoethogion, ar pen captenied, ar gvvyr cedyrn, a phob gwr caeth, a phob gwr‐rrydd, y ymgyddiasont mewn gogofey, ac ym plith [‡]creigie y mynyddey,

16Ac hwy y ddwedasont wrth y myneddedd ar creigeu, Cwympwch arnom ni, a’ chyddiwch ni rrac wyneb yr vn y sydd yn eistedd ar yr eisteddle, ac o ddiwrth [*]digovent yr Oen.

17Can ys y may dydd mawr y ddigovent ef gwedy dyfod, a’ phwy y ddychyn sefyll?

[*] 6:1 * Dyred

[‡] 6:2 ‡ ’orvot

[*] 6:3 * Dyred a’gwyl

[‡] 6:3

[*] 6:4 ‡ phovver

[‡] 6:4 * ddiar, can

[‡] 6:5 ‡ ll’yma varch

[*] 6:6 * lef, leferyð

[‡] 6:6 ‡ haidd, barlis

[*] 6:6 * dryga, wna eniwed ir &c.

[‡] 6:8 ‡ Gr. chlooros .i.melyn, lluchwin, gwelw,

[*] 6:8 * Angeu

[‡] 6:8 ‡ ir

[*] 6:8 * bestviledd

[‡] 6:9 ‡ ’sef yr oen

[*] 6:9 * oeðent yn ei gynnal

[‡] 6:11 ‡ Llat. stolæ gwiscoedd-llaesiom

[*] 6:11 ‡ enhyd bach

[*] 6:11 ‡ ei

[‡] 6:12 * nes cyflewni

[] 6:12 ‡ yr Oen

[*] 6:14 * Gr. bibliö ’sef llyfr, yr hwn vyðei yn y cynvyd yn rrolyn

[‡] 6:14 ‡ ei rolio

[*] 6:14 * ysmutwyt

[‡] 6:15 ‡ clegyr,

[*] 6:16 * lid, edicter

Pen. vij.

4, 9 Gweled y mae ef wasanaethwyr Dyw wedl eu selio yn ei taleu o bop nasion a phoploedd, 15 Yr ei cyd bont yn dyoðef trwbl, er hyny y mae yr Oen yn y bwydo hwy, yn eu harwain i ffynnoneu dwfr byw, 17 A’ Duw a sych ymaes yr oll ddaigreu y ar y llygait.

7

Yr Epistol ar ddydd yr oll Sainct.

1AC yn ol hyn, mi weleis pedwar Angel yn sefyl’ ar bedwar [*]cornel y ddayar, yn dala pedwar gwynt y ddayar, rrac yr gwynt chwthy ar y ddayar, nac ar y mor, nac ar vn pren.

2Ac mi weleis Angel arall yn [*]dyfod y vynydd o ddiwrth y Dwyrein, ac yr rydoedd sel Dyw byw gantho, ac ef y lefoedd a [‡]lleis ywchel ar y pedwar Angel y rrein y rroyspwydd gallu [*]y ddrygu’r ddayar, a’r mor,

3Dan ddwedyd, Na ddrygwch y ðayar, na’r mor, nar [*]coed, nes yni sely [‡]gwasnaethwyr yn Dyw ni yn y talceni.

4Ac mi glyweis rrif y rrei y selwyd, ac yroydent gwedy [*]sely pedeir a seith vgeinmil o holl [‡]cenedlaythey meybyon yr Israel.

5O [*]genedyl Iuda ef y selwyd doyddeng mil. O [‡]genedyl Ruben ef y selwyd doyddengmil. O genedyl Gad ef yselwyd doyddengmil.

6O genedyl Aser ef y selwyd doyddengmil. O genedyl Nephtalei ef y selwyd doyddengmil. O genedyl Manasses ef y selwyd doyddengmil.

7O genedyl Simeon ef y selwyd doyddengmil. O genedyl Leui ef y selwyd doyddengmil. O genedyl Issachar, ef y selwyd doyddengmil. O genedyl Zabulon ef y selwyd doyddengmil.

8O genedyl Ioseph, ef y selwyd doyddengmil. O genedyl Ben‐iamyn ef y selwyd doyddengmil.

9Yn ol hyn mi edrycheis, a’ syna [*]rrif mawr, yr hwn ny alley neb y rrifo, or holl nasioney a’ chenedlaythey, a’ phobloedd, [‡]ac ieythoedd, yn sefyll gair bron yr eisteddle, a’ chair bron yr Oen, a [*]gowney gwnion hirion amdanynt, a’ [‡]phalmwydd yny dwylaw.

10Ac hwy y lefasont a lleis [*]y wchel, dan ddwedyd, [‡]Cadwedigaeth sydd yn dyfod oddiwrth yn Dyw ni, ysydd yn eistedd ar yr eisteðle, ac oddiwrth yr Oen.

11Ar holl Angelion y safasant ogylch yr eisteddle, ac ogylch yr henafied, ar pedwar enifel, ac hwy syrthiasant gair bron yr eisteddle ar y hwynebey, ac [*]anrrydeddasant Ddyw,

12Dan ðwedyd, Amen. Moliant a’ gogoniant, a’ doethinep, a diolch, ac anrrydeð, a’ gallu, a’ nerth, y vo yn Dyw ni yn dragywydd, Amen.

13Ac vn or henafied a [‡]chwedleyawdd, dan ðwedyd wrthyf, Pwy ydynt y rrei hyn, ysyð a gowney gwnion hirion amdanynt? ac o pa le y ðaythont?

14Ac mi ddwedeis wrtho ef, Arglwydd ti wddost. Ac yntey y ddwad wrthyf i, Yrrein yddynt y rrei y ddaythont allan o [*]drafael mawr, ac y olchasont y gowne‐hyrion, ac y wneythont y gowney‐hyrion yn wnion yn gwaed yr Oen.

15Am hyny y maent gair bron eisteddle Dyw, ac yny wasnaethy ef yn demel dydd a nos, ar vn ysyð yn eiste ar yr eisteddle, y dric yn y plith hwynt.

16Ny vyð arnynt newyn [‡]mwy, na syched mwy, ac ny [*]ddeyl yr haul arnynt, na dim gwres.

17Cans yr oen, yr hwn ysydd yn chanol yr eisteddle, y rreola hwynt, ac y [‡]towys hwynt at y ffynhoney byw o ddyfroedd, a’ Dyw y sych yr holl ðeigrey o ddiwrth y llygeid.

[*] 7:1 * congl

[*] 7:2 * escen

[‡] 7:2 ‡ llef

[*] 7:2 * waythir

[*] 7:3 * preneu

[‡] 7:3 ‡ nodi

[*] 7:4 * selio

[‡] 7:4 ‡ llwytheu plant

[*] 7:5 * lwyth

[‡] 7:5 ‡ lwyth

[*] 7:9 * torf, tyrfa, lliaws

[‡] 7:9 ‡ a’ thauodeu

[*] 7:9 * gwiscoedd

[‡] 7:9 ‡ phalmidwydd

[*] 7:10 * mawr, uchel

[‡] 7:10 ‡ Iechyd

[*] 7:11 * addolasāt

[‡] 7:13 ‡ Gr. apecrithe, atepoð, sef ymddiodanodd

[*] 7:14 * drwbleth, drallot, gyni, ing

[‡] 7:16 ‡ rac llaw

[*] 7:16 * chwymp

[‡] 7:17 ‡ harwein

Pen. viij.

1 Bot agori y seithfet sel: bot goystec yn y nef. 6 Y petwar Angel yn canu ei trumpie, a’ phlae dirvawr ar ol hynny yn dyvot ar y ddaiar.

8

1APhan y agorassey ef y seythfed sel, yrydoedd gostec yny nef [*]amgylch haner awr.

2Ac mi weleis y seith Angel, yr rein oyddent yn sefyll gair bron Dyw, a’ seith trwmpet yroedd yddynt.

3Yno Angel arall y ddoyth ac y safoedd gair bron yr allor, a senser aur gantho, a’ llawer o arogley y rroed yddo ef, y offrymy a gweðie yr oll Seint, ar yr allor aur, yr [‡]hwn ydyw gair bron yr eisteddle.

4A mwg yr erogley ynghyd a gweddie yr Saint, y [*]ddrychafysant gair bron Dyw, o law yr Angel.

5Ar angel y gymerth y senser, ac y llanwoedd hi a’ than or allor, ac y bwroedd yr ddayar, ac yroydd lleise, a thraney, a’ [‡]mellt, a’ chrynfa’r ddayar.

6Yno y seith Angel, y rrein oeðent ar seith trwmpet ganthynt, y [*]wneythont y hun yn barod y gany’r trwmpedey.

7Ar Angel cynta y ganoedd y trwmpet, ac yr ydoedd [*]ceseir a’ than, gwedy cymysgu, a gwaed ac hwy y vwrwyd yr ddayar, a’ thrayan y [‡]coed y losgwyd, ar holl gwellt glas y losgwyd.

8Ar eil Angel y ganoedd y trwmpet, a’ bwrw y y wneithpwyd yr mor, mal be bei[*]mynydd mawr yn llosgi a than, a thrayan y mor aeth yn waed.

9A’ thrayan y creadiried, a’r oyddynt y vyw yny mor, y vyont veyrw a thrayan y llonge y ddinystrwyd.

10Ar trydeð Angel y ganoedd y trwmpet, a seren vawr y syrthioedd or nef, yn llosgi mal [*]toris, ac ef y syrthioedd y drayan yr afonydd, ac y ffynhoney y dyfroedd.

11Ac enw’r seren a elwir wermwd: am hyny trydedd ran y dyfredd aethant yn wermod, a llawer o [‡]wyr y vyont veirw, o vveith y dyfredd hynny, can ys y gwneythur hwynt yn chwerwon.

12Ar pedwerydd Angel y ganoedd y trwmpet, a tharo y wneythpwyd trayan yr hayl, a’ thrayan y lleyad, a’ thrayan y ser, nes towylly y trayan hwynt: a’ tharo y wneythpwyd y dydd, mal na alley y [*]thrayan hi goleyo. ac yn yr vn modd y nos.

13Ac mi edrycheis, ac y glyweis Angel yn [‡]hedfan trwy ganol y nef, dan ðwedyd a lleis ywchel, Gwae, gwae, gwae y ddeilied y ddayar, [*]rrac lleisiey ys yn ol y trwmpedey y tri Angel, y rrein oyddent etto y gany‐trwmpede.

[*] 8:1 * ynghylch

[‡] 8:3 ‡ hon ’sydd

[*] 8:4 * escenesōt, aethon y vyny

[‡] 8:5 ‡ llucheid

[*] 8:6 * ymparatoesont

[*] 8:7 * cenllysc

[‡] 8:7 ‡ arborum, preneu

[*] 8:8 * glan vawr

[*] 8:10 * Gr. lampas, ffagyl

[‡] 8:11 ‡ homines. i. dynion

[*] 8:12 * drayan lewychu, dowynny

[‡] 8:13 ‡ ehedec

[*] 8:13 * gan

Pen. ix.

1 Y pempet ar chwechet Angel yn canu ei trwmpie: y seren yn cwympo or nef. 3 Y locustae yn yn dyvot allan or mwg. 12 Bot y gwae cyntaf gwedy mynet heibio. 14 Darvot gellwng yn rhyð y petwar Angel y oeðent yn rwym, 18 A’ lladd y drydedd ran y dynion.

9

1AR pymed Angel y ganoeð ar trwmped, ac mi welais seren yn cwympo or nef yr ddayar, ac yddo ef y rrowd [*]agoriad y pwll [‡]heb waylod.

2Ac ef agoroð y pwll heb waylod, a’ mwg y gyfodoedd or pwll, mal mwg ffwrneis vawr, ar haul, a’r [*]wybr y dywyllwyd gan mwg y pwll.

3A’ [‡]locustae y ddeythont ar y ddayar or mwg allan, a gallu y rroet yddynt hwy, mal y may gallu gan [*]scorpionae y ddayar.

4A’ gorchymyn y rroed yddynt, na waethent gwellt y ddayar, na dim [‡]glas, nac vn pren: ond yn [*]inyc y dyniō oyðent heb sel Ddyw yny talceni.

5A’ gorchymyn y rroed yddynt na ladden y rreini, ond yddynt [‡]anesmwytho arnynt pym mis a’ bod poen y hwynt mal poen y vei o vvaith scorpion, pan darfyddei yddo [*]brathy duyn.

6[‡]Ac yn dyddiey hyny y dynion y geisiant marfolaeth, ac ny [*]chywrddant a hi, ac y chwenychant veirw [‡]a marfolaeth [*]y gila rracddynt.

7A’ [‡]llyn y lacustae oedd debic y veirch gwedy paratei y rryvel, ac yr oedd ar y peney mal coronae yn debic y aur ae, hwynebey hwynebe yn debic y dynion.

8A’ gwallt oedd ganthynt, mal gwallt gwrageð, ae danedd oeddent mal damedd llewod.

9Ac yr oedd ganthynt [*]lurigae, mal llurigae haiarn: a [‡]lleis y hadeynedd oedd debic y leis siaredey yn rredec gan lawer o veirch y rryfel.

10A’ [*]chynfonney oedd yddynt, mal y scorpionae, ac yny cynffoney y rroeddent [‡]conynney, ae meddiant hvvynt oedd y ddrygu dynion pym mis.

11Ac y mae ganthynt vrenin arnynt, yr hwn ydiw Angel y pwll heb waylod, ae euw ef yn Ebryw ydyvv Abaddon, ac yn‐[*]gryw ef y enwyr, [‡]Apollyoon.

12Vn gwae aeth heybio, a’ syna, y may doy wae [*]yw ddyfod [‡]rrac llaw.

13¶ []Ar chweched Angel y ganoedd y trwmpet, ac mi glyweis lleis oddiwrth pedwar corn yr allor aur, y sydd gayr bron Dyw,

14Yn dywedyd [‡]yr chweched Angel, oeð ar trwmpet gantho, Gillwng y pedwar Angel, y rrein ydynt yn rrwym yn yr afon vawr Euphrates.

15Ar pedwar Angel y ellyngwyd, y rrein y ymbarattowdd yn erbyn awr, yn erbyn diwrnod, yn erbyn mis, ac yn erbyn blwyddyn y ladd trayan y dynion.

16A’ rrif gwyr meyrch y [‡]llu, oedd igeyn mil o weithiey deng mil: can ys mi glyweis y rrif hwynt.

17Ac mal hyn y gweleis i y mairch mewn gweledigaeth, ac yr rydoedd gan rrei oeddent yn eiste arnyt, lurigae tāllyd, ac o livv’r hyacinct a brwmstan, a’ pheneyr mairch oeddent megis penney llewod: ac yn mynd allan oe geneye, tan a’ mwg a’ brwmstan,

18A’ thrayan y dynion y las gan y tri [*]yma, ’sef gan y tan ar mwg, a’r brwmstan, y rrein y ðoyth allan oe geneue hwynt.

19Can ys y gallu hwynt ’sydd yn y geneyey, ac yny cynffoney: can ys y cynffoney hwynt oeddent debic y [‡]seirph, a pheney ganthynt, ar rrei hyn yrroeddent yn drygu.

20A’ [*]relyw or dynion ny las gan y plae hyn, ny chymersont etyfeyrwch am weithredoedd y dwylaw y beydiaw ac addoli cythreylied, a [*]delwey aur ac arian, a’ phres, a’ mein, a’ phrene, yrren ac ny allant gweled, na chlywed na cherdded.

21Ac ny chymersont hevyd [‡]etifeyrwch, am y mwrddwr, nae y [*]cyfareddion, nae y godineb, nae y lledradeu.

[*] 9:1 * allwydd

[‡] 9:1 ‡ pytew diwaelod, anoddyn

[*] 9:2 * awyr

[‡] 9:3 ‡ ryw pryfet

[*] 9:3

[‡] 9:4 ‡ Gr. chloorō.i.gwyrð

[*] 9:4 * vnic

[‡] 9:5 ‡ cystuðio, poeni

[*] 9:5 * guoei

[‡] 9:6 ‡ Am hyny

[*] 9:6 * chaffāt ef

[‡] 9:6 ‡ ac angeu a ffy

[*] 9:6 * chyffelipiaethe

[‡] 9:7

[*] 9:9 * loricæ

[‡] 9:9 ‡ twrw, sain

[*] 9:10 * chlorene

[‡] 9:10 ‡ colyne

[*] 9:11 * Groec

[‡] 9:11 ‡ cyfergollwr

[*] 9:12 * yn

[‡] 9:12 ‡ gwedy hyn

[] 9:13 * Yno

[‡] 9:14 ‡ ir, wrth

[‡] 9:16 ‡ rryfel

[*] 9:18 * hynn

[‡] 9:19 ‡ nadroedd

[*] 9:20 * gweðilion gwargred

[*] 9:20 * Gr. idola

[‡] 9:21 ‡ ychweyth

[*] 9:21 * rreinieu

Pen. x.

1 Bot y llyver yn agoret gan yr Angel. 6 Tyngu y mae ef na bydd mwy amser. 9 Rhoi y mae ef y llyfr i Ioan, yr hwn ys ydd yn ei vwyta.

10

1AC mi welais Angel cadarn arall yn discyn or nef, gwedy [‡]ðillaty or wybren, [*]ac envys ar y ben, ac y wyneb ef ydoeð mal yr haul, ae draed ef oeddent mal [*]pilerey tan.

2A Llyvr bychan oedd yn agored yny law ef, ac ef y rroedd y droed ddehe ar y mor, ae droed[‡]assey ar y ddayar,

3Ac ef y lefoedd a lleis ywchel, mal by bei llew yn rryo: a’ gwedy darfod yddo lefein, y seith [*]twrwf y [‡]wneythont y lleisey.

4A’ gwedy darfod yr seith twrwf [*]gwneythyr y lleysiey, yroeddwn ar veder scryvenny: ac my glyweis lleis or nef yn dwedyd wrthyf’, Sela’ r pethey y [*]leisoedd y seith [‡]twrwf, ac na scryvenna hwynt.

5A’r Angel yr hwn y weleis i yn sefyll ar y mor ac ar y tir, y [*]dderchafodd ey law yr nef,

6Ac y dyngodd [‡]mewn yr vn ysydd yn byw yn dragowydd, yr hwn y creoedd y nef, ar pethey ydynt ynddo ef, ar ddayar ar pethey ydynt ynðy hi, ar mor ar pethey ydynt ynddo ef, na vyddey Amser [‡]rrac llaw.

7Ond yn nyddiey lleis y seithfed Angel, pan ðechreyo ef gany ar trwmpet, ddyweddy y wneir dirgelwch Ddyw, mal y ddatcanoedd ef [*]yddy wasnaethwyr y proffwydi.

8Ar lleis y glyweis or nef, y [‡]chwedleyoedd eilweith a mi, ac y ddwad, Cerdda, cymer, y llyfyr‐bechan ysydd yn llaw’r Angel, yr hwn ysydd yn sefyll ar y mor ac ar y tir.

9Ac mi eythym at yr Angel, dan ddwedyd wrtho, Dyrro y mi y Llyfr‐bychan. Ac ynte y ddwad wrihyfi, Eymer, [*]a llynca ef ac ef, y cwherwa dy vola di, ond ef y vydd melys yn dy eney di mal mel.

10Ac mi y gymereis y [‡]llyfr‐bychan o law yr Angel, ac y llynceis ef, ac yrydoedd ef yn velys yn vyngeney megis mel: a’ chwedy y mi lynky ef, vy mola y cwherwoedd.

11Ac ef y ddwad wrthyf, Reid yd proffwydo [‡]eilweith ymysc y bobloedd, ar nassioney, a’r [*]ieithioedd, ac y lawer o Vrenhinoedd.

[‡] 10:1 ‡ gwisco

[*] 10:1 * bwa’r glwa

[*] 10:1 * colofnae

[‡] 10:2 ‡ asw

[*] 10:3 * taran

[‡] 10:3 ‡ lafaresont leissasont

[*] 10:4 * adrodd, leisio

[*] 10:4 * ddyvod

[‡] 10:4 ‡ taran

[*] 10:5 * gododd

[‡] 10:6 ‡ yn, myn, ir

[‡] 10:6 ‡ mwyach, ymhellach.

[*] 10:7 * yw

[‡] 10:8 ‡ ymddiddanodd

[*] 10:9 * ysa yn llwyr, bwyta ef y gyd

[‡] 10:10 ‡ libellum llyfran

[‡] 10:11 ‡ drachefn

[*] 10:11 * tafodeu

Pen. xj.

1 Mesuro ’r templ. 3 Cyuodi dau test y gan yr Arglwydd, a’i lladd y gan y bestvil, 11 Eithyr gwedy hyn y ei derbyn y’ ogoniant. 15 Derchafel Christ, 16 A’ moli Dew y gan. 24: henaif.

11

1YNo yroed corsen y mi, yn debic y wialen, ar Angel y safoedd [*]gair vy llaw, ac y ddwad, Cyfod, a’ mesyr temel Ddyw a’r allawr, ar rei ydynt yn addoli yndi hi.

2Ar cyntedd yssydd or ty allan yr demel, bwrw allan, ac na vesyr ef: canys ef y rroed yr [‡]Cenetloedd, ac hwy y sathrant dan draed y []dinas santeidd doy vis a deigen.

3Ac mi rrof‐allu ym doy dyst, ac hwy y prophwydant mil o ðiwarnodey a thrigen a doycant, gwedy ey ymwisco a llien‐sache.

4Yrrein ydynt y ddwy [*]bren‐olif: ar doy canwylbren, yn sefyll gair bron Dyw’r ddayar.

5Ac os ewyllysa vn y [‡]clwyfo hwynt, y mae tan yn mynd allan oe geneye ynthwy, ac y ddinystr y [*]digasogion: ac os ewylllysa vn duyn y clwyso hwynt, mal hyn [‡]y lleddir ef.

6Gallu y sydd gan yrrein y [*]gayed y nef, rrac’ yddi’lawio yn nyddiey y pryffodolaeth hwynt, a’ gallu y sydd ganthynt ar y dyfroedd y troi hwynt yn waed, ac y daro’r ddayar a phob pla, cyn vynyched ac y mynnont.

7A’ phan ddarffo yddynt [‡]cwplay y tustolaeth, yr [*]enifel y ddaw allan or pwll heb waylod, y rryfela yny herbyn hwy, ac y [‡]gortrecha hwynt, ac y lladd hwynt.

8Ae [‡]cyrff hwynt y orwedd ar heolydd y dinas vawr, yr hon y elwir yn ysbrydawl Sodoma [‡]ac Eifft, lle ac y [*]croeshoylwyd yn harlgwydd ni.

9Ac vvy or bobloedd, ar [*]genedlaythey, ar [‡]ieithoedd, ar [*]Cenetloedd y welant y cyrff hwynt tridie y a’ haner, ac ny ddioddefant rroi y [*]cyrff hwynt mewn [‡]beddey.

10Ar rrei ydynt yn trigo ar y ðayar, y lawenhant arnynt hwy, ac y vyddant [‡]siriys, ac y ddanfonant rroddion pawb at y gilydd: cans y ddoy broffwyd [*]yma, y anesmwythoedd ar y rrei oyddent yn trigio ar y ddayar.

11Ac yn ol tridiey a haner, ysbryd y bowyd o ddiwrth Ddyw, aa ymewn yndynt hwy, ac hwy [‡]safant ar y traed: ac ofn mawr y syrth ar y rrei y gwelas hwynt.

12Ac hwy glywont lleis mawr o’r nef, yn dwedyd wrthynt. [‡]Drychefwch yma. Ac hwy [*]ddrychasont yr nef mewn wybren, ae [*]digassogion hwynt y gwelsant hwy.

13Ac yn yr awr hono [‡]yrydoedd crynva vawr ar y ddayar, ar ðecfed rran or dinas y syrthioedd y lavvr, a’ seith mil o [*]wyr y [‡]las yn chrynfar ddaya’r: a’r gweddilion a ofnasant ac y rroysont ’ogoniant y Ddyw [‡]nef.

14Yr eil gwae aeth hebio, a’ syna, y trydedd gwae y ddaw ar vrys.

15A’r seithfed Angel y ganoedd ar trwmpet, a lleisey mawr y [*]wneythpwyd yn y nef, dan dwedyd, Yn harglwydd ni ae grist ef y pieffant tyrnasoedd y [‡]bud hwn, ac ef y dyrnassa yn oes oesoedd. Amen.

16A’r pedwar ar ygen o henafied, yr rein y []eisteddent ar y cadeyre gair bron Dyw y syrthiasant ar y hwynebey, ac addolasant Ddyw,

17Dan ddwedyd, Yrydym yn diolch ytti, Arglwyð Ddyw hollallyawc, yr Hwn wyd, yr Hwn oyddyd, ac yr Hwn [*]y ddaw: cans ti dderbyneist dy ally mawr, ac y [‡]deyrnaseist.

18Ar Cenetloeð y lidiasant, ath lid ti y ddeyth, ac amser y varny’r merw, ac y yrroi gobrwy yth wasnaethwyr, y prophwydi, a’r Seinct, ac yr rrei y ofnoedd dy Enw, bychein, a’ mawr, ac bot yty golli y rrein, ar ydynt yn dinystr y ddayar.

19A themel Dyw oeð yn agored yn y nef, ac arch y [*]Testament ef y welspwyd yny demel, ac yroyddent mellt, a’ lleisiey, a’ tharaney, a chrynfa’r ddayar, a [‡]chenllysc mawr.

[*] 11:1 * gyd a mi, wrthyf

[‡] 11:2 ‡ ir

[] 11:2 * caer

[*] 11:4 * olew wydden

[‡] 11:5 ‡ Gr. ’adicesai. i. wnethur cam, ae drygu

[*] 11:5 * gelynion

[‡] 11:5

[*] 11:6 ‡ gau

[‡] 11:7 ‡ ddiwedy, ’orphen

[*] 11:7 * bestia.i. bestvil

[‡] 11:7

[‡] 11:8 ‡ celanedd

[‡] 11:8 ‡ a’r

[*] 11:8 * crogwyt

[*] 11:9 * lvvythae

[‡] 11:9 ‡ tavodeu

[*] 11:9

[*] 11:9 * cadauera.i. celanedd

[‡] 11:9 ‡ monumentis

[‡] 11:10 ‡ cyssurus

[*] 11:10 * hyn

[‡] 11:11

[‡] 11:12 ‡ Escenwch Dewchi vyny

[*] 11:12

[*] 11:12 * gelynion

[‡] 11:13 ‡ bydd

[*] 11:13 * ddynion

[‡] 11:13 ‡ leddir

[‡] 11:13 * celi

[*] 11:15 ‡ oedd

[‡] 11:15 * byt

[] 11:16 * eysteddleoedd

[*] 11:17 * ’sy ar ðyvot ’orescenaist, y ddaethost gael teyrnas

[‡] 11:17 ‡ ney taledigaeth

[*] 11:19 * ystafn yr ammot

[‡] 11:19 ‡ chesair

Pen. xij.

1 Ymddangos a wnaeth yn y nef gwreic gwedy ymwisco a’r haul. 7 Mihacael yn ymladd ar ddraic, yr hwn ’sy yn ymlid y wreic. 11 Cahel y vuddygoliaeth trwy conffort y ffyddlonieit.

12

1A Rryfeddod mawr y ymddangosoedd yn y nef: Gwreic gwedy ymwisco ar haul, ar lleyad oedd dan y thraed, ac ar y phen coron o ðeyddec seren,

2Ac yrodoedd hi yn veichioc ac hi lefoeð dan dravaylu ar y thymp, a hi ddolyrioed yn barod y gael yscar llaw.

3A’ rryveddod arall ymddangosoedd yny nef, a’ synna, dreic coch mawr a seith pen yddo, a dec corn, a’ seith coron ar y [‡]penney:

4Ae gynffon ef y dynoedd trayan ser y nef, ac y bwroedd hwynt yr ddayar. Ar ddreic y safoedd gair bron y wreic, yr hon ydoedd yn barod y ga el yscar llaw, y vwytta y phlentyn hi, [‡]yn hwy nac y genyd ef,

5A’ mab‐[‡]wr y aned yddi, yr hwn y rreoley yr holl nasioney a gwialen hayarn: ay mab y gymerspwyd y vynydd at Ddyw ac at y eisteddle ef.

6Ar wreic y [*]giloedd yr diffeyth lle may [‡]gyfle gwedy Ddyw y barottoi yddi, mal y gal’ent y phorthi hi yno mil o ddiwarnodey a thrigen a doy cant.

Yr Epistol ar ddydd Mihacael.

7A’ [*]rryfel oedd yny nef, Mihangel ae Angylion ef ymladdasant yn erbyn y dreic, ar dreic ymladdoedd ef ae Angylion ef.

8Ac ny [‡]chawsont y llaw yn ycha, ac ny chafad y lle hwynt o hyny allan yn y nef.

9A’ bwrw allan y wneythpwyd y dreic mawr, yr hen sarph, yr hwn y elwir y [*]cythrel, a’ Satan, yr hwn ysydd yn []twyllo yr holl vyd: ys y vwrw y wneythpwyd ef yr ddayar, ae Angylion y vwrwyd allan gydac ef.

10Yno mi glyweis lleis ywchel, yn dwedyd, Yrowron y mae iechid yn y nef, a’ [‡]grym, a thyrnas yn Dyw ni, a gallu y Grist ef: can ys cyhyddwr yn brodyr ni y vwrwyd yr llawr, yr hwn ydoedd yn y cyhyðo hwynt gair bron yn Dyw dydd a’nos.

11Ac hwy [*]gortrechasant ef trwy waed yr Oen, a’ thrwy geir y testolaeth hwynt, ac ny charasant y bowyd hed [‡]at marw.

12Am hyny, llawenhewch, y nefoedd, a’r sawl [*]ydynt trigadwy ydynt hwy. Gwae yr rrei [*]ydynt trigadwy yn y ddayar, a’r mor: cans y [‡]cythrel y ddiscynoedd attoch chwi, yr hwn y sydd a llid mawr gantho, herwydd gwybod nad ydiw y amser ef ond byrr.

13A’ phan gwelas y ddreic y vwrw yr ðayar, ymlid y wnaeth ef y wreic y [*]ddygoedd y mab yr byd.

14A dwy adein eryr mawr y rroed yr wreic, yddi [‡]hedfan yr diffeth, [*]yddy lle, ddys yny magi hi dros amser, ac amseroedd, ac hanner amser, rrac wyneb y sarph.

15Ar sarph y vwroedd oe safn allan ar ol y wreic ddwr mal [*]llifddvvr, ar veder cael y dwyn hi ffwrð gan y llifddvvr.

16A’r ddayar y [‡]cynorthwyoedd y wreic, ar [*]tir agoroeð ei geneu, ac y lyngcoeð y llifddvvr, yr hwn y vwroedd y ddreic allan oe safn.

17A’ llidio a oruc y ddreic [‡]yn erbyn y wreic, a’ myned y wnaeth ef y rryfely yn erbyn gweddillion y hilogaeth hi, yrrein ydynt yn cadw gorchmyney Dyw, ac ysydd a thystolaeth Iesu Christ ganthynt.

18Ac mi sefeis ar [*]draethey mor.

[‡] 12:3 ‡ talaith

[‡] 12:4 ‡ pan y genit

[‡] 12:5 * gwryw

[*] 12:6 * ffoodd

[‡] 12:6 ‡ ban

[*] 12:7 ‡ cad, brwydr

[‡] 12:8 ‡ orthresant

[*] 12:9 * diavol

[] 12:9 ‡ sioni

[‡] 12:10 ‡ nerth

[*] 12:11 ‡ gorchvygesont

[‡] 12:11 ‡ angeu

[*] 12:12 * ’sy, ydych

[*] 12:12 * ’sy, ydych

[‡] 12:12 ‡ diavol

[*] 12:13 * escoroð ar y gwr‐ryw

[‡] 12:14 ‡ y hedec

[*] 12:14 * yw

[*] 12:15 * llifeiriant

[‡] 12:16 ‡ helpioedd

[*] 12:16 * ddaiar

[‡] 12:17 ‡ wrth

[*] 12:18 * dyvot, y veisdon

Pen. xiij.

1, 8: Y bestvil yn twyllo yr ei argyoeddus, 2, 4, 12: Ac y gadarnheir gan vestvil arall. 17 Braint not y bestvil.

13

1AC mi weleis [*]enifel yn [‡]cwny or mor, a’ seith pen gantho, a dec corn, ac ar y gyrn ef dec coron, ac ar y beney ef enw [*]dirmigedic.

2Ar [‡]enifel rhwn y weleis i, oedd debic y lewpard, ae draed yn debic y draed arth, ae safn yn debic y safn llew: ar dreic y rroedd yddo ef y ’allu ae eisteddle, ac awdyrdod mawr.

3Ac mi weleis vn oe beney ef mal gwedy [*]las yn varw, ae [‡]glwyf marfol ef y iachawd, ar’holl vyd y rryfeddoedd, [*]ac aeth yn ol yr enifel.

4Ac hwy dddolasant y ddreic yr hwn [‡]rroedd gallu yr enifel, ac addolasant yr enifel, dan dwedyd, Pwy ysydd debic yr enifel, pwy ddychryn rryfely ac ef?

5A’ geney y rroed yddo ef, y ddwedyd mawr eyriey, a [‡]dirmygon, a’ gallu yrroed yddo ef, y [*]weithio doy vis a’ deigen.

6Ac ef agoroedd y eney mewn dirmic yn erbyn Dyw, y [*]ddirmygy y Enw ef, ae [‡]dabernacl, ar rey trigadwy yny nef.

7A’rroi y wneythpwyd yddo ef rryfely ar Sainct ac y [*]gortrechy y hwynt, a’ gallu y rroed yðo ef ar bob cenedl ac ieith, a’ nasion.

8A’ holl [‡]breswylwyr y ddayar, y addolasont ef, yrrein nad yw y henwey yn escrifenedic mewn Llyfr y bowyd yr Oen, yr hwn y las er dechreyad y y [*]bud.

9Y sydd a chlyst gantho, gwrandawed.

10A’s [‡]tywys neb y gaethiwed, efo eiff y gathiwed: as lladd neb a chleddey, [*]a chleddey y lleddir: [‡]llyma’r goddefeint, a’ ffydd y Sainct.

11Ac mi edrycheis ar enifel arall yn [*]cwny or ðayar, a doy corn oedd [‡]gantho yn debic yr Oen, ond yn dwedyd yn debic yr dreic.

12Ac ef y wnaeth cwbl ar allei yr enifel cynta wneythyr [*]oe vlaen, ac ef y wnaeth yr ddayar, ar rrey oyddent yn drygadwy yndi, y addoli yr enifel cynta, [‡]clwyf marolaythys yr hwn, y iachawd.

13Ac ef y wnaeth rryfeddodey mawr, ac y baroedd can y ddiscyn or nef yr ddayar, yn golwc y dynion.

14Ac ef a dwyllawdd [‡]ddeiled y ddaiar gan yr arwyddion, yrrei y oddefwyd yddo ef y gwneythyr gair bron yr enifel, dan ddwedyd wrthynt hwy y sawl oeyddent yn drigadwy ar y ddayar, [*]am yddynt wneythyr ðelw yr enifel, yr hwn y [‡]glwyfwd a chleddey, ac y vy vyw.

15A’ goddef y wneythpwyd yddo ef rroi [*]anadl y ddelw’r enifel, mal y galley ddelw’r enifel ddwedyd, a’ pheri lladd cynifer vn nad addoley ddelwr enifel.

16Ac ef y wnaeth y bawb, bychein a’ a mawr, cyfoethocion a thlawdion rryddion a chaethion, y ðerbyn nod yny dwylaw dehey ney yny talceni,

17Ac na allei neb na phryny na gwerthy, ond [*]y gymerth yr nod, ney enw’r enifel, ney rrif y enw ef.

18Ll’yma ddoethinep. [*]Y sawl ysydd synhwyrys, cyfrifed rrif yr enifel: can ys rrif []duyn ydiw, ae rif ydiw chwechant, a’ chwech a’ thrigen,

[*] 13:1 * vestvil

[‡] 13:1 ‡ codi

[*] 13:1 * cabl, sen, divenw

[‡] 13:2 ‡ vestvil

[*] 13:3 * ladd, archolli

[‡] 13:3 ‡ archoll, weli

[*] 13:3 * yddilynoedd yr bestvil

[‡] 13:4 ‡ roes

[‡] 13:5 * chableu

[*] 13:5 ‡ farere.i. wneuthur

[*] 13:6 * gablu

[‡] 13:6 ‡ dyle

[*] 13:7 * gorchfygy

[‡] 13:8 ‡ drigiolion.

[*] 13:8 * byd

[‡] 13:10 ‡ dwc, arwein

[*] 13:10 * dir yw iddo gael ei ladd

[‡] 13:10 ‡ hyn

[*] 13:11 * escen, codi

[‡] 13:11 ‡ iddo

[*] 13:12 * ger ei vrō

[‡] 13:12 ‡ archoll angeuol

[‡] 13:14 ‡ breswylwyr, gyfaneddwyr, drigiolion

[*] 13:14 * bot

[‡] 13:14 ‡ gavodd archoll gan y cleddyf

[*] 13:15 * yspryt

[*] 13:17 * hwn, sawl oedd arno

[*] 13:18 * yr hwn

[] 13:18 ‡ dyn

Pen. xiiij.

1 Rhagorawl compeini yr Oen. 6 Vn Angel yn menegi yr Euangel, 8 Vn arall yn menegi am gwymp Babylon, 9 A’r trydydd yn rhybuddio [*]ffo rhac y bestvil. 13 Am ddedwyddit y sawl ’sy yn meirw yn yr Arglwydd. 18 Am gynayaf yr Arglwydd.

14

1AC mi edrycheis, a’ syna, Oen yn sefyll ar vynydd Sion, a gyd ac ef pedeir mil a seith vgen mil, gan vod enw y dad ef yn escrifenedic yny talceni hwynt.

2Ac mi glyweis lleis or nef, mal lleis llawer o ddyfroedd, ac mal lleis [*]twrwf mawr: ac mi glyweis lleis telynoriō yn cany ar y telyney.

3Ac hwy ganyssont mal caniat newydd gair bron y trwn, a chair bron y pedwar enifel, ar henafied, ac ny allei [‡]vn‐duyn dyscu y caniat hwnw, ond y pedeir mil a’r seith vgein mil, y rrein y [*]brynwyd or ddayar.

4Yrrein ydynt y [‡]gwyr ar nyd halogwyt [*]a gwragedd: can ys [‡]gweryfon ynt: [*]yrrein y ddilynāt yr Oen pa le bynac yr eiff: yrrein y brynwyd oddiwrth y dynion, yn [‡]ffrwyth cynta y Ddyw ac ir Oen:

5Ac ny chafad twyll yn y geneye hwynt: can ys y maent heb [*]gyffeith gair bron trwn Dyw.

6¶ Ac mi weleis Angel arall yn hedfan [*]trwy ganol y nef, ac Euengel tragywydd gantho, y y bregethy yr rrei oeddent trigadwy ar y ddayar, ac y bob nasion, a’ chenedlaeth, [‡]ac ieith, a’ phobl,

7Dan dwedyd a lleis ywchel, Ofnywch Ddyw, a’ rrowch [*]anrrydedd yddo ef: can ys, awr y varn ef y ddoyth: ac addolwch yr hwn y wnaeth nef a [‡]llawr, a’r mor, a’ ffynhoney y dyfroed.

8Ac angel arall y ddilynoeð, dan ddwedyd, E syrthiodd, e syrthiodd, Babylon y [*]gaer vawr honno: can ys hi y wnaeth yr holl nasioney yfed o win [‡]digofeint y [*]godineb hi.

9¶ A’r trydedd Angel y dilynoedd hwynt, dan ddwedyd a lleis [*]mawr, Od addola [‡]vn duyn yr [*]enifel ae ddelw ef, ac erbyno y nod ef yny dalcen, ney yn y law,

10Hwnw y yf o win digoveint Dyw, yr hwn y [‡]gymysgwd, o win pur [*]mewn phiol y ddigoveint ef, ac ef y boenyr mewn tan a brymstan yn golwc yr Angylion santaidd, ac yngolwc yr Oen.

11A’ mwg y poynedigeth hwynt y [‡]ddrycha yn dragywydd: ac ny chant orffwysfa na dyð na nos, yrrein y addolant yr enifel, ae ddelw ef, a phwy bynac y dderbyno [*]print y enw ef.

12Llyma [‡]goddefeint y Seint: ll’ym’a r rrei y gadwant gorchmyney Dyw, a’ ffydd Iesu.

13Ac mi glyweis lleis or nef, yn dwedyd wrthysi, Escrifena, Bendigedic ydynt y meyrw, yrrein ydynt rrac llaw yn meyrw [*]yn yr Arglwydd. Velly y ddwed yr ysbryd: can ys hwy y orffwyssant oðiwrth y [‡]llafyr, ae gweithredoedd y dilyn hwynt.

Yr Epistol ar ddydd y Meibion gwirion

14¶ Ac mi edricheis, a’ syna, wybren wen, ac ar yr wybren vn yn eiste yn debic y Mab y duyn, ac ar y ben coron aur, ac yn y law cryman llym.

15Ac Angel arall y ðoyth allan or deml, dan lefen a lleis ywchel wrth yr vn oedd yn eistedd ar yr wybren [*]Bwrw y mewn dy gryman a meda: can ys amser medi y ddeyth: am vod cynhayaf y ddayar yn ayddfed.

16A’r vn oedd o eistedd ar yr wybren, y vwroedd y gryman ar y ddayar, a’r ddayar y vedwyd.

17Ac Angel arall y ddeith allan or dem’l, yr hwn ysydd yny nef, a’ chanto hefyd cryman llym.

18Ac Angel arall y ddeith allan oðiwrth yr allor, yr hwn oedd a gallu gantho ar y tan, ac y lefoedd a lleis ywchel ar yr vn oedd ar cryman llym gantho, gan ddywedyd, Bwrw y mewn dy gryman llym, a’ chascla vagadey gwinllan y ddayar: cans y maent y grawn hi yn ayddfed.

19Ar Angel y vwroedd y gryman llym ar y ddayar, ac y doroeð y lawr gwinwydd gwinllan y ddayar, ac y bwroedd hwynt y [‡]gerwin gwin vawr digofent Dyw.

20a [*]phres gwin y [‡]gwascwyd allan or [*]gaer, a gwaed y ddeith allan or pres‐y gwin [‡]cyfiwch a ffrwyney y meirch [*]cyd ac vncant ar bymthec o gefnei o dir.

[*] * cilo

[*] 14:2 * taran

[‡] 14:3 ‡ neb

[*] 14:3 * brynesit

[‡] 14:4 ‡ sawl

[*] 14:4 * can, wrth

[‡] 14:4 ‡ moryniō, diweir

[*] 14:4 * yr ol

[‡] 14:4 ‡ vlaenffrwth

[*] 14:5 ‡ Gr. amoomoi. i.yn ðivrych, yn ðivan, yn ddinam, ðivei

[*] 14:6

[‡] 14:6 ‡ thavod

[*] 14:7 * ’ogoniant

[‡] 14:7 * dayar

[*] 14:8 * dinas

[‡] 14:8 ‡ llid

[*] 14:8 * ffornigrwydd

[*] 14:9 * uwchel

[‡] 14:9 ‡ nep

[*] 14:9 * bestvil

[‡] 14:10 ‡ dwallwd

[*] 14:10 * ynghwpa ynghwpan

[‡] 14:11 ‡ escen, ddring

[*] 14:11 * Gr. charagma,lluniedigeth

[‡] 14:12 * anmyned, ymaros

[*] 14:13 ‡ er mwyn, ym-plait

[‡] 14:13 ‡ trafayl

[*] 14:15 * Dod

[‡] 14:19 ‡ bwll

[*] 14:20 * phwll, gwascfa

[‡] 14:20 ‡ sathrwyt

[*] 14:20 * dinas

[‡] 14:20 ‡ hyd

[*] 14:20 * rhyd mil a’ chwechāt stad.

Pen. xv.

1 Saith Angel a’ chanthynt saith y pla dywethaf. 3 Caniat yr ei a orchvygasont y bestvil. 7 Y saith phiolae yn llawn o ddigofein Dyw.

15

1AC mi weleis arwydd arall mawr yn y nef a’ rryfedd, seith Angel a chantynt y seyth pla diwetha: cans trwyddynt hwy llid Dyw y gyflawnwyd.

2Ac mi weleis mal by bei mor gwydrol, gwedy y gymysgy a thā ar sawl y gawsant y llaw ’n ycha ar yr [*]enifel, ae ddelw, ac ar y nod, ac ar rrif y enw ef, yn sefyll [‡]ar ’lan] y mor gwydrol, a thelyney Dyw ganthynt.

3Ac hwy ganasāt ganiat Moysen gwasanaethwr Dyw, a chaniat yr Oen, dan ddwedyd, Mawr, a ’rryfedd ydynt dy weithredoedd, Arglwydd Ddyw hollallyawc: cyfiawn a’ chywir ynt dy ffyrdd, Brenin y Seint.

4Pwy nath ofna di Arglwydd, a gogoniantu dy Enw? cans ti yn unic wyd santeidd, ar holl nasioney y ddont ac aðolant gair dy vron di: cans dy [*]varney di ydynt cohoyddys.

5Ac yn ol hynn my edrycheis, a’ syna, yrydoedd tem’l [‡]Tabernacl y tustolaeth yn agored yn y nef.

6A’r seith Angel y ddeythont allan or dem’l, yrrein oeddent ar seith pla ganthynt, ae dillad oedd llien pur [*]gloyw, ac wedy ymwregysu ynghylch y broney a gwregysey aur.

7Ac vn o’r pedwar enifel y roedd yr seith Angel seith phiol aur yn llawn o []ðigovent Dyw, yr hwn y sydd yn byw yn [*]dragywydd.

8Ac yrydoedd y demel yn llawn o vwg gogoniant Dyw ae allu, ac ny doedd neb yn abyl y vyned y mewn yr demel, hed yn ðarfod gyflewni seith pla y seith Angel.

[*] 15:2 * bestvil

[‡] 15:2 ‡ wrth

[*] 15:4 * vrodieu

[‡] 15:5 ‡ lluest, tēt, tyley

[*] 15:6 * claer, dysclaer

[] 15:7 ‡ ddicter, llid, soriant

[*] 15:7 * oes oesoeð

Pen. xvj.

1 Yr Angelon yn tywallt ei phiolae yn llawn digofeint. 6 A’ pha plae ’sy yn dyvot o hyny. 15 Rybudd y ymochelyd a’ gwilied.

16

1AC mi glyweis lleis mawr allan o’r deml, yn dwedyd wrth yr seith Angel, Ewch [*]ffwrdd, a’ thywellwch allan seith phiol digovent Dyw ar y ddayar.

2Ar cynta aeth ac y dywalloedd y phiol ar y ddaiar: a’ chornwyd drwc a’ dolyrys y gwympoedd ar y [‡]gwyr ’oedd a nod yr enifel arnynt, ac ar y rrei y addolsant y ddelw ef.

3Ar eil Angel y dowalloedd y phiol ar y mor, ac ef aeth mal gwaed [*]duyn‐vvedi‐marw, a’ phob peth byw yny mor y vy varw.

4A’r trydedd Angel y dwaloedd y phiol allan ar yr avonydd a’ ffynoneyr dyfroeð, ac hwy aethont yn waed.

5Ac mi glyweis angel y dyfroedd yn dwedyd, Arglwydd, Yr wyd yn gyfiawn, yr Hwn wyd, ac yr Hwn y vyost, a’ sancteidd, achos [*]yd varny y pethey [‡]yma.

6Cans hwy gollasant gwaed y Seint, a’ phroffwydi, ac am hyny ti y rroddeist yddynt gwaed y yfed: cans teilwng yddynt y hynny.

7Ac mi glyweis arall or [*]Cysegr yn dwedyd, Iey, Arglwydd Ddyw hollallyawc, cywir a’ chyfiawn ydynt dy varney di

8A’r pedwerydd Angel y dwalloedd allan ei phiol ar yr haul a gallu y rroed yddo y [*]poeni dynion trwy wres tan,

9A’r dynion y aent yn boeth can [‡]wres mawr, ac y [*]ddwedasant ddrwc am enw Dyw, [*]oedd a meddiant gantho ar y plae hyn, ac ny [‡]chymersont eteyfeirwch y rroi gogoniant [*]yddaw.

10A’r pymed Angel y dwalloedd y phiol allan ar eisteddle yr [‡]enifel, ae deirnas ef aeth yn dywyll, a’ chnoi y wneythont y tafodey gan [*]ddolyr,

11A’ [‡]difrio y wneythont Dyw or nef gan y [*]poenae, a chan y cornwydon, ac ny chymersant eteifeyrwch am y gweithredoedd.

12A’r chweched Angel y dywalloedd allan y phiol ar yr afon vawr Euphrates, [‡]a’r dwr o honi y sychoedd y vynydd, mal y gellid parottoi ffordd Breninoedd y Dwyren.

13Ac mi weleis tri ysbryd aflan yn debic y [*]ffrogaed, yn dyfod allan o eney’r dreic, ac allan o eneyr [‡]enifel, ac allan o eney’r proffwydi ffeilston.

14Canys ysbrydion cythreyled ydynt, yn gwneythyr gwrthiey, y vynd at Vrenhinoedd y ddayar, a’r holl vyd, y cascly hwynt y ryfel y dydd mawr hwnw [*]y bie Dyw hollalluawc.

15Syna, yr wyf yn dyfod mal lleidyr, Bendigedic ywr vn y wilio ac y gatwo y dillad, rrac yddo rrodio yn [‡]hoeth, a rrac gweled y [*]vrynti,

16Ac hwy ymgynyllasant ynghyd y le y elwir yny’r Ebryw, Arma‐gedon.

17¶ A’r seithfed Angel y dwalloedd allan y phiol ir [*]awyr: a ’lleis ywchel y ddeyth allan o deml y nef oddiwrth yr eisteddle, yn dwedyd, Ef y [‡]dderfy.

18Ac yr oeð lleisiey a thraney, a’ mellt ac yroedd crynfa vawr y ddayar, cyfryw na by er pen [*]mae dynion ar y ddayar, crynfa’r ddayar cyment.

19A’ rrany y wneithpwyd y []gaer vawr yn deir ran, a’ syrthio wneithont ceyrydd y nasioney: a’ Babylon vawr y ðeyth mewn cof gair bron Dyw, y rroi yddi cwppan gwin [‡]digofeint y lid ef.

20A’ phob []ynys y ffoedd ymaith, ac ny chad cvvrdd ar [‡]mynydde.

21A chwympo y wnaith cenllys mawr, mal [*]pwyse, or nef ar y dynion, a’r dynion y [‡]rregasant Ddyw, am plaae yr cenllys: can ys mawr [*]anianol oedd y phla hi.

[*] 16:1 * y fford ,

[‡] 16:2 ‡ homines dynion

[*] 16:3 * ceilan

[*] 16:5 * yt

[‡] 16:5 ‡ hynn

[*] 16:7 * allawr

[*] 16:8 ‡ Gr. caymatisai. i. poethi

[‡] 16:9 * cauma. i. poethder

[*] 16:9 ‡ gablent, ðivenwasant

[*] 16:9 * ys ydd

[‡] 16:9 ‡ ddaethant i’r iawn

[*] 16:9 * ’sef y Dduw

[‡] 16:10 ‡ bestfil

[*] 16:10 * ’ovid

[‡] 16:11 ‡ chablu

[*] 16:11 * dolyriey

[‡] 16:12 ‡ ai dwr hi

[*] 16:13 * lyffaint

[‡] 16:13 ‡ bestfil

[*] 16:14 * yddo

[‡] 16:15 ‡ noeth

[*] 16:15 * gwilydd

[*] 16:17 * wybr

[‡] 16:17 ‡ dderyw, ddarvu

[*] 16:18 * vu

[] 16:19 ‡ dinas

[‡] 16:19 ‡ baar

[] 16:20 * glennydd

[‡] 16:20 ‡ cessair

[*] 16:21 * talentae

[‡] 16:21 ‡ gablasont

[*] 16:21 * dros ben

Pen. xvij.

3 Yscythrad y putain vawr. 8 Hei phechodae a’i phonedigeh. 14 Goruchafieth yr Oen.

17

1AC vn o seith Angel oeð ar seith phiol gantho y ðoeth, ac ymchwedleyoeð a mi, dan ðwedyd wrthyf, [‡]Dyred: mi ðangosaf ytti []ðamnedigeth y butten [*]vawr ysydd yn eistedd ar lawer o ddyfroedd,

2Gyda’r hon y mae brenhinoeð y ddayar gweðy godineby a []deiled y ddayar gwedy meddwi [‡]a gwin y godineb hi.

3Ac ef ymdygoedd yn yr ysbryd yr diffeith, ac mi weleis gwreic yn eistedd ar [*]enifel vn lliw [‡]ar scarlla, yn llawn o enwey [*]enllibiys, a seith pen gantho a dec corn.

4Agwisc y wreic oedd [‡]pwrpwl a’ scarlla, a goreyred ac aur, a mein gwerthfor, a’ pherle, a chwppan aur oedd ganthi yny llaw, yn llawn o [‡]wrthweyneb a [*]brynti y godineb hi.

5Ac yny thalcen yrydoedd enw yn escrifenedic, Dirgelwch, Babylon vawr, mam pytteindra, a gwrthweynebe yr ddayar.

6Ac mi weleis y wreic yn veddw gan waed y Seint, a’ chan waed Merthyron Iesu: a’ phan y gweleis hi, mi rryveddeis [*]a’ rryvedd mawr:

7Ar angel y ddwad wrthyf, Pa ham yrwydd yn rryfeddu? mi dangosaf yt ðirgelwch y wreic, a’r [‡]enifel ysyð yny dwyn hi, yr hwn ysydd a seith pen gantho, a dec corn.

8[*]Yr enifel y weleist, y vu, ac nid ydiw, ac ef y ddaw y vynydd or pwll heb waylod, ac ef eiff y [*]ddinystraeth, a’ deiled y ddayar, y rryfeddant (enwey y rrein nyd ynt yn escrivennedic mewn Llyfr y bowyd er dechrey’r bud) pan edrychant ar yr enifel yr hwn ydoedd, ac nyd ydiw, ac eto y mae.

9Ll’yma’r meddwl ys ydd a doethinep gantho. Y seith pen seith mynydd ydynt, ac yrrein ymaer wreic yn eiste, ymaent hevyd yn seith Brenin.

10Pymp y syrthioedd ac vn ysydd, ac arall ysydd heb ddyfod etto: a’ phan y ddel ef, rreid yddo parhay ychydic o amser.

11Ar [*]enifel yr hwn y [‡]vu, ac nyd ydiw ys efe ywr wythfed, ac y mae yn vn or seith, ac ef eiff y ðinystraeth.

12A’r dec corn y weleist, dec Brenin ydynt, yrrein ny chawsont etto vrenhiniaeth, ond hwy gant gallu mal Brenhinoedd mewn vn awr gydar enifel.

13Yrrein ysydd ar vn meddwl ganthynt, ac hwy rroddant ey gallu, ae awdurdod [‡]yr enifel.

14Yrrein y ymladdant ar Oen, a’r Oen a gorchfyga hwynt: cans ef ydiw Arglwydd arglwyddi, a Brenin brenhinoedd, a’r rrey ysydd ar y [*]rran ef, [‡]hwy a elwid ac y ddetholwyd, a’ ffyddlawn ynt.

15Ac ef y ddwad wrchyf’, Y dyfroedd y weleist, lle mae’r bytten yn eiste, pobl ydynt, a’ thyrfae, a nasioney ac [*]ieithioedd.

16A’r dec corn y weleist ti ar yr enifel, yrrei ydynt y gasha y buttein, ac y gwna hi yn vnic ac yn [‡]hoeth, ac hwy y vwyttant y chig, ac y llosgant hi a than.

17Cans Dyw [*]rroedd yny caloney y gyflawni y ewyllys ef, ac y wneithur trwy gyfvndeb, ac y roi y teirnas yr enifel, hed yn gyflewnir ’eiriey Dyw.

18A’r wreic y weleist, y [‡]gaer vawr idiw, yr hon y sydd yn teirnasu ar Brenhinoedd y ddayar.

[‡] 17:1 ‡ Debre, Degle

[] 17:1 * ddihayreb

[*] 17:1

[] 17:2 ‡ thrgianwyr

[‡] 17:2 ‡ ar win

[*] 17:3 * vestvil

[‡] 17:3 ‡ ac yscarlat

[*] 17:3 * cablae

[‡] 17:4 ‡ purpur

[‡] 17:4 ‡ ffieið betheu

[*] 17:4 * aflendit

[*] 17:6 ‡ yn aruthrol, yn ddirvawr

[‡] 17:7 * bestfil

[*] 17:8 ‡ y bestfil

[*] 17:8 * gyfergoll golledigeth

[*] 17:11 * bestfil

[‡] 17:11 ‡ erat. i. oedd

[‡] 17:13 * i’r bestfil

[*] 17:14 † du, blaid

[‡] 17:14 ‡ galwedigion ac etholedigion a’ ffyddlolonion

[*] 17:15 * tavodeu

[‡] 17:16 ‡ noeth

[*] 17:17 * a roes, a ddodoedd

[‡] 17:18 ‡ dinas

Pen. xviij.

3, 9 Bot [*]cariadae y byt yn dristion am gwymp y putein o Babylon. 4 Rhybudd y bopul Ddew y gilio allan oi [‡]chyvoeth hi, 20 Eithyr yr ei ’syð o Ddew, ysyð ac achos yddynt y lawenechu am y dinistr hi.

18

1AC yn ol hyn, mi weleis Angel arall yn [*]dyfod y lawr or nef, a’ gallu mawr ganto, a [‡]goleyo wnaeth y ddayar gan y ’ogoniant ef.

2A llefen y wnaeth ef yn [*]rrymys a lleis ywchel, dan ddwedyd, [‡]E syrthioedd, ef syrthioedd, Babylon y gaer vawr hono, ac [*]y mae hi yn [‡]drigadle yr cythreiled, a’ chadwraeth pob ysbryd aflan, a [*]nyth pob ederyn aflan [‡]cas.

3Cans yr holl nasioney y yfasont o win digofent y godineb hi, a Brenhinoedd y ddayar y wneythont odineb ynghyd a hi, a marsiantwyr y ddayar eithont yn gyfothogion gan amylder y moythe hi.

4Ac mi glyweis lleis arall o’r nef yn dwedyd, Ewch allan o [*]hi vympobl, rrac ywch vod yn gygyfranawl oe phechodey, ac rrac ywch []dderbyn gyfran oe phlae hi.

5Can ys y phechodey hi y ddeythont y vynydd hed y nef, a’ Dyw y gofioedd y enwiredd hi.

6[*]Telwch yddi mal p taloeð hi y chwi, a’ rrowch yddi yn ddoy ddybl ic yn ol y gweithredoedd hi: ac yny cwppan y lanwoedd hi y chwi, llenwch yddi hi [‡]y ddoy ddybllic.

7Yn gymeint ac y gogonianoedd hi y hun, ac byw mewn moythe, yn yr vn [*]modd rrowch yði poen a [‡]thrymder: cans y mae hi yn dwedyd yny chalon, yr wyf yn eiste yn vrenhines, ac y nyd wyf yn weddw, ac ny welaf dim [*]wylofent:

8Am hyny yn yr vn dydd y ddaw y phlae hi, ’sef myrfolaeth, a thristwch, a’ newyn, a’ hi losgir a than: cans cadarn ydywr Arglwydd Ddyw, yr hwn y [‡]barna hi.

9A’ brenhinoedd y ddayar y [*]ochant amdeni, ac y cwynāt hi, y rrein y wneithont godineb, ac y vuont byw yn voythys ynghyd a hi, pan gwelant mwg [‡]y [*]thanllwyth hi,

10Ac hwy safant ymhell oddiwrthi gan ofn y phoen hi, dan ddwedyd, []Gwae ni, gwae ni, y gaer vawr hono Babylon, y gaer gadarn: can ys mewn vn awr y ddoeth dy varn di.

11A’ marsiantwyr y ddayar y wylant ac y cwynāt [*]ddywch y phen: can ys ny does neb yn prymy y gwar hwy [‡]mwy navvr.

12Marsiandiaeth o aur ac ariā, a’ maen gwerthfawr, a pherle, a’ [‡]lliein‐mein, a’ phwrpul, a’ sidan, ac scarlla, a phop rryw o goed [*] thyin, ac o bob llestr o [‡]ascwrn morfil, a’ phob llestr o [*]goed gwerthvawrocaf, ac o [‡]bres, ac o hayarn, ac o vaen[*]mynor,

13Ac o [*]sinamon, ac erogley, ac [*]ireyd a’ [‡]ffrankynsens, a’ gwin, ac [*]olew, a [‡]chan man, a’ gwenith, ac [*]enifeilied, a’ defeid, a’ [‡]chyphyle, a’ siaredey, a gwasnaethwyr, ac eneidiey dynion.

14(A’r avaley y drachwenychoedd dy eneid ti, ymadawsant a thi, ar holl pethey [*]breision, a []gwychion aethant ffwrdd oddiwrthit, ac ny chey gyhvvrdd ac hwynt mwyach)

15Marsiantwyr y pethey hyn yrrein ymgofoythogasant, y safant ymhell oddiwrthi hi, rrac ofn y phoyn hi, yn wylo ac yn ochein,

16Ac yn dwedyd, [*]Gwae ni, gwae ni, y gaer vawr hono, y ddillattawyd mewn lliein mein, a’ phwrpul, ac [‡]scarlla, a’ chwedy goreuro ac aur, a maen gwerthfawr a pherleu:

17Cans mewn vn awr y cyfoeth [*]mawr y ddiffeith[‡]oedd. A’ phob [*]llonglywydd, ar holl pobl ysyð yn [‡]occopio llongey, ar llongwyr, ar sawl bynac ydynt yn trafaylu ar y mor, y safant ymhell,

18Ac y lefant, pan gwelant mwg y [*]thanllwyth hi, dan ddwedyd, Pa’ry gaer oedd debic yr gaer vawr hon?

19Ac wy vwrant [‡]ddwst ar y penney, ac y lefant dan wylo, ac ochein a dwedyd, Gwae, gwae, y gaer vawr, yn yr hon y cyvothogwyt oedd a llōgey gātynt ar y mor, trwy y [*]chost hi: cans mewn vn awr hi ddiffeithwyd.

20Y nef, llawēha arnei, ar ebostolion sancteið, a’r prophwydi: cans Dyw [‡]y roeð ych barn chwi erni.

21Ac yno vn Angel cadarn y [*]gwnoedd maen megis maen melin, ac y bwroedd yr mor, dan ðwedyd, Ar vath [‡]rrym hyn y bwrir y gaer vawr Babylon, ac ny cheir hi mwyach.

22Ac ny chlywir, yno ti mwy lleis telynorion, a’ [*]chantoried, a’ phibyðion, a’ thrwmpedyddion, ac ny [‡]chyhwrddir ac vn creftwr, pa grefft bynac vo ynoti mwy, ac ny chlywir [‡]lleis maen melin ynoti mwy.

23Ac ny welir [*]’oleyni canwyll ynoti mwy: ac ny chlywir lleis priodasvab a phriodasverch ynot i mwy: can ys dy varsiandwyr di oeddent [*]bendevigion y dðayar: ac ath [‡]cyfareddion y twyllwyd yr holl nasioney.

24Ac yndy hi y [‡]gafad cyvvrdd a gwaed y proffwydi, a’r Seint, a phawb ar y las [*]yny ddayar.

[*] * yr ei sy yn caru’r byt

[‡] ‡ arglwyddieth

[*] 18:1 * descen

[‡] 18:1 ‡ llewychu

[*] 18:2 * gadarn, gryf, groch

[‡] 18:2 ‡ Neur

[*] 18:2 * hi aeth.

[‡] 18:2 ‡ drigfan

[*] 18:2 * custodia cadwrieth

[‡] 18:2 ‡ a dygasoc

[*] 18:4 * hanei

[] 18:4 ‡ ney cael

[*] 18:6 * Gobrwywch hi mal y gobrwyoeð hi chwi

[‡] 18:6 ‡ ddau cymeint

[*] 18:7 * veint

[‡] 18:7 ‡ thristwch, girad

[*] 18:7 * ’alar, cwynvan, cwynofain

[‡] 18:8 ‡ damna

[*] 18:9 * wylan

[‡] 18:9

[*] 18:9 ‡ chenneu, llosciat, phothiat

[] 18:10 * Och och

[*] 18:11 * uch

[‡] 18:11 ‡ rrac llaw

[‡] 18:12 ‡ byssi

[*] 18:12 * scarlet

[‡] 18:12 ‡ Gr. elephātinon .i. ddaint yr elephant

[*] 18:12 * bren

[‡] 18:12 ‡ elydn

[*] 18:12 * marmore

[*] 18:13 ‡ canel

[*] 18:13 * wylment

[‡] 18:13 ‡ thus

[*] 18:13 * oyl, yyl

[‡] 18:13 ‡ pheillied, fflwr

[*] 18:13 * yscrublieit

[‡] 18:13 ‡ meirch

[*] 18:14 * tewion

[] 18:14 Gr. lampra. i. claer, dysclaer, rhagorawl

[*] 18:16 * Och, Wban

[‡] 18:16 ‡ scarlat

[*] 18:17 * cymeint

[‡] 18:17 ‡ =iwyt, aeth yn ddiffaith

[*] 18:17 * perchen-long

[‡] 18:17 ‡ trino

[*] 18:18 * chenneu, phoethfa

[‡] 18:19 ‡ lwch

[*] 18:19 * Gr. timiotes. i. gwerth, gwerthfawredd

[‡] 18:20 ‡ a roes, ’sef ych dialodd

[*] 18:21 * gymerth, gododd vaē

[‡] 18:21 ‡ wth, yrr

[*] 18:22 * cherdoriō

[‡] 18:22 ‡ cheffir

[‡] 18:22 * twrwf, sain

[*] 18:23 ‡ llever, llewych, ’oleuad

[*] 18:23 * wyr mawr

[‡] 18:23 ‡ rinie, swynion, sybeldenweith, wiscrefft

[‡] 18:24 ‡ caffat

[*] 18:24 * ar

Pen. xix.

1 Roi moliant y Ddew am varnu ’r putein, ac am ddial gwaed ei weision. 10 Ny vynn yr Angel ei addoli. 17 Galw ’r ehediait a’r adar i’r lladdfa.

19

1AC yn ol hyn, mi glyweis lleis [*]ywchel gan dyrva vawr yny nef, yn dwedyd, Hallelu‐iah, iechyd a’ gogoniant, ac anrrydedd, a’ gallu y vo yr Arglwydd yn Dyw ni.

2Cans cywir a’ chyfiawn ydynt y varney ef: cans ef y varnoedd y byttein vawr, yr hon y lygroedd y ddayar ae godineb, ac y ddialoedd gwaed y weison y gollvvyd gan y llaw hi.

3Ac eilwaith hwy ddwedasant, Hallelu‐iah: ac y mwg hi y [‡]drychafoedd yn dragywydd.

4Ar pedwar arygen o henafied, ar pedwar enifel y syrthiasant y lavvr, ac addolasant Ddyw, oedd yn eistedd ar yr eisteddle, dan ddwedyd, Amen, Hallelu‐iah:

5A’ lleis y ddoeth allan o’r eisteddle, yn dwedyd, Molianwch yn Dyw ni, y holl weision, ar rrei ydych yny ofni ef bychein a’ mawrion.

6Ac mi glyweis lleis mal tyrva vawr, a’ mal lleis llawer o ddyfroedd, ac mal lleis taraney cedyrn, yn dwedyd Hallelu‐iah: can ys yn Arglwydd Ddyw hollalluawc a deyrnasoedd.

7Gwnawn yn llawen a llawenychwn, a ’rroddwn gogoniant yddo ef: achos dyfod priodas yr Oen, ae wreic ef y ymbarattoedd.

8A’ chanattay y wneithpwyd yði, ymwisco a [*]llien‐mein [‡]pur a’ dysclaer: can ys y llien‐mein ydiw cyfiawnder y Saint.

9Ac ef y ddwad wrthyf, Esgrivenna, Bendigedic ynt y rrei y elwyr y [*]wledd priodas yr Oen. Ac ef y ddwad wrthyf, Y geiriey hyn y Ddyw ydynt gywir.

10Ac mi syrtheis gair bron y draed ef, y addoli ef: ac ef y ddwad wrthyf, [*]Gwyl rrac gwneythur hynny: yr wyfi yn gydwasnaethwr a thi, ac vn oth vrodyr, ysydd gantynt testolaeth y Iesu, addola Ddyw: can ys tustolaeth y Iesu ydiw ysbryd y bryffodolaeth.

11Ac mi weleis y nef yn agored, a’ syna march gwyn, ar vn y eisteddoedd arno, y elwid, Fyddlawn a’ chowir, ac y mae ef yn barny ac yn ymlað yn gyfiawnder.

12Ae lygeid ef oeddent mal flam dan, ac [‡]ar y ben ef oeddent llawer o [*]goraney: ac yr ydoedd gantho enw yn escrivenedic, yr hwn ny [‡]adnaby neb ond ef y hun.

13Ac ef y ddillattawd a gwisc gwedy [*]taro mewn gwaed, ae enw ef y elwir GAIR DYW.

14A’r llyeddvvyr oeddent yny nef, y ddilinasont ef ar veirch gwnion, gwedy ymwisco a llien‐mein gwyn [‡]glan

15Ac oy eney ef yr aeth allan cleddey llym, y [*]daro ac ef, yr [‡]cenedloedd: can ys ef y rriola hwynt a gwialen hayarn, [*]ac ef yw yr hwn y sydd yn sathry y [‡]winwasc [*]ddigofent, a’ llid Dyw hollalluawc.

16Ac y mae gantho [‡]yny wisc, ac ar y vorddwyd enw escrivenedic, BRENIN Y BRENHINOEDD, AC ARGLWYDD YR ARGLWYDDI.

17Ac mi weleis Angel yn sefyll yny’r haul, ac yn llefen a lleis ywchel, dan ddwedyd wrth yr holl adar oeðent yn [*]hedec trwy ganol y nef, Dowch, ac ymgynyllwch ynghyd at [‡]swper y Dyw mawr,

18Mal y galloch vwytta cig Brenhinoedd, a’ chig pen captenied, a chig gvvyr cedyrn a’ chig meirch, ar rrei ydynt yn eiste arnynt, a chig gvvyr rryddion a’r ceithon, a’ bychein a’ mawrion.

19 Ac mi weleis yr [*]enifel, a brenhinoedd y ddayar, ae rryfelwyr gwedy ymgynyll ynghyd y ryfely yny erbyn ef, oedd yn eiste ar y march ac yn erbyn y vilwyr.

20Ond yr [‡]enifel y ddalwyd, ar proffwyd falst ynghyd ac ef yr hwn y wnaeth gwrthiey gair y vron ef, trwyr rrein y siomoedd ef hwynt y dderbynasant nod [‡]yr enifel, ar rrei addolasant y ddelw ef, Y ddoy [*]yma y vwriwyd yn vyw yr pwll tan yn llosgi a brymstan.

21A’ [*]relyw y las a chleddey’r vn ys ydd yn eistedd ar y march, yr hwn gleddey ’sy yn dyvot allan oe eney, ar holl adar y lenwid yn llawn oe cic hvvy.

[*]

[*] 19:1 * mawr

[‡] 19:3 ‡ escennoð gododd

[*] 19:8 * bysso

[‡] 19:8 ‡ ’lan

[*] 19:9 * swper

[*] 19:10 ‡ Ymogel, ymochel, gogel.

[‡] 19:12 ‡ am

[*] 19:12 * daleithieu

[‡] 19:12 * wyddiat

[*] 19:13 ‡ throchi

[‡] 19:14 ‡ a’ phur

[*] 19:15 * y ladd

[‡] 19:15

[*] 19:15 * cans, o bleit,

[‡] 19:15 ‡ pwll gwin, y winfa

[*] 19:15 * cynddareð

[‡] 19:16 ‡ ar

[*] 19:17 * hedfan

[‡] 19:17

[*] 19:19 * bwystvil

[‡] 19:20 ‡ bestfil

[‡] 19:20 ‡ y bestfil

[*] 19:20 * hyn

[*] 19:21 * lleill

Pen. xx.

2 Bot Satan yn rhwym dros dalm o amser, 7 Ac wedi ei ellwng yn rhydd, yn poeni yr Eccles yn athrwm. 10, 14 Ac yn ol hyny barnu’r byd, y vwrw ef a’r ei y’ ddaw ir pwll tan.

20

1AC mi weleis Angel yn discin or nef, a’ chanto [*]agoriad y pwll heb waylod, a’ chadwyn vawr yny law.

2Ac ef y ddalioedd y ddreic yr hen sarff hono, yr hwn ydiw’r [‡]cythrel a Satan, ac y rrwymoeð ef dros vil o vlynyddoedd,

3Ac y bwrioedd ef yr pwll heb waylod, ac y goarchaeoð ef ac y seloedd y drvvs arno, megis na alley siomi ’r bobl mwyach, nes cyflewni ’r mil o vlynyddey: can ys yn ol hyny rreid yw y ollwng ef dros ychydic o [‡]amser.

4Ac mi weleis eisteddleoedd: ac hwy eisteddasant arnynt, a’ barn y rroed yddynt hwy, ac mi vvelais eneidiey y rrei y [*]dorrwyd y peney am dystolaeth Iesu, ac am eir Dyw, a’r rrei nyd addolasant yr [‡]enifel, nae y ddelw, ac ny chymersont y [‡]nod ef ar y talceney, ney ar y dwylaw: ac hwy vyont vyw, ac y deirnasasant gyd a Christ mil o vlunyddey.

5Ond y gweddil or gwyr meirw ny [‡]vyont vyw eilweith, nes diweddy y mil vlynyðey: hwn ydiwr cyfodiadigeth cyntaf o’r meirvv.

6Bendigedic a sancteidd ywr vn ysydd a rran yddo yny cyfodiadigeth cyntaf: can ys nyd oes gan yr eil [*]myrfolaeth veddiant ar [‡]y cyfryvv rei: ond hwy vyðant yn offeirieyd Dyw a’ Christ, ac y deirnasant gydac ef mil o vlynyddey.

7A’gwedy darfod y mil blynyddey, Satan y ellingyr allan oe garchar,

8Ac ef eiff allan y dwyllaw’r bobl, yrrein ydynt ymhedwar ban y ddayar: nid amgen Gog a’ Magog, y gascly hwynt ynghyd y rryfel, rrif y rrein ’sydd mal [*]tyuod y mor

9Ac hwy [‡]ddrychafasant y wastad y ddayar, yr rein ymgylchynesont [*]pebyll y Saint, a’r dinas caredic: eithyr tan y ddiscynoedd oddiwrth Ddyw o’r nef, ac y [‡]llyncoedd hwynt.

10[*]A’r cythrel yr vn y twylloeð hwynt, y vwrwd y bwll o dan a’ brymstan lle poenir [‡]yr enifel, ar proffwyd [*]ffalst dydd a nos yn dragowydd.

11Ac mi weleis eisteddle mawr gwyn, ac vn yn eistedd arno, oddiwrth [‡]olwc yr hwn y [*]ffoedd y ðayar a’r nef, ac ny chafad oe lle hwy mwyach.

12Ac mi weleis y meirw, mawrion a’ bychein yn sefyll gair bron Dyw: a’r llyfre agorwyd, a’ llyfr arall agorwyd, yr hwn ydiw llyfr y bowyd, a’r meirw y varnwyd wrth y pethey oeddent yn yscrivenedic yn y llyfre, yn ol y gweithredoed hvvynt.

13A’r mor y [‡]vwroedd y vynydd y meirw oeddent [*]yndi, [‡]a myrfolaeth ac yffern y rroisont y vynydd y meirw oeddent yndynt hwy: a’ barny wneythpwyd ar bawb yn ol y gweithredoedd.

14[‡]A’ myrfolaeth ac yffern y bwriwd y bwll tan: hwn ydiwr eil [*]myrfolaeth

15A phwy bynac ny chafad yn escryfenedic mewn Llyfr y bowydy y bwll y tan.

[*] 20:1 * allwydd

[‡] 20:2 ‡ diavol

[‡] 20:3 ‡ enhyd

[*] 20:4 * las

[‡] 20:4 ‡ bestfil

[‡] 20:4

[‡] 20:5 ‡ ’sef vyddāt

[*] 20:6 * marwoleth, angeu

[‡] 20:6 ‡ yr ei hyn

[*] 20:8 * twad, swnd

[‡] 20:9 ‡ escenasont aethan ty vyny

[*] 20:9 * crstra. i. cestyll, lluestai

[‡] 20:9 ‡ ysodd, bwytaodd, divaodd

[*] 20:10 * A’ diavol

[‡] 20:10 ‡ y bestfil

[*] 20:10 * geuoc

[‡] 20:11 ‡ wynep, wydd

[*] 20:11 * ciloedd

[‡] 20:13 ‡ roes

[*] 20:13 * yntho

[‡] 20:13 ‡ ac angeu

[‡] 20:14 ‡ Ac angeu

[*] 20:14 * angcu

Pen. xxj.

3, 24: Gwynvydedic cyflwr yr ei dywiol, 8, 27 A thrwm helhynt yr ei andywiol. 11 Agwedd y Caersalem nefawl, ac am wreic yr Oen.

21

1AC mi weleis nef newydd, a dayar newydd: cans y nef cyntaf, ar ddayar cyntaf eithont heybio, ac ni doedd dim moor mwy.

2A’ myvi Ioan y weleis y dinas santaidd Caersalem newyð yn discin or nef oddiwrth Ddyw gwedy y thrwsio mal priodasverch ar vedr y [‡]gwr.

3Ac mi glyweis lleis mawr allan o’r nef yn dwedyd Syna. [*]Tabernacl Dyw gyda’r dynion, ac ef yn dric gydac hwynt, ac hwy y vyddant bobyl yddo ef, a Dyw y hun, y bydd y Dyw hwy ynghyd ac ynthwy.

4A Dyw y sych ymaith yr oll ðeigre oddiwrth y llygeid: ac ny bydd dim myrfolaeth mwy, na thristwch, na liefein, ac ny bydd dim poen mwy: cans y pethey cyntaf eithont heybiaw.

5Ar vn y eisteddoedd ar yr eisteddle, y ddwad, Syna, yrwyf yn gwneythur pob peth oc newyð: ac ef ddwad wrthyfi Escrifena: can ys y maent y geiriey yma yn ffyddlawn ac yn gywir.

6Ac ef y ddwad wrthyfi. E ðerfy mi wyf [‡]α ac ῶ y dechreyad ar diwedd. Mi rrof yr vn y sydd sychedic, o ffynon dwr y bywyd yn [*]rrydd.

7Yr vn orchfyga, y geiff etifeðy yr holl pethey, ac mi vyða Ddyw yðo ef, ac ynte vyð mab y miney.

8Ond yr ofnoc ac [*]anghredadwy ar [‡]casddynion a’r llyaswyr, ar pyteinwyr ar [‡]cyfareddwyr ar delw‐addolwyr, a phob celwddoc y rran hwynt y vydd yny pwll, ysydd yn llosgi o dan a’ brymstan, yr hwn ydiwr eil myrfolaeth.

9Ac vn or seith Angel, yrrein oeddent ar seith phiol ganthynt yn llawn or seith pla diwethaf y ddoyth attaf, ac ymddiddanoedd a mi, dan ddwedyd, [*]Dabre: mi ddangosaf ytti y priodasverch, gwreic yr Oen.

10Ac ef ym dugoeð i ymaith ynyr yspryd y [‡]’lan ychwel vawr, ac y ðangosoeð y mi y dinas vawr Caersalem santeidd, yn discin alllan or nef oddiwrth Ddyw.

11A’ gogoniant Dyw genthi, ae discleyrad hi oeð debic y vaen gwerthvawrysaf, megis maen Iaspar [*]eglaer mal crystal.

12Ac yrydoedd yddi [‡]vagwyr vawr ywchel a’ doyddec porth iddi, ac wrth y pyrth doyddec Angel, ac enwey yn escrivenedic, yrrein ydynt doyddec llwyth [‡]meybion yr Israel.

13Ar barth y Dwyrein yr oedd tri phorth ac ar du y Gogledd tri phorth, ac ar tu y Dehey tri phorth, ac ar y tu Gorllewyn tri phorth.

14A [*]magwyr y dinas oedd a doyddec [‡]gryndwal yddi, ac yndynt hwy enwey y doyddec ebostolion yr Oen.

15Ac yr ydoedd gan yr vn y ymddiddanoeð a mi, corsen aur y vessyr y dinas, ae phyrth hi, ae magwyr hi.

16A’r dinas y osodwyd yn bedwar [‡]ochrog ae [*]hud oedd cymeint ae lled, ac ef y vessyroedd y dinas ar corsen doyðec mil [‡]ystod: ac hud, ac lled ae hywchter sy yn [‡]ogymeint.

17Ac ef y vesyroedd y magwyr hi, [*]pedwar cuvyt a seith igein, wrth vessyr dun, [*]yr hwn yw, mesur yr Angel.

18Ac adeil y magwyr hi oedd o vaen Iaspar, a’r dinas oedd aur pur, yn debic y wydyr gloyw.

19A’ gryndwal magwyr y dinas oedd gwedy y thrwsio a’ phob rryw vaen gwerthfawr: y gryndwal cynta oedd maen Iaspar: yr eil o Saphir, y trydydd oedd o vaen Chalcedon: y pedwerydd Smaragdus.

20Y pymed Sardonix: y chweched Sardius: y seithfet Chrysolithus: yr wythfed Beryl: y nawfed Topazius: y decfed Chrysoprasus: yr vnfed a’r ddec Hiacinthus: y doyddecfed Amethystus.

21Ar doyddec porth doyddec perl oeddent, a’ phob porth ’sydd o vn Perl, a’ heol y dinas’ sy aur pur, mal gwydyr disgleyredd.

22Ac ny weleis i vn demel yndi: cans yr Argl=Ddyw hollallvawc a’r Oen, [*]yw y themel hi.

23Ac nyd rreid yr dinas, wrth yr hayl, nar lleyad y [‡]’oleyo yndi: cans gogoniant Dyw y goleyoeð hi, a’r Oen yw goleyni hi.

24Ar bobyl cadwedic y rrodiant yny goleyni hi: a’ Brenhinoedd y ddayar y ddugant y gogoniant ac anrrydedd yddi hi.

25Ac ny chayer y phyrth hi can [*]trwyr dydd: ny vydd ddim nos yno.

26A’ gogoniant, ac anrrydedd, y Cenedloedd a dducir yddi.

27Ac nyd a y mewn yddi dim aflan, neu beth bynac y weythio [*]casineb ney gelwddey, ond y rei y escrifenwyt [‡]mewn Llyfr bowyd yr Oen.

[‡] 21:2 ‡ eu, ei, i, hi

[*] 21:3 * lluestyy

[‡] 21:6 ‡ Alpha ac Omega

[*] 21:6 * rat

[*] 21:8 * digred, yr ei eb gredu

[‡] 21:8 ‡ yr ei sceler

[‡] 21:8 ‡ swyuwyr, sibyldēwyr

[*] 21:9 * Dyred, Degle

[‡] 21:10 ‡ vynydd

[*] 21:11 * crystallizanti

[‡] 21:12 ‡ gaer, vur

[‡] 21:12 ‡ plant

[*] 21:14 * Llat. murus.i. mur, gwal

[‡] 21:14 ‡ sail

[‡] 21:16

[*] 21:16 * hyd

[‡] 21:16

[‡] 21:16 ‡ gogymetrol

[*] 21:17 * cant a’ .44 cuvydd

[*] 21:17 * ys ef

[*] 21:22 * est

[‡] 21:23 ‡ lewychy, dywynu

[*] 21:25 * ar hyd

[*] 21:27 * fieiddbeth

[‡] 21:27 ‡ yn

Pen. xxjj.

Auon dwfr y bywyt. 2 Ffrwythlawndep ngoleuni dinas Dew. 6 Yr Arglwydd byth yn rhybyddio ei weission am betheu y ddyvot. 9 Yr Angel eb vynu ei addoli. 18 Gair Dew nyd iawn amgwanegu dim arno na lleihau dim o hanaw.

22

1AC ef y ddangosoedd y mi afon pur o dwr y bowyd yn dysclaero mal y crystal: yn dyfod allan o eisteddle Dyw, a’r Oen.

2Ynghanol y heol hi ac o [‡]ddwy ochor yr afon, yr ydoedd pren y bowyd, yr hwn oedd yn dwyn doyddec rriw ffrwythey ac y rroeð ffrwyth pob mis, a’ deil y pren a vvasanaethei y iachay y nasioney.

3Ac ny vydd dim [*]rrec mwy, ond eisteddle Dyw ar Oen y bydd yndi, ae wasanaethdynion y wasnaethant arno ef.

4Ac hwy y welant y weyneb ef, ae Enw ef y vyð yny talceni hwynt.

5Ac ny vydd yno dim nos mvvy, ac nyd rreid yddynt dim canwyll, na goleyad yr haul: can ys yr Arglwydd Ddyw ysydd yn rroi yðynt goleyni, ac hwy y deirnasant yn dragywydd.

6Ac ef y ddwad wrthyfi, Y geiriey hyn ydynt ffyddlawn a’ chywir, [‡]ar Arglwydd Ddyw y proffwydi sanctaidd y ddanfonoedd y Angel y ddangos yddy wasnaethwyr y pethey ysydd reid y gyflewni ar [*]vrys.

7Syna, yr wyf yn dyfod ar vrys, [*]Bendigedic yw’r vn y gatwo geiriey proffedolaeth y Llyfr [‡]yma.

8Ac mi wyf Ioan, yr hwn y weleis ac y glyweis y pethey hyn; a’ phan ddarfoedd ymi y clywed ae gweled, mi syrthies y lawr y addoli gair bron traed yr Angel, yr hwn y ddangosoedd ymi y pethey hyn.

9Ac ef y ddwad wrthyfi, Gwyl na vvnelych: cans cydwasnaethwr yr wyfi a thi, ath vrodyr y Proffwydi, ar rrei ydynt yn cadw geiriey y Llyfr hwn: addola Ddyw.

10Ac ef y ddwad wrthyfi, Na sela geirey pryffodolaeth y Llyfr hwn: can ys y mae’r amser yn agos.

11Yr vn ysydd anghyfiawn, bid anghyfiawn [‡]eto: ar vn y sydd [*]vudr, bid [‡]vudr etto: ar vn ysydd cyfiawn bid cyfiawn etto: ar vn ysydd santeið, bid santeidd etto.

12A’ syna yrwyf yn dyfod ar vrys, am gobrwy ysydd gyd a mi y rroddi y bob [*]duyn yn ol y [‡]vutho y weithredoedd.

13Mi wyf α ac ω, y dechreyad ar diwedd, y cyntaf ac dywethaf.

14Bendigedic yvv y rrei, y wnelo y’orchmyney ef, mal y gallo y cyfiawnder hwy vod ymhren y bowyd, ac y gallont ðyfod y mewn trwyr pyrth [*]yr dinas.

15Can ys or ty allan y bydd cwn, ar [‡]cyfareddwyr a’ phytteinwyr, a llyaswyr a’ delw‐addolwyr, a phob vn y garo ney y wnelo celwydd.

16Myvi Iesu y ddanvones vu Angel, y dystolaethu y chwi y pethey hyn yn yr eglwysi: mi wyf gwreiddyn a’ chenedlaeth Ddavydd, ar seren vore eglur.

17Ar ysbrud ar priodasverch ydynt yn dwedyd, Dabre. A’r vn y wrandawo, dweded, Dabre: A’r vn ysyð sychedic, doed: a’r vn y vyno, cymered dwr y bowyd, yn [*]rrydd.

18Can ys yr wyf yn [‡]dangos bob vn y wrandawo geiriey pryffodolaeth y Llyfr hwn, o [*]dyd [*]vn duyn ddim at y pethey hyn; Dyw y ddyd atto ef y plae, escrifenedic yny Llyfr hwn.

19Ac o thyn vn duyn ymaith ddim o ’eiriey’r Llyfr y proffedolaeth hon, Dyw y gymer ymaith yrran allan o lyfr y bowyd, ac allan or dinas santeidd, ac oddiwrth y pethey y escrifenir yn y Llyfr hwn.

20Yr vn y sydd yn tystolaethu y pethey hyn, ysyð yn dwedyd, Yn siccir, yrwyf yn dyfod ar vrys, Amen. Velly dabre, Arglwydd Iesu.

21Rrad eyn hArglwyð Iesu Grist y vo gyd a chwi oll, Amen.

FINIS.

[‡] 22:2 ‡ bop-parth

[*] 22:3 * melltith

[‡] 22:6 * a’r

[*] 22:6 ‡ vyr, yn vyan.

[*] 22:7 * Gwynvydedic, dedwydd.

[‡] 22:7 ‡ hwn

[‡] 22:11 * yn oystat

[*] 22:11

[‡] 22:11

[*] 22:12 * vn

[‡] 22:12 ‡ bo

[*] 22:14 * ir

[‡] 22:15 ‡ swynwyr, swynoglwyr, rhinwyr

[*] 22:17 * rrat

[‡] 22:18 ‡ cytystio

[*] 22:18 * angwanega

[*] 22:18 ‡ neb

XXA

RHAGAIR

Yn 2017 paratowyd fersiwn digidol o argraffiad 1850 o'r cyfieithiad Cymraeg cyntaf o'r Testament Newydd, i ddathlu 450 mlwyddiant ei gyhoeddi yn 1567. Cafodd y gwaith ei gwblhau gyda chymorth MissionAssist, a’i roi ar Ap Beibl, ar wefan www.bibles.org ac ar YouVersion.

Defnyddiwyd y fersiwn digidol o argraffiad 1850 yn sylfaen i baratoi y fersiwn digidol hwn o argraffiad cyntaf y Testament Newydd 1567, ond yna fe gafodd ei olygu a’i wiro yn fanwl ochr yn ochr â’r gwreiddiol. (Seiliwyd y gwaith golygu hwnnw ar ddau gopi o argraffiad gwreiddiol 1567, sef copi sydd yng nghasgliad Cymdeithas y Beibl yn Llyfrgell Prifysgol Caergrawnt, a’r copi a gafodd ei osod ar Oriel Ddigidol Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn 2017.)

Mae'r fersiwn digidol hwn o Destament Newydd 1567 yn dilyn y gwreiddiol mor agos ag sydd modd, ond gan ddefnyddio teip cyfoes. Golyga hyn ein bod wedi cadw y camgymeriadau argraffu a welir yn y gwreiddiol[‡]a hefyd unrhyw anghysonderau rhwng y marcwyr troednodyn sydd yn y testun a’r marcwyr ar ochr y ddalen. Ond er mwyn hwyluso'r darllen y mae teip ‘llythyren ddu’ y gwreiddiol wedi ei osod mewn teip Rhufeinig cyffredin yn y fersiwn digidol, a’r llythrennau a'r geiriau sydd mewn teip Rhufeinig yn y gwreiddiol mewn teip italig llai ei faint yn y fersiwn digidol. Defnyddir yr union lythrennau sydd yn argraffiad 1567, gan gynnwys ð, ā, ē, ō, ū ac æ. Mae ð i’w darllen fel ‘dd’, ac mae llinnell uwch ben llafariad yn cynrychioli'r llythyren ‘n’ neu ‘m’ sydd i’w dilyn.

Mae dwy briflythyren ar ddechrau'r gair cyntaf ym mhob pennod. Yn y gwreiddiol roedd y llythyren gyntaf yn addurniedig a'r ail lythyren yn briflythyren.

Am wybodaeth bellach am Destament Newydd Salesbury, gweler Isaac Thomas “Y Testament Newydd Cymraeg 1551-1620” (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976.)

Un fantais fawr i’r fersiwn digidol hwn yw y gellir ei chwilio.

XXB

Richard can ’rat

DYW Episcop Menew, yn damuno

adnewyddiat yr hen ffydd catholic a’

gollauni euangel Christ ir Cembru oll, yn

enwedic i bop map eneid dun o viewn

ey Escopawt.

Ac o herwydd bot y gair hwn Estefn gwedy treulo cymeint gan davodae’r bopul anllythyrenoc, a’ heddyw yn ancydnabyddus gan escaeluster y gwyr Eglwysic, nineu a gymerwn eilchwyl y gair yn vwy cyfan, vegis canmwyaf y mae oll nasioneu Cred yn ei arver: a’ phoet da y treulier eto rhac llaw. A’ thrwy Dduw ny bydd ny‐mawr o vlynyddeu nes eto myned y gair Testament yn ddigon sathredic, cyffredin, Cymroaidd, ac yn gwbl ddyallus ei iawn arwyddocaat. []Testament gan hynny a arwyddocaa weithie yn yr scrythyr ’lan llywodraeth, neu ordinhaad, a’ hynny trwy ymadrodd ar ddāmeg, a benthygio cyfflybrwydd o i wrth yr hei a font yn mynet i farw: arfer yr heini yw gwneuthyr testament: sef testlaythy i wollys ar llywodraeth a fynnot i fod ar i hol ar ey da ae dynion. Weithiau arwyddocau a wna y peth a cymuner, ac a wollyser trwy figur a elwir trawsgymeriat: ac felly i gellir galw maddeuaint y pechodae, testment. []Y trydydd modd ai cymer yn lle rhwym neu ammot sy rhwng Duw a dyn. Can ys Duw ai rhwymawdd ef i hun i ni mewn ammodae, yr hai a fynnawdd ef i bot yn gyhoedd, ae hespesu: lle mae i ni welet beth sy i ni yw gael canthaw: pa ymwared, pa ymddiffin, pa ytifeddiaeth, pa ymgeledd, a’ pha ddayoni. Ac or tu arall, beth sy i ni yw wneuthur tra fom mewn pererintot y byt hwn: beth i mae Duw yn y ofyn cenym, pa wasanaeth ae boddhaa, pa fuchedd ai bodlona, ac fydd cymradwy cantho. Dyn herwyð llwgr i natur ni wyr ðim o ðiwrth Dduw, onis cyrch or Testament hwn. Yma yn vnic i ceir gwybodaeth am ordinhaad, llywodraeth, a’ thragwyddawl wollys Duw: pa anrhydedd, addoliant, a’ gwasanaeth a fynn, pa grefydd, pa ’orchmynion, a’ pha fuchedd a eirch. Duw nit oes ynthaw newidiat, nac anwadalwch. Yr vn Duw yn yr hen Testment, ac yn y Newydd. Ac am hynny vn Testment ywr Hen a’r Newydd, ar ran devnydd, sylwedd ac ansawdd. []Galw a wneir yr hynny cymmaint oll a ddangosawdd Duw oi wollys, ae lywodraeth, oi ’ofynion, ae ’orchmynion, ir pobl hen cyn geni Christ, yr hen Testment. Heb wahan yn y byt ir hynny rryngthynt a phobl y testmēt newydd, onit cymaint a fyddai rhwng dau ddyn i rhoit cnau vddynt, ir naill i rhoit hwynt yn i cibae: ir llall yn barawt wedi i gwiscio. Y cyfflybrwyd hwn a ðwc yn eglurach beth dyall it i ar y gwahanieth rwng y ddau pobl (cymer hynn gida thi: ni pherthyn estyn cyfflybrwydd yn rhybell) velly gan hynny nit o ran y crefydd, ond o ran y modd ir adroddit, ac i dyscit y crefydd i mayr gwahan. Yr hen pobl i rhoit crefydd Duw, a’ Christynogaeth Christ attunt tann elfenay bydol, tann ffyguray, cyscoday, arwyddion, ac amryw ceremoniae, ac ymweini corphorawl. Yn yr hein, a’ thann yr hein oi dosparth ai deongl, oe egori ai esponio i ceid pwyll, ac arwyddocaat sprydol am tracwyddawl wollys Duw ay gyfraith, a’ dyfodiat Christ mewn cnawt, eu ddioddefaint a’ phrynnedigaeth y byt. []Pobl y Testament newydd herwydd dyfodiat Christ a gowson rhydit a’ gollyngtot o wrth oll ceremoniae, ffyguray, ac eraill, y rhac ddoydedic arwyddion, ac a roir attunt tracwyddawl wollys Duw, y crefydd, ar Christynogaeth yn agoret, ddiymgudd, mewn ysprydolaeth a’ gwir yn i rhith eu hun. Yn y Testment newydd yr arwyddion ar oll ceremoniae corphorawl a giliasont, a ddarfuont, ac a ddiflannasont. []Dau arwydd heb fwy a ordinhaodd Christ i bobl y testment newydd: Bedydd a’ Chymmun, ne val y gailw S. Paul Swper yr Arglwydd. Hefyt yr hen testment a’ ordinhaodd Duw tros amser i vn genedl, sef ir Iddewon yn vnic: y testment Newydd a gyrydd atto oll genhedloedd y byt, heb wahan rhwng nasiwn ai gilied. []Bellach may cenytti amcan pam i gelwir y naill yn Hen, ar llall yn Newydd: yn hen am i fot yn dyscu tracwyddawl wollys Duw, y gwir crefydd a’ christynogaeth yr hen pobl cyn geni Christ: yn newydd am i fot yn dyscu yr vn peth ir pobl wedy geni Christ: yn hen am i fot yn dyscu vn genhedlaeth yn vnic, sef yr iuddewon: yn newydd, am i fot yn dyscu oll genhedloeð y byt yn ddiwahan. Yn hen am i fot yn dyscu trwy arwyddion elfenay bydol, a’ ceremoniae corphorawl: yn newydd am i fot yn dyscu yn ’olau ddiymgudd trwy ysprydolaeth a’ gwir yn i ritth i hun. Cymer ef ith law, fymrawd, a’ darllain: yma i cei welet ple i buosti gynt, yma i cei ymgydnabot ath hen ffydd, ar Christynogaeth ganmoladwy oedd cenyt gynt. Yma i cei’r ffydd a ymddiffynaist hyd at tan a’r cleddyf, ac i merthyrwyt dy crefyddwyr ath rei dyscedic gynt yn i chweryl. Ti ond antur, dierth yw cenyt glowet fot dy hen ffydd di ay hanes or Testament, a’ gair Duw: can ys ni welaist irioed y Bibl neu’r Testament yn Gymraeg nac mewn scrifen, nac mewn print. Yn lle gwir ni ffynnoð cenyfi irioet gael gwelet y Bibl yn gymraeg: eithr pan oeddwn fachcen cof yw cenyf welet pump llyfr Moysen yn Gymraeg, o fewn tuy []ewythyr ym ’oedd wr dyscedic: ond ni doedd neb yn ystyr y llyfr, nac yn prisio arno. Peth amheus ydiw (ir a wnn i) a ellit gwelet yn oll Cymru vn hen Bibl yn Gymraeg ir penn golledwyt ac i speliwyt y Cymru oi oll lyfray, mal i doydais or blaen. Eithr diammay yw cenyf fot cyn hynny y Bibl yn ddigon cyffredin yn Gymraeg. Perffeithrwydd ffydd y merthyron, eglwyswyr a lleigion a sonnais vchot amdanut, sy brawf cadarn fot yr Scrythyr ’lan centhynt yn i iaith eu hunain. Can ys nid oes dim cyn ablet i sicorhau ffydd mal i bo gwiw can ðyn ddyoðau marfolaeth yn i chweryl ac ydiw gair Duw i bo dyn yn i wybot, ac yn i ddyall y hun. Val hynn hefyt i dowait Eusebius de preparatione Euangelica, lib. 9. Predicatum est itaquə Euangelium breui temporis spacio in toto orbe terrarum, et Greci at Barbari quæ de Iesu scripta erant patrijs literis patria que voce exceperunt. Yr efengil (medd ef) a bregethwyt mewn byr amser yn yr oll fyt, ar Groegwyr ar barbariait a erbyniasont yr hyn a scrifennit am Iesu, yn llythrenae, ac yn iaith y wlat. Wrth y geiriay hyn i gallwn ddyall fot y Testament nit yn vnic yn iaith y Brytaniait, eithr hevyt yn iaith pob gwlat a gretai i Christ. Y trydydd rheswm yw hwn, may cenym ni yn Gymraeg amryw ymadroðion a’ diharebion yn aros fyth mewn arfer a’ dynnwyt o berfedd yr scrythyr ’lan, ac o ganol Efengil Christ. Yr hyn sy profedigaeth digonawl vot yr Scrythyr ’lan yr gyffredin ym hen pob bath ar ddyn, pan i dechreuwyt hwynt, a phan i dycbwyt i arfer gyffredinol. Myfi a nota ac a ddyga ar gof yt rai o honynt. Yn sathredic i doydir, A’ Duvv a digon: heb Dduvv heb ddim. O ble i cad hynn o ddysceidieth, ple i mae i wreiddin ae warant? onit hyn yw gyriat a’ chloedigaeth yr oll Scrythyr ’lan? onit hynn i mae ’r prophwydi, a’r psalmae, a’r Testament newyð trwyddo yn i ddyscu i gristion o ddyn? Nit rhaid yma fanwyl chwilio am testiolaeth: rheitiach, yw can i bot mor amyl, edrych pa rai a ddewiser, a pha rai, i geisio byr hau’r traythawt, a adawer. Mal hynn i dywait y prophwyt Dauyd,

[*]Yr Arglvvydd sy bigail ym, ni bydd arnaf eisie.

Ef a bair ym orphovvys mevvn porfa ’las, ac am arvvain gar llavv dyfredd arafaidd.

Ef a ymadfertha vy enait, ac am tovvys rhyt llvvybray vnion ir mvvyn eu Envv.

A’ phe rhodivvn rhyt glynn cyscot angae, nit ofna ddrwg, am dy vot ti gyda mi: Dy wialen ath ffon hwy am cysurant. &c.

Chwi a welwch yn y psalm yma vn o wraidd: y ddihareb sy cenym, ac a glowch yr vn bwyll yn y psalm ac syn y geiriae hynn. A Duvv a’ digon. &c. darllain y rhan ddiwaytha or pumet penn o Evangel Mathew, lle i mae Christ Arglwydd yn erchi i ni na bom gofalus am beth yw fwyta, ac yw yfet, ac yw wisco: ac yn eichi y ni cymeryt siampl o adar yr wybr a lili’r meysydd: rhain i mae Duw yn i diwallu o borthiant a gwisc. Ac am hyny i perthynae i ddyn nad amheue ymgeledd a’ gallu Duw, a’ chredu i cowira ef i addewid, sef i bydd pob peth yn ddiandlawt ir neb a ofalo yn gynta am teyrnas Duw ae chyfiownder. Ac am hyny gwir yw’r ddihareb, A Dvw a’ digon. Ystyria yma hefyt hyn a ddowait Christ yn y. ix pen o Evangel Luc, [*]Beth a dal i ddyn ynill yr oll fyd ae ddistrowio i hun, neu i golli i hun? Canys pvvy bynac a gvvilyddio om pleit i, am geirie: o bleit hvvnvv i cvvelyddia Mab y dyn pen ddelo yvv ’ogoniant. &c. ac velly rhagoch. Yn yr ymadroddion hyn, ac yn y geirie sy nesa o vlaen yr hain yn y penn doydedic, i gweli gadarnhau y ddarn arall ir ddihareb, sef Heb Dduvv, heb ddim. Tro bellach at yr. viii. pen o ’pystel Pawl abostol at y Ruueniait. [*]Beth ddoydvvnn i gan hynny vvrth y pethae hynn? O bydd Duvv gida ni, pvvy a all fod eyn herbyn? Rhwn nid arbedodd i Vab y hun, eithr ae rhoddes trosom ni, pa fodd nas rhydd ef hefyt pob peth y‐ni gidac ef? Nid rhaid ym boyni ymhellach i ddwyn ar ddyall yt o ble i tyfodd dihareb y Cymro. A’ Duw a digon: heb Dduw, heb ddim. Yn yr Scrythr ’lan i mae i gwraidd, ey hanas, ae dechreuad. []Ond (y sywayth) cyd bo’r ddihareb yn aros y mysc y Cymru, ar geiriae ’n gyffredinawl, etto hi a golles yn llwyr i ffrwyth. []Edrych ar ddull y byd, yno i cei brofedigaeth. Mae ’n gymaynt trachwant y byd heddiw i tir ’a dayar, y aur, ac arian, a’ chowaeth, ac na cheir ond yn anamyl vn yn ymddiriet i Dduw, ac yw addaweidion. Trais a lladrad, anudon, dichell, ffalster, a’ thraha: a rhain megis a chribynae mae pob bath ar ddyn yn casclu ac yn tynnu atto.

[]Ni fawð Duw y byd mwy a dwr diliw; eithr mae chwant da’r byd wedi boddi Cymru heddiw, a’ chwedi gyrru ar aball pob ceneddfae arbennic a rhinwedd dda. Can ys beth yw swydd ynghymru heddiw ond bach i dynu cnu a chnwd ey gymydoc attaw? beth yw dysc gwybodaeth a’ doythineb cyfraith ond drain yn ystlys y cymedogion i beri yddynt gilio hwnt? Amyl ynghymru, ir nas craffa cyfraith, i ceir neuadd y gwr bonheddig yn noddfa lladron. Maddeuwch i mi hyn o gaswir: herwydd precethu’r caswir ys y yn siars y precethwr: am hyny pe rryngwn voð dynion ny vyddwn wasnaethwr Christ, yr hwn y glywaf ey lef yn im clust yn wastat yn sonio, Llefa yn gtoch, nac arbet: dyrcha dy lais val trwmpet, a’manec im popul eu henwiredd ai pechoteu: nyd ynteu molach, nyd gweniaith, nyd petheu bodlon. Am hyny y dywedaf, oni bai fraych ac adain y gwr bonheddig ni bydday ond ychydig ladrad ynghymru. Mi a wn fod boneddigwn o wyr da ac yn casau lladrat, ac yn difa lladron: nid wyfi yn doydet dim yn erbyn yr heini. Ni chafi o ennyt yma fanegi yr anrhaith a wnaeth chwant da byd, ac angrhedinieth i addaweidion Duw ar bob rryw ddyn ynghymru o eisie dysceidieth yr ysctythr ’lan, a’ chydnabod a’ chowirdeb a grymm y ddihareb sy gyffredinol yn i mysc, A’ Duvv a’ digon heb Dduw heb ddim. Yn nesa at hyn, ni a gymerwn yr ymadrodd hwn, sef A’ gair Duw yn vcha: ymadrodd cyffredinawl ydyw yn yngwlad i, pann amcano dyn ddoydet, gwneuthyr, neu fyned y vnlle, val hynn i dowait, [*]Mi a wna, mi a ddoyda, neu mi af ir man a’r man a gair Duw yn vchaf. Evengelaidd a’ chrystynogaidd yw ’r ymadrodd hwn a’ chytun ar scrythyr ’lan or lle i ganed ac i magwyt. Can ys vellyn e dowaid y prophwyt Dauyd, Vnion yw gair yr Arglwydd, ae oll weithredoedd ef y sy ffyddlon, ac ychydig rhag llaw. Trwy ’air yr Arglwydd i gwnaethpwyt y nefoedd ae oll byddinoedd hwy, trwy yspryt eu enau. Psalm. 33. A’r prophwyt Esai yntau. At y gyfraith ar prophvvydi, oni ddoydant hwy ’ar ol y gair hwn: hyny fydd am nad oes goleuni ynthunt. Esai. 8. Christ yn y. xxiiii. pen o Mathew. Nef a dayar a gerddant, eithr fyngeiriau i nid ant heibio. A’ chrachefn O car neb fi, ef a geidw fyngair i. Io. 14. yn y mannae hyn i mae hawdd gwelet o ble ir hanoedd yr ymadrodd hwn, A’ gair Duw yn vcha. Pan ddechreuwyt a’ phan ddycbwyt yr ymadrodd hwn i arfer gyffredinawl i rydoedd gair Duw yn anrhydeddus, ac yn fawr y bri arno. Can ys pan ddoyto dyn, A’ geir Duvv yn vcha, cymeint yw a’ phe doydei, Trwy na bo yn erbyn gair Duw, neu, a gair Duw yn caniadu: neu trwy i vod yn gytun a gair Duw mi a wnaf, neu mi a ddoyda hynn neur llall. Wrth hyn credu i royddynt yn yr amser hwnw nad oedd iawn yddynt wneuthr, na doydet dim yn erbyn gair Duw. Dyna ffydd a chrefydd y Cymru gynt a ddyscent wy or scrythyr ’lan, o ’air Duw, ac o Evangel Iesu Christ. Eithyr i ble y tynnoð Eglwys Ruuain hwynt wedy hynny? Yn wir nid i adael gair Duw yn vcha, ond yw ddistyru ae fychanu. Gair Duw a ddowait, Na vvna y tyhun ddelvv gerfedig, na llun dim y sy ’n y nef vchod, neu yn y ddayar isod, nac yn y dvvr dan y ddaayar: nac ymostvvng vddynt, ac na addola hvvynt. Ni allesit rhag cwilidd ddwyn delwae ir Eglwys ai addoli hwynt (megis i mae arfer Eglwys Ruuain) pe gadowsit gair Duw yn vchaf.

Can ys vn or deg gorchymyn Duw ydyw, Na vvna y ty hun ddelw. &c. yma i cei di weled dichell Antichrist. Ar ol y Senedd neu’r gymanfa yn Constantinopol tan [‡]Constantinus yr Emerodr lle i roeð. 330. o escopion pan oedd oed Christ saith cant a’. xxxix. ac ar ol ir escopion hynny trwy awdurdot gair Duw wahardd delway tros yr oll Chrystynogaeth, wedi marw Constantin ynghylch pan oedd oed Christ saith cant a. lxxiii. Elen y Vam ef a alwodd cymanfa o. 330. Escopion yn Nicea, a’ thrwy eiriol Elen yr escopion hynny a ymddiffynnasont ddelway yn erbyn gair Duw, ac a parasont trwy awdurtot gosot delway yn yr Eglwysi, ai addoli hwynt. A’ rhac cael or oll fyd vai arnynt hwy neu ey plait, hwynt a barasont tynnu vn or dec gorchymyn ymaith, sef hwn oedd yn gwahardd delway, ac i gadw y rhifedi hwy dorasont vn gorchymyn yn ddau, sef y gorchymyn diwaytha. Ni allasont wy wneuthyr hynny ynghorph y Bibl ond am y Copiae or. x. gorchymyn a roid allan, ac a ddyscit yn yr Eglwysi, ac i yscolheigion: ni cheit yn vn or heini yr ail gorchymyn sy’n gwahardd delway. Y mae cenyfi hen copiae i brovi bot hynn yn wir. Hefyd pan oeddwn i yscolhaig val hynn i dyscay’r effeiriait y. x. orchymyn.

[]Vnum crede Deū, ne iures vana per ipsum.

Sabatha sanctifices, habeas in honore parētes.

Ne sis occisor fur, moechus, testis iniquus.

Alterius nuptam, non rem cupies alienam.

Dyma adael allan yr ail gorchymyn Duw yn gyfan, rhac cael cwilidd am i gwaith yn ymddiffin delwae, os goddefit ir pobl wybot a’ gwelet, vod gorchymyn Duw yn erbyn delwae Val hyn i rhoðai Autichrist ae weision air Duw yn isa, ac nid yn vcha mal i roedd ffydd y Cymro gynt yn doydet. A’ gair Duw yn vchaf. Y geiriae hyn pwy bynac ae cymer hwy cantho megis canwyll yn i law, hwy a gyhuddan, ac a ddangosan lawer o frynti, ac o oferedd crefydd Ruuain, yr hwn nyd oedd ddim amgen, val ymae’r ddiareb, onid siomi Duw a manach marw: ond ni chafi dario, rhaid i mi dalvyrru ’r araith rhac bod yn rhyhir.

[*]Y trydyð ymadrodd cyffredinol y mysc y Cymru a dynnwyt or yscrythr ’lan yw hwn, Y mab rhad nid oes yma onid tri gair byr o vn silla bob gair, etto maynt yn cynhwyso llawer o synwyr ac o addisc sprydol, yr hyn i mae ’r trydydd penn ar pedwerydd o epystl Pawl at y Ruueiniait, yn benna yn i ddyscu, a llawer man or scrythur ’lan heb law hynny. Yr vn addysc a gei di yn y geiriau hynn Y Map rhad oi chwilio ai gorofyn: Map rhad i gelwir Christ Iesu am i vod ef trwy’r pridwerth a wnaeth ef trosom ni ar pren Croes, yn purcasu i ni trugaredd y Tad or nef i faddan i ni eyn pechodae yn rhad heb i ni ryglyddu dim, heb na thal na gwerth ond yn rhad. Nid am eyn gweithredoedd ni i cyfiownir ni gar bron Duw: eythyr yn rhad trwy trugaredd Duw a purcasodd y map rhad i ni. [*]Fydd a dycia i ni gan hynny gar bron Duw: can ys ffydd a gymer afael, ac a dderbyn attei, y trugaredd a pnrcasodd y Map rhad i ni. [*]Am hynn i dowait Pawl Abostol, Barnu i ddym i cyfiownir dynn trwy ffydd heb vveithredoedd y gyfraith. Nid oes dyn ac ni bu irioed a ddichin ymddiriait yw weithredoedd y hun. Can ys llygredic yw natur dyn ac amperffaith yw i weithredoedd ie mal i dowait y prophwyt [*]Esai mal y cadach budyr ydyntwy gar bron Duw. Ac am hynny i dowait Christ, Pan ddarffo yvvch vvneuchyr cwbl a ’orchymynyt yvvch doydvvch ych bod yn vvasnaethwyr amproffidiol. Luc. 17. Fydd a dderbyn drugaredd Duw trwy Christ Iesu yn cyfiowni ni gar bron Duw, ac nid gweithredoedd. Ir hynny lle bo ffydd, e fydd gweithredoedd: can ys ffrwyth ffydd yw gweithredoedd. O blegit mal na byð tan heb wres: velly ni bydd ffydd heb weithredoedd da. Eithr er hynny y gyt llwyr ith twyllwyti os wytti yn tybait i dichin dy weithredoedd dy gyfiowni di gar bron Duw: ymwrthot ath weithredoedd, cydnebydd ath amhuredd, ath anallu, ymddyro yn gwbl i drugaredd Dduw. Cyfadde yn dy golon a’ chred yn gry, yn ffrwythlon, ac yn ddiammau: hyn yw cyrch a chloediggeth yr scrythyr ’lan trwyddi: purcasu o Christ i ti faddenaint dy bechodau yn rhad. Ac am hynny gwir yw gair y Cymro a dynnodd ef gynt or scrythyr ’lan, pan alwodd ef Christ, Y Mab rhad. Nid oedd rhaid i ti arf well yn dy law i ymladd yn erbyn Pelagius, ar gaulith ar heresi a osodes ef allan ynghylch puredd natur dyn oi enedigaeth, a’ gallu dyn i ymgyfiowni gar bron Duw, trwy gyflewni ’r gyfraith ai weithredoedd i hun: neu yn erbyn Athraweth llygredic Eglwys Rufain, a’r yscol awdurion, yn dyscu i ddyn ymgodi or pechawt a wnaeth ef wedi bedydd, trwy benyt, sef dolur calon, cyffes genau, a’ thaledigeth gweithred, (nid wyfi yn gwrthot yr vn or tri hyn yn i iawn ddyall, ond yn i ddyall hwyntwy) i wrthladd yr hain oll nid rhaid arf well nor ddysc a gynhwysir yn y byr eiriau hynn, Y Mab rhad, ac yn yr scrythyr ’lan lle i cafas y geiriau hyn i dechreuad ai tadogaeth. Mae cenyf lawer heb law hynn o ddiharebion ac ymadroðion arferedic ymysc y Cymru, sy ae dechreuad, ae hanes o ’air Duw. Ac am hynny yn dystion vod yr scrythyr lan, a’ gair Duw yn gyffredinol gynt gidar Cymru mal i mae ’r hain. Ni[*]lafur ni weddia, nid teilwng yddo y fara. Eglwys pawb yn i galon. Cyn[*]wiried ar Evangel.[*]Pan nad rryvedd na thyf post aur trwy nen ty yr enwir? Drwg i ceidw diawl y was. I Ddvw i diolchwn gael bwyt gallu i vwytta. Onid pechot gan Ddyw y mi. &c. Rhad tuw ar y gwaith, ac eraill or fath hynn. Brys sy arnafi i fynd ir penn rrac sevrdanu ’r darlleydd, ac am hyny nid wyf yn tynnu o hyd, ac yn egori yr hain megis i gwneuthym am y rhai vchot. Llyfr braisc a ellit i wneuthyr o honyn, a’ roe wybodaeth a’ goleuni, am hen ffydd y Brytaniait, ac am pob pwnc ac y sy heddiw mewn ymryson rhwng y Rhufenyddion ar Evangelyddion. Hefyt, nyd cwbl anghysson vyðei gymeryd yma destolaeth or Enwe arveredic cynt ar y Cymbru, megis Abraham, Escop Menew: Adda Vras, vn or Beirdd: Aaron, vn o bennaethe gwlad Vorgan: Asaph, Escop llan Elwy, 590. Daniel, yr Escop cyntaf ym‐Bangor, 550. Dauid, neu Ddewi, yr Escop cyntaf ym Menew. 640: Iaco ap Idwal: Ioseph Escop Menew: Matusaleh: Samuel Beulan, offeiriat dyscedic, 640. Samson, y chwechet Archescop ar higen ar dywethaf ym‐Menew, 560. Sele: Susāna, a’r cyfryw eraill, yr rain y geffir yn vynech yn llyfru Achey a’ Chronic, hen Recordeu, Registreu, a’ Siartereu. A’ mi vedwn ddangos ychwi mewn carp o Siarter hen ddyhenydd, y sydd yn perthyn im Escopawt i yma Venew, vot vn ai enw []Noe, yn Vrenhin Dyvet. Ac na bei ond wrth hynn y mae yn ddigon credadwy gan pwy pynac a wyr yr arver heddyw ar enwy plant yn yr Eglwysi cywair‐grevydd, vot yr Scrythur ’lan yn wybodedic iawn gā eyn Henafieit ni gynt. O blegit yr vn modd oedd ey devot hwy yn y hamser a’r enwy eu plant ar henweu a ddarlleynt yn yr yscrythur ’lan, ac y mae ’r bobloedd yn awr lle mae’r Scrythur ’lan wedy ei thynnu yn y hiaith y hunain. May cenyfi hefyd ddarn o waith Taliessin ben beirdd, a ddychin goffay iti beth or hen fyd a fu gynt: ac efe oedd yn amser Arthur, ac yn amser Maylgwyn Gwynedd wedi Arthur rhwn ydoedd frenin Bryttayn pan ydoedd oed Christ ynghylch. 550: val hyn i dowait ef. Gwaer effeiriait byt, nis[*]angreifftia gvvyt, ac ni phregetha. Gwae ni cheidvv eu[‡]gail, ac ef yn figail, ac nis areilia. Gvvae ni cheiddvv i ddefait, rhac bleiddie Rhueiniait ai ffon glvvpa. Ir nad wyfi yn amcanu dosparth y penillion hynn ae cyfflybu hwynt at ’air Duw yn fanylaidd mal i gellit yn hawdd, etto mi a nota i ti ddeubeth ynthynt wy. Vn peth yw hyn: ymarn Taliessin, swydd yr effeiriat yw ceryddu pechot a phregethu. Yn sicir velly i dowait yr scrythyr ’lan hefyd. Darllain y lviii. pen o Esai yr Prophwyt, a darllain yr xvi. pen o Evangel Marc lle i dowait Christ wrth i ddyscyblō, a’ thrwyddynt wy wrth effeiriait y byd. Evvch ir oll fyd a’ phregethwch yr Evangel i pob creadur, ac velly rhagoch. [*]Ni dowot Christ wrthynt, Ewch ac aberthwch tros y byw ar mairw. Christ i hun a aberthodd i gorph ar pren croes tros pechodau ’r byt, a’ thrwy vn vnic offrwm ac aberth i perffeithiodd ef yn dragwyddol yr hai a santeiddier: ny ellir i aberthu ef drachefn: o bleit yno i byddae raid iddo ef farw drachefn. Ac am hynny mae effeiriait Ruuainol yn espelio Christ am i foliant ae’ogoniant, pan gymront wy arnynt aberthu tros y byw ar mairw. Yr yscrythyr ’lan syn gwahardd yddynt wy hyn, ac yn gorchymyn yddynt wy pregethu. Hwynt wythe a wnant yr hyn a waharddwyt yddynt, ac nid ymyrant ar hyn a orchmynwyt yddynt. Yr ail peth a nottafi i ti yn y pennillay vchot yw hyn, nad yrowran gynta i bu gwyn yn erbyn traha, a’ balchder Ruuain. Can ys y mae Taliesin, yn doydet yn i amser ef, Gwae ni cheidw i ddefait rhac bleiddiau Ruueniait. Ond mi, mi wn er hyn y gyd o dravel beth y ddywet rrai rryngthyn ac y hunain, a’ pha beth ond dywedyt mae newydd yw pop peth a draethir heddyw ynghylch y ffydd neu’r crefydd, ac nad oedd dim ymyd or cyfryw son y to aeth heibio. Wele ynteu gwrandawet y rreini pa ðywait vn or hen Veirdd Cymbru (os hen bot ynghylch mil o vlynyddeu) nyd amgen Merddin Wyllt yn atep ei chwaer Gwenddydd, yr hon a syganei wrtho ef val hyn,

Gorchymynnaf vy [*] eirioes vrawt ir [‡]Ren

Rwy goreu: cymer Gymmun cyn angheu.

Atep Merddin,

Ny chymeraf gymmun gan escymmun

veneich, ac ei [‡]twygeu ar eu clun:

am cymmuno Duw ehun.

Ar vn Barð mewn mytr arall, lle mae ef (megis ac y perthyn y wr dyscedic mal yr oedd ef yn argyweddu y beieu oedd yn benaf yn ei amser, y sef yn y gairieu hyn,

Avallen beren bren addveinus.

Gwascatvot glotvawr buddvawr brydus

Yd wnant wyr ramant ryt rwynanus

A’ meneich geuawc celwyddoc, bwydiawc byteic, gwydus beius:

A’ gwesionein ffraeth byt arvaethus. &c.

Velly ynteu nyd gwyr dyscedic yr oes hon a ddechreuodd dywedyt yn erbyn anllywodreth y meneich. Paham gan hynny y buant mor hwyr heb eu cospi? Quia nou dum completæ sūt iniquitates eorum, Am nad oedd y henwiredd hwy eto wedy eu gyflawni neu yn aeddfedd ac (val y mae’r ddiereb) am may hwyraf dial, dial Duw. Paam y divawyt hwy mor llwyr or dywedd? Am gyflewni y henwiredd hwy, ac am may llwyraf dial, dial Duw. Ond am Escop Ruuain (yr hwn y elwir hefyt Pap, val y gelwit gynt []Escopion Escopaetheu eraill) nyd oes (mi wn yn dda) ny‐mawr yn credu vot cam ymwreddiat yn y byt arno, ac na wnaet onyd pigo querel arno yn ddiachos ac yn hwyr o amser: yr hwn pe scrivenwn ganved ran yr iawn achosion y sydd yn y erbyn ef, vo dyvei yn vwy ei swmp na’r ddarn arall ir llyfr hwn. Ac am hyn rrait y mi yma ymattal yn ’lew rrac mynet ymplith datcuddio y guddfa hono ar hyn o amser. Ac adolwyn ywch ond digon o achos y lefen yn y erbyn oedd na bei ond hyn a graffodd y Prydydd, nac ef y Bardd neu yn hytrach y Prophwyt Cymro, yr vn a ganoedd y penill hwn,

[]Y Pab, val am yr aberth,

Ameu’r gwir y mae er gwerth

Vban, modd vn, nyd oedd hynn yn hanvot o Yspryt iawn ganthaw. Nyd oedd? Onyd oedd y penillion y wnaethoeddoedd ef yn nesaf ym blaen hwn yn hanvot o Yspryt iawn, nyd amgen yrrein,

Tydy’r gwan, taw di a’r gwir:

Arian da a wrandewir.

Ny chair y dwr uch Caer dyf

Eisieu arian y Sieryf

Nobl (o bai yn abl o bwys)

A wna’r cam yn wir cymwys.

Nyd cyfled gweled y gwir

Ar yr wyneb ar anwir.

[]Ond da a’ dwywol oedd yr hwn a gynghaneddodd y dywediadau hyn? Ac y mae yn espes genyf mae’r vn gwr (cyd nad yw mor espes genyf ei gosodiat) wnaeth y pennillion hyn ar llall. Ef all vot yn espes hefyt gan bawp aei darlleno, may’r vn yspryt a ddatcuddiodd yddo vai ’r Pap a’r beieu eraill. Ac nyd egwan nac annerthawl (Duw eu gwyr) oedd y yspryt ef pan veiddiai ef y pryd hyny geryddu pen Sieryf gwlat, ac yn ben ddivaddeu y Pap yr hwn y alwe deilliait eraill yr oes hono (val y mae vyth y sywaeth) yn Dduw daiarol. Ac na bo y nep vwrw yn vwy yscafnder arna vi ymarddel o benillion Bairð vyngwlad nag ar S. Paul yn eu breceth yn dinas Athen, sef ymperfedd y gwyr dyscedic pennaf yn yr oll vyt, yr hwn y ddywedei yn yr ymadrodd hynn — sicut et quidam vestratium Poetarum dixit, Megis ac y dywedent rrei och Beirdd chwi ychunain. Ie a’ chredu ’r wyf nad mawr anghymesurach y mi adrodd pennill y prydydd hwn a ’alw ef yn prophwyt nac y S. Paul ’alw y Groecvardd Epimenides yn prophwyt, ac adrodd gwers ney odl oi waith mewn mytr val hyn,

[*] Κρητὲς ἀέι ψευ̃σαι, κακα θηρία, γασέρες ἀργαι.

Yr hon wers, er nad ydyw onyd saith ’air, odid vydd ei gwneuthur yn llai no phenill yn Cymraec, Eithyr y pwyll ’air yn ei gylydd allan o vydr sydd val hyn,

Y Cretaniet byth celwddoc, yscrublieit drwc, bolie muscrell.

Nid afi ymhellach ar hyn o amser i son am y gwrantrwydd y geffir gan ymadroddion Cymru, yrrei sy gysson a’r scrythyr ’lan. Prawf dilys ydyntwy ir-neb ai ystyrio a chalon ddianhydyn, fod hen ffydd y Brytaniait ai gwreiddin yngair Duw, ai hanes o ganol yr scrythyr ’lan. Hon oedd mor gyffredinol yn y mysc hwynt, ac i tyfai ddiharebion, ac ymadroddion trefnus, dyscedic, a gynhwysai ynthynt ergit yr oll scrythyr ’lan ac athrawaeth iachus am lawer pwnc o crefydd Christ. []Madws bellach yw tynnu tuar terfyn, a’ dibennu. Galw ith cof dy hen fraint ath anrhydedd mawr herwydd ffydd Christ a’ gair Duw a erbyniaist o flaen ynysoedd y byt. Crefydd Christ ath harddai am yt i gael yn gowir ac yn bur mal i dyscawdd Christ yw Abostolion ae ddyscyblon: ac yt i gadw yn berffaith ac yn ddilwgr, a’ phris gwaed dy ferthyron gwynfydedic. Ni ddigwyðoð hyny ir Sayson gynt (yr hei syð heðiw ar yr iawn gwedy yðynt trwy ’ras dderbyn yr Efangel yn groysawus) hwyr ir erbyniasont wy ffydd Christ, ac am hur a’ llygredic i cowsant, y tro cyntaf i cowsant. Meddylia faint y cwymp a gefaist o gytuno ar amhureð a ddug Awstin vanach ir Sayson: ac mal i cydfoddaist gidac wynt mewn totewyllwg a’ gauddywieth o amser bigilid: Duw o ro yt ras i ddilit ey vrddas ae anrhydedd hwynt heddiw, trwy ymchwelyt ir iawn mal i gwnaythont wy eusus. Hefyt cyt byddai i bop nasiwn beth goleuni, herwydd trigo ey llyfray gidacwynt etto tydy a ddinoythwyt ac a espeliwyt yn llwyr. Cwympa ditheu, ar dy liniay am hynny a diolch i Dduw sy heddiw yn ymwelet a thi yn drugaroc, ac yn dechre dy godi ith hen fraint ath vrddas pennaf gynt, trwy dy wneuthyr yn gyfrannog oi ’air bendigedic ef, a’ danfon yt’ y Testment cysegredic, rhwn a ddengys dy ddiarebion ath ymadroddion vchot i vot yn hen gynefin yt gynt. Am hynny dos rhagot a’ darllain. Llyfr yw hwn y bowyt tragwyddol, ’rhwn a dreiglwyt yt yn Gymraeg yn ffyddlon, ac yn gowir, trwy ’ofal a diwdrwydd. Etto o digwydda yt gyfwrdd ac ymbell fai allay ddiainc, naill ai ar orgraph, ai camosodiat gair, neu lythyren, neu yn ymryfus gadael gair, neu sillaf allā neu’r cyfryw: madday hynny: hwn yw’r Testment cyntaf a fu irioet yn Gymraeg yn, a’r printwyr eb ddyall vngair erioed or iaith, ac am hyny yn anhawdd yddynt ddeall y Copi yn iawn. Rhoddet Duw yt wollys da: can ys yma i cei ymborth yr enait, a’ chanwyll i ddangos y llwybyr ath ddwg i wlat teyrnas nef. Yr hon a geniatto Duw iti ac i minay, trwy eyn Arglwydd Iesu Grist, ir hwn ynghyd ar Tad a’r Yspryt glan i bo mawl a’ gogoniant yn oes oesoedd, Amen.

at y Cembru.

XXC

At yr oll Cembru

ys ydd yn cary ffydd ei hen deidiau y

Britanieit gynt: Rat, a’ thangneddyf gan Dduw Tat

ein Arglwydd Iesu Christ.

MEgis y mae yn ddiareb gan y metelwyr may goreu aur yw’r hen, ac mal y dywet yr ein ys ydd yn trino hanas popul y byt, mae goreu cydymaith yw’r hen gydymaith: velly yr vn moð yr ei ys y yn dyval ymdreiglo yn yr Scrythur ’lan, sy yn dywedyt hwytheu may goreu ffydd yw’r ffydd hen, ys yr vn y prophwytodd y propwyti o hanei, yr hon a ddyscawdd Christ ai Apostolion ir popul yn eu hamser, a’r hon gwedy, a gadarnhaodd y Merthyron ai gwaed, gan testio gyd a hi, a’ dyoddef pop artaith yd angeu. Ac am hyny gwae’r nep ailw hon yn newyð, o ba vodd bynac y gwnel, ai o anwybod ai trwy wybot, yw dwyllo y hun ac y hudo’r bopul. At y ffydd hon yn ei Epistol yma vchot y maer anrrydeðus Dat D. R. D. ail Dewi Menew yn yn ceisio eich gohawdd, eich llwybro, ach arwein oll am yr eneit. Nyt gwiw gwedy ef, yn enwedic y vn cyn eiddilet ei ddysc a myvi yngan dim yn y devnydd y traethawdd ef o hanaw. Can ys pwy all cael dim bai arnaw, o ddieithr am yddaw yn ol arver S. Paul, ac ymadrodd goisel cydnabyddus megis a llaethwyt ych porthi chwi (yr ei yn wir nid ydych eto anyd ’rei bychein yn yr iawn ffydd) neu o ddyeithr yddaw yn ol addysc S. Chrysostom eich bwydo chwi mor vanol a mamaeth naturiol yn bwydo hi phlentyn bop ychydic ac ychydic val y gwelo hi ef ei vwynhau. Eithyr a’s chwychwi trwy rat y gan vaethðrin cyfryw laethpwyt a gynnydwch y allu treulo bwyt a vo dwysach a’ ffyrfach, bid diau y cewch y roddy gar eich bron y cantho ef a i vroder eich Escyp eraill, trwy nerth Duw, yr hwn ach gwnel yn addas, yn barawt, ac yn wyllyscar y ymborth arno, Amen.

XXD

D. Io. Chrisost. Archiepiscop.

Constantinopol. in 3. cap. Col. 405.

AVdite obsecro seculares. Comparate vobis Biblia, animæ pharmaca. Si nihil aliud vultis, vel Nouum Testamentum acquirite, Apostolum, Acta, Euangelia continuos ac sedulos doctores. Si accedit mæstitia, huc veluti apothecā introspice. Hinc tibi sume solamen mali, siue damnum euenerit, siue mors, siue amissio domesticorū. Imò non introspice solum, sed omnia iterum at’quͤ iterum versa, mente’quͤ illa contine. Hoc demum malorum omnium causa est, quod Scripturæ ignorantur.

GWrandewch, atolwc, chwychwi’r lleigion. Mynnwch gahel y‐chwi’r Bibl ys meðiciniaeth yr eneit. Anyd wyllysiwch ddim angwanec, mynnwch y Testament Newydd o’r hyn lleiaf, yr Epistolae, yr Actae, yr Euangelon, yn ’oystatol ac yn ddyval ddyscyawdwyr y‐chwy. O bleit a’s dygwydd yt’ tristit neu advyd, edrych y mywn yma ar yr hein megis yn‐cell meddiciniaetheu. O ddyma y cymery ymwared ir mallhaint, pa vn pynac vydd ai dygwyddo eniwet yt, ai marwoleth ai collet am tuylwyth. Eithyr na’c edrych y mywn yn vnic, amyn tro a’ datro y cwpl oll: a’ chynnal yn vevyr yn dy gof. Ac y dalvyrru, hyn yw achos yr oll ddrygeu, eisieu gwybot yr Scrythurae.

BAK

Imprinted at London

by Henry Denham, at the

costes and charges of Humfrey

Toy, dwelling in Paules church

yarde, at the signe of the

Helmet.

Cum priuilegio ad imprimendum solum.

Anno. 1567. Octob. 7.

INT

To the most Vertuous and noble Prince Elizabeth, by the grace of God, of England, Fraunce and Ireland Queene, defender of the Faith. &c.

WHen I call to remēbrance as well the face of the corrupted Religion in England at what tyme Paules churcheyarde in the Citie was occupied by makers of alabaster images to be set vp in Churches, and they of Pater noster rowe earned their lyuing by makyng of Pater noster bedes only, they of Aue lane by sellyng Aue bedes, of Crede lane by makyng of Crede bedes: as also the vaine Rites crepte into our countrey of Wales, whan in steade of the lyuyng God men worshipped dead images of wood and stones, belles and bones, with other such vncertain reliques I wot what, and with all consider our late general reuolt from Goddes most holy worde once receaued, and dayly heare of the lyke inforced vppon our brethern in forain countryes, hauing most piteousely susteined great calamities, bitter afflictions, and merciles persecutions: vnder which verye many doe yet styll remaine: I can not, most Christian Prince, and gracious Soueraine, but euen as dyd the poore blynde Bartimeus, or Samaritane lepre to our Sauiour, so com I before your maiesties feete, and there lying prostrate not onely for my self, but also for the deliuery of many thousandes of my countrey folkes from the spirituall blyndnes of ignoraunce, and fowl infection of olde Idolatrie and false superstition, most humbly, and dutifully to acknowlege your incomparable benefite bestowed vpon vs in graunting the sacred Scriptures the verye remedie & salue of our gostly blyndnes and leprosie, to be had in our best knowen tongue: which as far as euer I can gather (thoughe Christs trewe Religion sometyme floorished emong our Auncesters the old Britons) yet were neuer so entierlye and vniuersallye had, as we now (God be thanked) haue them. Our countrey men in tymes passed were in dede most loth (and that not wythout good cause) to receaue the Romish religion, and yet haue they nowe synce (such is the domage of euyll custome) bene loth to forsake the same, and to receue the gospell of Iesus Christ. But after that thys nation, as it is thought, for their apostasie had ben sore plagued wyth long warres, and finally vanquished and by rigorouse lawes kept vnder, yet at the last it pleased God of his accustomed clemencie to looke down agayne vpon them, sending a most godly and noble Dauid and a wyse Salomon, I meane Henry the seuenth and his sonne Henry the eight, both Kynges of most famous memorie, and your Graces father and grandfather: who graciously released their paynes and mitigated their intolerable burthens, the one wyth Charters of liberties, the other wyth Actes of Parlyament by abandoning from them al bondage and thraldome, and incorporating them wyth his other louing Subiectes of England. Thys, no doubt, was no small benefit touchyng bodily welth: but thys benefit of your Maiesties prouidence and goodnesse excedeth that other so far as the Soule doeth the bodye. Certaine noble women, wherof some were chiefe rulers of thys nowe your Isle of Britain, are by Antiquitie vnto vs for their singuler learning and heroical vertues hyghely commended, as Cambra the Fayre, Martia the Good, Bunduica the Wariar, Claudia Rufina mencioned in S. Paules Epistle, and Helena mother of the great & fyrst Christian Emperour Constantinus Magnus, and S.Vrsula of Cornwal with such other, who are also at thys day styl renowmed: but of your Maiestie, I may, as I thynk, right well vse the wordes of that Kinge who surnamed himselfe Lemuel, Many doughters haue don vertuously: but thou surmountest them all. Fauour is deceiptfull, and beautie is vanitie: but a woman that feareth the Lord, she shal be praysed. For if M. Magdalen for the bestowyng of a boxe of material oynctment, to annoynct Christes carnal body, be so famouse thorowe out all the world where the Gospell is preached, howe muche more shall your munificence by conferring the unction of the holy Ghost, to annoynct his spiritual body the Churche, be euer had in memory? But to conclude and to drawe neare to offer vp my vowe: wher as I, by our most vigilant Pastours the Bishopes of Wales, am called and substituted, though vnworthy, somwhat to deale in the perusing and setting fourth of thys so worthy a matter, I thynk it my most bounden duetie here in their name, to present to your Maiestie (as the chiefest fyrst fruict) a booke of the Newe Testament of our Lorde Iesus Christ, translated into the British language, which is our vulgare tongue, wyshyng and most humbly praying, if it shall so seme good to your wysedome, that it myght remayne in your M. Librarie for a perpetuall monument of your graciouse bountie shewed herein to our countrey and the Church of Christ there. And would to God that your Graces subiectes of Wales might also haue the whole booke of Gods woord brought to like passe: then might their felow subiectes of England reioycingly pronounce of them in these wordes, The people that sate in darknes, have seene a great lyght: they that dwelled in the land of the shadowe of death, vpon them hath the lyght shyned. Blessed are the people, that be so, yea blessed are the people, whose God is the Lord. Yea thē wold they both together thus brotherly say, Come, and let vs go vp to the mountaine of the Lord, to the house of Iaacob, and he wyll teache vs hys wayes, and we wyll walke in his pathes. &c

And thus to ende, I beseeche almyghtye God, that as your Graces circumspect prouidence doth perfectlye accompish and discharge your princely vocation & gouernaunce towardes all your humble subiectes, that we also on our part may toward God and your highnes demeane our selfes in such wyse that his iustice abrydge not these Halcyons and quiet dayes (which hetherto since the begynning of your happie Reigne haue most calmely and peaceably continued) but that we may long enioy your gracious presence, and most prosperous Reigne ouer vs: which we beseche God, for our Sauiour Iesus Christes sake moste mercifullye to graunt vs,

Amen.

Your Maties

most humble and

faithfull Subiect

and Thankesgeving.

GLO

Gosodiat Llyvræ y Testament Newydd,

a’ niuer eu penneu a’r dalenne.

| Pen. | Dalen.
Mattheu | 28 | 1
Marc | 16 | 49
Luc | 24 | 80
Ioan | 21 | 131
Yr Actae | 28 | 170
Epistol Paul at y |  |
Ruueinieit | 16 | 222
1.Corinthieit | 16 | 243
2.Corinthieit | 13 | 263
Galathieit | 6 | 277
Ephesieit | 6 | 284
Philippieit | 4 | 292
Colossieit | 4 | 298
1.Thessalonieit | 5 | 303
2.Thessalonieit | 3 | 308
1.Timotheus | 6 | 311
2.Timotheus | 4 | 317
Titus | 3 | 322
Philemon | 1 | 325
At yr Ebraieit | 13 | 327
Epistol Iaco | 5 | 345
1.Petr | 5 | 351
2.Petr | 3 | 358
1.Ioan | 5 | 363
2.Ioan | 1 | 368
3.Ioan | 1 | 369
Iudas | 1 | 370
Gweledigeth S. Ioan | 22 | 375